PS 001 2016 WWW.pdf 118 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Ocena wiarygodności badania densytometrycznego Evaluation of credibility test densitometry dr hab. inż Maciej Matuszewski; mgr inż. Mirosława Wiśniewska – Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy. Autor korespondencyjny/Corresponding author: matus@utp.edu.pl Streszczenie W pracy dokonano oceny wiarygodności badania densy- tometrycznego do określenia wysokości wad spoiny. Doko- nano pomiarów gęstości optycznej obrazów i przeprowadzo- no niezbędne obliczenia wynikające z obowiązującej normy. Wykazano dużą niejednoznaczność wyników i obliczeń. Na podstawie analizy, z uwagi na dużą rozbieżność wyni- ków, wykazano jak ważne jest właściwe planowanie badań nieniszczących w kontroli jakości złączy spawanych oraz postępowanie w tych badaniach. Słowa kluczowe: badania radiograficzne; badania densyto- metryczne; wiarygodność badań Abstract In this paper assesses the credibility of densitometry to determine the amount of defects in the weld. Measure- ments were made of optical density images and the nec- essary calculations were performed under the applicable standard. Demonstrated great ambiguity of the results and calculations. Based on the analysis, due to the large discrepancy results demonstrated the importance of proper planning nondestructive testing quality control of welded joints and procedure in these studies. Keywords: radiographic testing; densitometry testing; cred- ibility test Wstęp Wszelkiego rodzaju konstrukcje stalowe bardzo często są wykonywane i montowane technikami spawalniczymi, dlatego jakość wykonania spoin ma duże znaczenie. Uszko- dzenia złączy spawanych wiążą się z wielkością i rodzajem naprężeń, własnościami materiałów oraz z wymiarami nie- zgodności spawalniczych. Ocenę jakości spoiny można dokonać metodami nisz- czącymi oraz nieniszczącymi. Oczywistym jest, że w wa- runkach wytwarzania i eksploatacji dąży się do stosowa- nia metod nieniszczących. Metodami tymi można określać tylko przybliżone wymiary geometryczne niezgodności spawalniczych. Jednak dzięki takiemu działaniu zabez- pieczamy konstrukcję przed niespodziewanym uszkodze- niem złącza zapoczątkowanym od wad w spoinie. Obec- ność niezgodności w złączach nie jest rzeczą niezwykłą, o ile ich rodzaj i wielkość nie zagrażają bezpieczeństwu konstrukcji. Do wykrywania oraz określania niezgodności spawal- niczych wykorzystuje się wiele różnych metod badań nieniszczących, np.: wizualne, penetracyjne, magnetycz- no-proszkowe, radiograficzne, ultradźwiękowe, prądami wirowymi. W zależności od odpowiedzialności i klasy kon- strukcji dobiera się poszczególne metody defektoskopii. Do oceny jakości złączy spawanych można przyjąć wybra- ną pojedynczą metodę lub ich zespół (kombinację) skła- dający się z kilku, najczęściej dwóch niezależnych metod badań równolegle stosowanych [1÷3]. Maciej Matuszewski, Mirosława Wiśniewska przeglad Welding Technology Review Przy wyborze metod badań nieniszczących oraz pozio- mów (klas) badań, należy uwzględnić następujące czyn- niki [2÷6]: – metody spawania, – materiał podstawowy, materiał dodatkowy, stan jego obróbki, – rodzaj złącza i jego wymiary, – kształt elementu (dostępność, stan powierzchni, itp.), – poziomy jakości, – spodziewane rodzaje niezgodności spawalniczych i ich usytuowanie. Za podstawowe metody badań nieniszczących – uznawane w normach i przepisach – przyjmuje się: ba- dania radiograficzne (RT) i ultradźwiękowe (UT) [2,7,8]. Powszechność stosowania badań radiograficznych wynika z możliwości jednoczesnego badania dużych powierzchni oraz z łatwości wykrywania wewnętrznych niezgodności. Jednak istotnymi wadami tych badań są: duże koszty, zapewnienie dostępu z obu stron spoiny, istotny jest kierunek nieciągłości liniowych oraz wyma- gane są bardzo duże kwalifikacje personelu. Wykryte wskazania nieciągłości w wyniku badań RT są ocenia- nie na zdjęciu radiograficznym według określonych kryteriów przez osoby posiadające odpowiednie upraw- nienia [2,3,7,9]. Jednym z badań radiograficznych jest badanie den- sytometryczne, które choć jest znormalizowane nie jest często stosowane w praktyce przemysłowej. W pracy 119PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 dokonano oceny wiarygodności tego badania dotyczące- go określenia wysokości wad spoiny na podstawie gęsto- ści optycznej obrazu. Charakterystyka badań   densytometrycznych Badania densytometryczne polegają na pomiarze gęstości optycznej, która jest miarą zaczernienia tła radiogramu (materiału rodzimego), obrazu wzorca defektometrycznego lub obrazu wady na radiogra- mie. Gęstość optyczną mierzy się za pomocą densy- tometru, którego działanie polega na przepuszczeniu przez badaną próbkę wąskiej wiązki światła, która na- stępnie przechodząc przez przetwornik energii świetl- nej, stanowiący odbiornik fizyczny promieniowania (np. ogniwo fotoelektryczne lub termoelektryczne), zamieniana jest w energię elektryczną. Stosunek prądów fotoelektrycznych w miejscu z próbką i bez próbki jest miarą gęstości optycznej [10,11]. Badania oparte na pomiarze gęstości optycznej (densy- tometryczne) mają zastosowanie do określenia wysokości wad spoin. Sposób postępowania określa norma [12]. Bada- nie polega na porównaniu gęstości optycznej potencjalnej wady z gęstością optyczną odpowiedniego stopnia wzorca defektometrycznego (rys. 1). Rys. 1. Wzorzec defektometryczny schodkowo-rowkowy [12] Fig. 1. Pattern stepped-groove Odchyłki grubości i głębokości wzorca powinny mieścić się w granicach ± 0,1 mm, a odchyłki dla pozostałych wymia- rów ± 0,2 mm. Powinien on być również wykonany z materia- łu podobnego do materiału złącza badanego. Podczas przeprowadzania badań wzorzec należy położyć obok spoiny od strony źródła promieniowania w środku ba- danego odcinka spoiny. Gęstość optyczną obrazu badanej wady porównuje się z gęstością optyczną odpowiedniego rowka naciętego w danym stopniu wzorca lub z gęstością optyczną tła. Gdy gęstości optyczne są równe, to wysokość wady jest równa głębokości danego rowka. Natomiast gdy gęstość optyczna obrazu wady jest odpowiednio równa lub większa od gęstości optycznej tła, to wysokość wady jest równa lub większa od wysokości nadlewu. Dokładną wyso- kość wady można ocenić na podstawie wzoru [12]: (1) gdzie: h – wysokość wady (mm), d – grubość wzorca defektometrycznego w miejscu bada- nej gęstości optycznej (mm), a – wysokość nadlewu w okolicy wady w mm, Dw – gęstość optyczna obrazu wady, Dm – gęstość optyczna obrazu materiału rodzimego (tła), Dd – gęstość optyczna obrazu wzorca o grubości d położo- nego na materiale rodzimym. Jeżeli h > 0, to wynik jest wysokością wady – np. wycie- ku, natomiast jeżeli h < 0, to wynik jest głębokością wady – np. podtopienie, brak przetopu. Ocena wiarygodności badań   densytometrycznych na podstawie   badań doświadczalnych Ocenę wiarygodności badań densytometrycznych prze- prowadzono dla dwóch złączy spawanych doczołowo wy- konanych z blachy o grubości 10 mm ze stali S355J2+N (PN-EN 10027-1:2007). Brzegi elementów łączonych spoiną zostały ukosowane na V i spawane metodą TIG (141 wg PN-EN ISO 4063:2011) przy użyciu drutu W 46 3 W4Si1 (PN-EN ISO 636:2016-02) w osłonie 100% ar- gonu (I1 wg PN-EN ISO 14175:2009). Następnie wyfre- zowano rowki (rys. 2) o określonej głębokości przy linii wtopienia w celu zasymulowania niezgodności spawal- niczej – podtopienia o kontrolowanej stałej głębokości. Dla jednego złącza głębokość dwóch rowków wynosiła 2±0,1 mm, a dla drugiego 2,5±0,1 mm. Różne głębokości rowków posłużyły do weryfikacji oceny prawidłowości wy- znaczenia wysokości zasymulowanej wady spoin (rowek) na podstawie badań densytometrycznych. Rys. 2. Wygląd złącza spawanego z wyfrezowanymi rowkami Fig. 2. Appearance of the welded joint with milled grooves W celu przeprowadzenia badań densytometrycznych i dokonania obliczenia na podstawie gęstości optycznej obrazu na radiogramie wysokości wady spoin symulo- wanej przez rowki, wykonano według normy wzorzec defektometryczny schodkowo-rowkowy przedstawiony na rysunku 3. Rys. 3. Fizyczna postać wzorca defektometrycznego schodkowo- rowkowego Fig. 3. The physical form of the pattern stepped-groove 120 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Rys. 4. Przygotowane złącze do badań radiograficznych Fig. 4. Prepared welded joint for radiographic tests Natomiast na rysunku 4 przedstawiono złącze wraz z wzorcem przygotowane do badania radiograficznego. Układ badania wg PN-EN ISO 17636-1 1 Maksymalne napięcie [kV] 180 Typ błony wg PN-EN ISO 17636-1 C4 Grubość okładek [mm] 0,1 Gęstość optyczna wg PN-EN ISO 17636-1 ≥2.3 Wskaźnik IQI wg PN-EN ISO 17636-1 W 14 Odległość źródło – obiekt [fmin] 208 Odległość źródło – błona [SFD] 700 Napięcie [kV] 160 Natężenie [mA] 5,6 Czas ekspozycji [s] 73 Tablica I.  Zestawienie parametrów ekspozycji na promieniowanie badanych złączy Table I. Summary of exposure to radiation surveyed welded joint Do przeprowadzenia ekspozycji złączy użyto przemy- słowego aparatu RTG Eresco typ 42MF4 oraz błon C4/D5 (KODAK INDUSTREX T200). W tablicy I zestawiono podsta- wowe parametry, przy których przeprowadzono ekspozycję na promieniowanie. Pomiaru gęstości optycznej dokonano densytometrem WILNOS typ LCD-51. Oceny radiogramów (rys. 5) dokonano na negatoskopie KOWOLUX typ X3eco (Lmax=199,00 Cd/m2, Dmax=4,30). Rys. 5. Przykładowy radiogram badanego złącza Fig. 5. Exemplary radiograph research welded joint Na przedstawionym radiogramie widoczne są ślady wy- konanych rowków oraz wzorca defektometrycznego. W tablicy II przedstawiono zestawienie wartości pomia- rów densytometrycznych, wartości niezbędnych wielko- ści do wykonania obliczeń, wyliczonej wysokości symu- lowanej wady spoin wg normy [12] (głębokości rowka h) oraz względnych różnic w % (Δh) między wyliczoną głębo- kością rowka a wartością nominalną. Średnia wartość gę- stości optycznej obrazu wzorca (Dd) została wyznaczona z trzech pomiarów. Z przedstawionych wyników: h, Δh, można odczytać dużą rozbieżność między obliczoną głębokością rowka (wysoko- ścią wady) a wartością nominalną. Jest to szczególnie wi- doczne przy procentowej różnicy względnej, rozbieżności sięgają prawie 45%. W celu pełniejszej interpretacji wyników i obliczeń na podstawie obliczonych wartości głębokości rowka (wy- sokości wady) opracowano wykresy (rys. 6), na których zi- lustrowano wspomniane rozbieżności obliczeń w stosunku do wartości nominalnej głębokości rowka. Pomiar d   [mm] Dm Dw Dd a [mm] h [mm] Δh [%] R1 R2 R1 R2 R1 R2 R1 R2 R1 R2 R1 R2 1 4,5 3,26 4,25 3,95 5,08 1,96 2,41 0,5 0,7 2,888 2,73 44,4 9,2 2 3 3,26 4,25 3,95 5,08 2,56 2,74 0,5 0,7 2,399 2,349 19,95 6,04 3 1,5 3,26 4,25 3,95 5,08 2,17 3,21 0,5 0,7 1,979 1,897 1,05 24,12 4 3 3,26 4,25 3,95 5,08 2,21 2,56 0,5 0,7 2,471 2,664 23,55 6,56 5 2 3,26 4,25 3,95 5,08 2,45 3,14 0,5 0,7 2,204 2,195 10,2 12,2 6 1 3,26 4,25 3,95 5,08 2,70 3,52 0,5 0,7 1,732 1,837 13,4 26,52 7 1,5 3,26 4,25 3,95 5,08 2,61 3,20 0,5 0,7 2,092 2,486 4,6 0,56 8 1 3,26 4,25 3,95 5,08 2,81 3,02 0,5 0,7 2,033 2,15 1,65 14 9 0,5 3,26 4,25 3,95 5,08 2,96 3,75 0,5 0,7 1,65 1,93 17,5 22,8 Tablica II. Wyniki pomiarów i obliczeń głębokości rowka symulującego wadę spawalniczą: R1 – rowek o głębokości 2 mm, R2 – rowek o głębokości 2,5 mm Table II. The results of measurements and calculations groove depth simulates welding defect: R1 – groove depth 2 mm, R2 – groove depth 2,5 mm 121PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Z wykresów również można zaobserwować dużą rozbieżność obliczonych wyników (głębokości rowka) w stosunku do nominalnego wymiaru, zarówno dla rowka o głębokości 2 mm jak i dla rowka o głębokości 2,5 mm. Dla rowka o głębokości 2 mm, zakres rozrzut wyników, to aż 1,238 mm. Natomiast dla rowka o głębokości 2,5 mm, zakres rozrzut wyników, to 0,893 mm. Wpływ na tak dużą rozbieżność niewątpliwie ma dokładność wyko- nania wzorca defektometrycznego schodkowo-rowkowe- go oraz rowka. Przeprowadzona ocena wiarygodności badania densytometrycznego, będącego badaniem radiograficz- nym wykazała dużą niejednoznaczność w określaniu głębokości rowka (wysokości wady spoiny). Stosując tę metodę, należy zwrócić szczególną uwagę na do- kładność wykonania wzorca defektometrycznego oraz na wymagania jakie dane złącze ma spełniać. Jeśli war- tości graniczne niezgodności spawalniczej dla danego złącza będą wyznaczały bardzo mały przedział, to będzie istniało ryzyko popełnienia błędu przy ocenie poziomu akceptacji złącza spawanego (PN-EN ISO 5817, PN-EN ISO 10675-1). Na podstawie przeprowadzonej analizy wykazano również jak ważne jest właściwe planowanie badań nieniszczących w kontroli jakości złączy spawanych. Potwierdzono, że w badaniach nieniszczących należy przyjąć zespół (kombinację) metod kontroli składający się z minimum dwóch niezależnych badań stosowanych równolegle. Podsumowanie Przeprowadzona ocena wiarygodności badania densytometrycznego wykazała dużą niejednoznaczność w określa- niu wysokości wady spoiny (na przykładzie głębokości rowka). Metoda ta, która jest jedną z metod radiograficznych, jest metodą badań zależną od wielu czynników. Stosując tę metodę, należy zwrócić szczególną uwagę na dokład- ność wykonania wzorca defektometrycznego. Ważnym czynnikiem jest również właściwa interpretacja radiogramu, co jest z kolei ściśle związane z odpowiednimi – bardzo dużymi – kwalifikacjami osób odpowiedzialnych za wykony- wanie badań. Bardzo istotnym elementem w badaniach jakości spoin jest przyjęcie określonych standardów postępowania w przyjmo- waniu różnych metod badań nieniszczących i ich wykonywania. Literatura [1] Czuchryj J.: Badania złączy spawanych według norm europejskich. Sys- tematyka i przyczyny powstawania wad w złączach spawanych, Wyd. III, Biuro Gamma, Warszawa 2003. [2] Czuchryj J.: Kontrola jakości prac spawalniczych, Wydawnictwo KaBe, Krosno 2002. [3] Klimpel A.: Kontrola i zapewnienie jakości w spawalnictwie, Tom 1, Wy- dawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 1998. [4] Gourd L. M.: Podstawy technologii spawalniczych, WNT, Warszawa 1997. [5] Bęczkowski R.: Analiza występowania niezgodności spawalniczych w podstawach wież wiatrowych, Przegląd Spawalnictwa, nr 5/2016, s. 93-96. [6] Bęczkowski R., Gucwa M.: Plany jakości przy wytwarzaniu konstrukcji stalowych, Przegląd Spawalnictwa, nr 5/2015, s. 103-105. [7] Brózda J., Czuchryj J.: Kontrola radiograficzna złączy spawanych. Porad- nik, Biuro Gamma, Warszawa 2006. [8] Mizerski J.: Spawanie. Wiadomości podstawowe, Wydawnictwo REA, Warszawa 2011. [9] Wojas M.: Potwierdzanie kompetencji personelu badań nieniszczących według standardów światowych, Przegląd Spawalnictwa, nr 12/2015, s. 35-40. [10] Ferenc K. J.: Spawalnictwo, WNT, Warszawa 2007. [11] Mistur I., Czuchryj J.: Metody spawania oraz sposoby oceny jakości złą- czy spawanych, Wydawnictwo KaBe, Krosno 2005. [12] PN-87/M-69776: Spawalnictwo, Określanie wysokości wad spoin na pod- stawie gęstości optycznej obrazu na radiogramie. Rys.  6. Wykresy głębokości rowka: a) o wymiarze nominalnym 2 mm, b) o wymiarze nominalnym 2,5 mm; A – wartość z obliczeń, B – wartość nominalna Fig. 6. Exemplary radiograph research welded joint 150 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA       Vol. 88 10/2016 Podsumowanie W artykule przedstawiono możliwości binarnej analizy obrazu uzyskanego z tomografu ultradźwiękowego dla przebadanych elementów betonowych dostępnych jednostronnie przy pomocy programu Wolfram Mathemati- ca. Na podstawie „obróbki” uzyskanych z badań danych cyfrowych wykonano zobrazowania, które posłużyły do dal- szej analizy. Analiza taka daje większe możliwości dokładniejszej interpretacji otrzymanych wyników badań, mię- dzy innymi poprzez zbudowanie histogramu w 3D, czyli przedstawienie danego obrazu w postaci funkcji jasności. Należy podkreślić, że w pracy przedstawiono jedynie kilka z wielu możliwych operacji, jakich można dokonać przy uży- ciu programu Wolfram Mathematica do binarnej analizy obrazu z tomografii ultradźwiękowej i są one przyczynkiem do dalszych prac i rozwijania tego sposobu analizy wyników badań. Literatura [1] Schabowicz K., Methodology for non-destructive identification of thickness of unilaterally accessible concrete elements by means of state-of-the art acoustic techniques, Journal of Civil Engineering and Management, 19 (3) (2013), pp. 325-334. [2] Schabowicz K., Modern acoustic techniques for testing concrete struc- tures accessible from one side only, 15, 2015, pp. 1149-1159. [3] Schabowicz K., Ultrasonic tomography – The latest nondestructive technique for testing concrete members – Desription, test methodolo- gy, application axample, Archives of Civil and Mechanical Engineering, 14, 2014, pp. 295-303. [4] Schabowicz K., Suvorov V.A., Nondestructive testing of a bottom sur- face and construction of its profile by ultrasonic tomography, Russian Journal of Nondestructive Testing, 50, 2014, pp. 109-119. [5] Tadeusiewicz R., Korohoda P., Komputerowa analiza i przetwarzanie obrazów, Wydawnictwo Politechniki Wrocławskiej, 1990. [6] Informacja ze strony www.acsys.ru [7] Tomasz Gorzelańczyk, Krzysztof Schabowicz: Nieniszczące badania płyt włóknisto-cementowych metodą dielektryczną, Przegląd Spawal- nictwa, 11/2014, s. 24-27. [8] Jacek Szelążek: Próbki szklane grawerowane laserowo jako wzorce dwójłomności w badaniach ultradźwiękowych, Przegląd Spawalnic- twa, 11/2014, s. 11-13.