PS 11 2016 WWW.pdf 9PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 Morfologia złączy kompozytów Al/Al2O3  zgrzewanych tarciowo ze stopem Al 44200 Morphology of Al/Al2O3 -44200 Al alloy joints obtained by friction welding technique Streszczenie W pracy przedstawiono wyniki spajania stopu EN- AC-44200 z materiałami kompozytowymi Al/Al2O3 z wyko- rzystaniem techniki zgrzewania tarciowego. Zastosowane materiały kompozytowe wytwarzano techniką ciśnieniowej infiltracji SC (ang. squeeze casting) oraz metodą iskrowego spiekania plazmowego SPS (ang. Spark Plasma Sintering). Zawierały one 20 oraz 30% objętościowego udziału fazy wzmacniającej – tlenku glinu, w różnej postaci. W przypad- ku kompozytów SC wzmocnienie stanowiły cząstki Al2O3 (α-form) o wielkości 3-6 μm, zaś dla kompozytów SPS był to elektrokorund gruboziarnisty o uziarnieniu 180 μm. W pra- cy przedstawiono optymalne parametry procesu zgrzewania tarciowego dla poszczególnych materiałów kompozytowych, opracowane przez autorów na podstawie analizy zmian mi- krostruktury i twardości materiałów w obszarze spajania. Przeprowadzone badania miały na celu ocenę morfologii oraz jakości połączenia pomiędzy stopem 44200 a kompo- zytami Al/Al2O3 w zależności od rodzaju wzmocnienia oraz techniki wytwarzania kompozytów Al/Al2O3 Słowa kluczowe: zgrzewanie tarciowe; kompozyt Al/Al2O3; Al2O3; stop Al Abstract The paper presents results of bonding EN AC-44200 alloy with a different composite materials by friction welding tech- nique. Materials used in the study, were processed using two techniques: squeeze casting (SC) and spark plasma sintering (SPS). It contained a 20% and 30% volume reinforced fraction of different forms of Al2O3. This paper presents the developed friction welding conditions of two different composite mate- rials, and the analysis of microstructure and microhardness for obtained joints. All of studies were performed to deter- mine the morphology and the quality of the connection be- tween the 44200 alloy and Al/Al2O3 composites.                 Keywords:  friction welding; Al/Al2O3 composite; alumina; Al alloy Wstęp Materiały kompozytowe na bazie aluminium, najczęściej wykorzystuje się w przemyśle motoryzacyjnym, na elemen- ty silników spalinowych: tuleje cylindrów, zawory, a także jako materiały na tarcze hamulcowe, zaciski hamulcowe czy wały napędowe [1]. Aby w pełni wykorzystać potencjał aplikacyjny materia- łów kompozytowych należy stosować odpowiednie tech- niki spajania materiałów, mając na uwadze wysokie wy- magania oraz warunki w jakich muszą pracować złącza. W przypadku spajania materiałów różnoimiennych (cera- mika - metal) pojawiają się problemy wynikające ze zróż- nicowania natury wiązań atomowych tych materiałów. Wśród najważniejszych należy wymienić: brak zwilżalno- ści ceramiki przez ciekłe metale, różnice we właściwo- ściach fizycznych i chemicznych, powodujące genero- wanie termicznych naprężeń własnych [2]. Wymusza to konieczność zapewnienia specjalnych warunków łączenia, Robert Siedlec, Cezary Strąk, Rafał Zybała przeglad Welding Technology Review przygotowania łączonych powierzchni, wytwarzania warstw pośrednich. Jedną z technik umożliwiających spajanie materiałów różnoimiennych bez konieczności stosowania dodat- kowych zabiegów jest zgrzewanie tarciowe. W pracach [3÷5] autorzy z powodzeniem wykorzystują technikę zgrzewania tarciowego do łączenia nie tylko materia- łów kompozytowych, ale również intermetalików. Auto- rzy koncentrują się na określeniu wpływu parametrów procesu zgrzewania na jakość uzyskiwanych połączeń. Wyniki wyraźnie wykazały wpływ prędkości obrotowej, siły docisku w fazie tarcia i spęczania, na charakter otrzymywanych złączy, jak również na zmiany struk- tur materiałów łączonych w tzw. strefie wpływu ciepła. Dodatkowo, zgrzewanie tarciowe z powodzeniem wy- korzystuje się do wytwarzania warstw metalicznych na ceramice [6÷8]. Mgr inż. Robert Siedlec, mgr inż. Cezary Strąk, mgr inż. Rafał Zybała – Instytut Technologii Materiałów Elektronicznych. Autor korespondencyjny/Corresponding author: robert.siedlec@itme.edu.pl 10 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 Rys. 1. Struktura materiałów wyjściowych: a) stop EN AC-44200, b) kompozyt Al alloy-30%Al2O3 SC, b) Al-30%Al2O3 SPS Fig. 1. Microstructure of a) 44200 Al alloy, b) Al alloy-30%Al2O3 SC composite, c) Al alloy-30%Al2O3 SPS composite Celem prezentowanej pracy było określenie optymalnych, z punktu widzenia jakości połączenia, parametrów procesu zgrzewania tarciowego. W artykule przedstawiono anali- zę wpływu rodzaju wzmocnienia oraz techniki wytwarza- nia kompozytów Al-Al2O3 na strukturę i właściwości złączy otrzymanych techniką zgrzewania tarciowego. Prace technologiczne  oraz badania materiałów Podstawowym materiałem wykorzystywanym w pra- cach był stop aluminium EN AC- 44200, zawierający do- datki o następującym składzie wagowym: 10,5-13,5%Si, 0,55%Fe, 0,35%Mn oraz 0,05%Cu. Był to odlewniczy stop aluminium o dużej zawartości krzemu, należący do grupy tzw. siluminów eutektycznych (rys. 1a). Zastosowane materiały kompozytowe wytwarzano tech- niką ciśnieniowej infiltracji (SC) [9] oraz metodą iskrowego  a)  b)  c) spiekania plazmowego (SPS) w ITME w Zakładzie Kompozy- tów Ceramiczno-Metalowych i Złączy. Pierwszą grupę materiałów kompozytowych wytworzo- no przy użyciu metody infiltracji ciśnieniowej porowatych kształtek ceramicznych ciekłym stopem EN AC-44200. Kształtki ceramiczne wykonano z cząstek tlenku glinu – α (α - Al2O3) o wielkości 3-6 μm, a następnie infiltrowano cie- kłym stopem pod ciśnieniem 100 MPa. Podczas procesu infiltracji temperatura stopu EN AC-44200 wynosiła 720 °C, natomiast kształtki ceramicznej 480 °C [9]. Drugą grupę materiałów kompozytowych otrzymano metodą metalurgii proszków poprzez mieszanie cząstek ceramicznych w postaci elektrokorundu gruboziarnistego (uziarnienie 180 μm) z proszkiem aluminium (uziarnie- nie 25 μm), który stanowił osnowę. Przygotowane prosz- ki poddano procesowi mieszania z prędkością obrotową 52 obr/min w mieszalniku obrotowym, przez 7 godzin. Uzyskane mieszaniny proszków kompozytowych spie- czono przy użyciu techniki SPS. Ciśnienie spiekania wy- nosiło 30 MPa, temperatura 575 °C, natomiast szybkość nagrzewania oraz czas spiekania wynosiły odpowiednio 100°C/min i 5 min. Zarówno kompozyty infiltrowane ciśnieniowo, jak i spie- kane techniką SPS zawierały 20% oraz 30% udziału objęto- ściowego fazy ceramicznej. Gęstość oraz twardość kompo- zytów przedstawiono w tablicy I. Przeprowadzone badania struktur tych materiałów wykazały równomierny rozkład fazy ceramicznej w osnowie aluminium oraz ciągłość po- łączenia na granicy ceramika – metal (rys.1b, c). Analiza mikrostrukturalna potwierdziła znaczące różnice wielko- ści fazy wzmacniającej. Dla kompozytów SC (rys.1b) były to cząstki Al2O3 o wielkości 3-6 μm, zaś dla kompozytów SPS 180 μm (rys.1c). Proces zgrzewania stopu aluminium 44200 z kompozy- tami Al/Al2O3 wytwarzanymi różnymi technikami przepro- wadzono na zgrzewarce tarciowej H&W RSM200. Wszystkie łączone materiały kompozytowe i stop zostały uformowane do postaci prętów o średnicy Ø8 mm oraz długości 30 mm, posiadały płaskie powierzchnie czołowe. W tablicy II zestawiono parametry zgrzewania tarciowego dla poszczególnych materiałów kompozytowych. Parame- try procesu zgrzewania dobrano w sposób eksperymental- ny. Przeprowadzono próby zgrzewania w zakresie prędkości Technika wytwarzania Rodzaj wzmocnienia Wielkość   wzmocnienia   [μm] Materiał/ oznaczenie Gęstość   względna   [%] Twardość HV  [1] SC cząstki α-Al2O3 3-6 Al alloy-30%Al2O3 94,63 140 Al alloy-20%Al2O3 97,17 110 SPS elektrokorund gruboziarnisty 180 Al-30%Al2O3-elekG 92,64 52 Al-20%Al2O3-elekG 95,11 47 Tablica I. Własności zastosowanych kompozytów Al-Al2O3 Table I. Properties of Al-Al2O3 composite Materiał   kompozytowy Ciśnienie w fazie  tarcia [MPa] Czas tarcia   [ms] Prędkość obrotowa  [rpm] Czas spęczania   [ms] Ciśnienie w fazie  spęczania   [MPa] Al alloy+30%Al2O3 - SC 0,8 40 13000 3000 1 Al alloy+20%Al2O3 - SC 0,5 40 13000 3000 1 Al+30%Al2O3- SPS 0,5 40 11000 3000 0,8 Al+20%Al2O3 - SPS 0,5 40 10000 3000 0,5 Tablica II. Warunki procesu zgrzewania stopu Al dla różnych kompozytów Table II. Friction welding conditions for Al alloy joined with Al2O3 composite 11PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 obrotowych od 10000 do 23000 obr/min. Zastosowanie wysokiej prędkości wrzeciona, powyżej 20000 obr/min, po- wodowało wytworzenie dużej ilości ciepła, co skutkowało uformowaniem się znacznej wypływki i nadmiernym skró- ceniem materiału (nawet do 20%). Siłę docisku zmieniano w zakresie od 1 do 2 MPa. Wysoki docisk w fazie spęczania powodował pękanie materiału kompozytowego. Przedsta- wione w pracy parametry określono jako optymalne z punk- tu widzenia jakości uzyskanych złączy. Wybór parametrów zgrzewania oparto o właściwości kompozytów m.in. ich twardość. Ze względu na dwukrotnie niższą twardość materiałów kompozytowych wytwarzanych techniką spiekania plazmowego w stosunku do kompozy- tów infiltrowanych ciśnieniowo, zmniejszono prędkość ob- rotową wrzeciona oraz siłę docisku w fazie spęczania. W celu charakteryzacji uzyskanych złączy wykonano ba- dania mikrostruktury przy użyciu mikroskopu optycznego Axiovert 40 MAT oraz na skaningowym mikroskopie elektro- nowym Auriga CrossBeam Workstation. Wykonano również pomiary twardości na przekroju złączy z wykorzystaniem twardościomierza Durascan 10 metodą Vickersa (HV1). Analiza wyników W tablicy III przedstawiono zdjęcia makroskopowe wraz z odpowiadającymi im przekrojami dla uzyskanych złączy. Największa wypływka po stronie stopu aluminium wystąpiła w złączu z kompozytem Al-30%Al2O3 wytworzonym techni- ką ciśnieniowej infiltracji. Wynikało to z faktu zastosowania największej siły docisku w fazie tarcia, ze względu na wy- soką twardość tego kompozytu (HV=140). Nie stwierdzono natomiast żadnych deformacji plastycznych kompozytu. Dla złączy z kompozytami SPS zaobserwowano wypływkę zarówno aluminium jak i kompozytu; nastąpiło równomierne uplastycznienie obu części złącza. Analizując obrazy SEM (rys. 2) przedstawiające mikro- struktury złączy stopu 44200 z kompozytami SC, trudno było zaobserwować warstwę przejściową w złączach. Wi- doczna jest zwarta, wyraźna granica rozdziału pomiędzy stopem aluminium a kompozytem. Jednocześnie złącza zachowały ciągłość wzdłuż całego przekroju. Mapa rozkła- du pierwiastków oraz rozkład liniowy na przekroju złącza (rys. 3) potwierdziły brak występowania strefy dyfuzyjnej oraz wyraźną granicę rozdziału łączonych materiałów. Metoda: SC SPS Materiał Al alloy +30%Al2O3 Al alloy +20%Al2O3 Al alloy +30%Al2O3 -elekG Al alloy +20%Al2O3 -elekG Widok złącza: kompozyt-stop Przekrój złącza: kompozyt-stop Tablica III. Zdjęcia makroskopowe i przekroje złączy dla poszczególnych kompozytów Table III. Shape and cross-section view of friction welded composites Na obrazach z mikroskopu optycznego (rys. 4), zaobser- wowano zmianę struktury oraz silne uplastycznienie stopu aluminium. Na skutek działania siły docisku w fazie spęcza- nia oraz tarcia wewnętrznego, nastąpiło mechaniczne wy- mieszanie materiału i przemieszczenie uplastycznionego stopu 44200 do wypływki. Na rysunku 4a widoczny jest bar- dzo wyraźnie kierunek płynięcia materiału. Nie obserwowa- no żadnych zmian w strukturze kompozytu. W środkowym obszarze złącza aluminium-kompo- zyt Al alloy+30%Al2O3 – SC, gdzie względna prędkość łączonych materiałów była najmniejsza, na głębokości ok. 650 µm wystąpiła strefa o silnie rozdrobnionym i wymieszanym materiale (rys. 4b), w której twardość wyniosła 60 [HV1]. Stop EN AC-44200 o mikrotwardości 50 [HV1] uległ w strefie połączenia umocnieniu. Było to spowodowane oddziaływaniem wysokiej temperatury w tym obszarze. Na zewnętrznym obszarze stopu alu- minium zaznaczonym na rys. 6b, widoczne były duże iglaste wydzielenia krzemu, które obniżyły twardość ma- teriału do wartości 40 [HV1]. Natomiast mikrotwardość  a)  b) Rys. 2. Obrazy SEM mikrostruktury złączy stop 44200 – kompozyt SC: a) Al alloy+30%Al2O3, b) Al alloy+20%Al2O3 Fig. 2. SEM image of Al alloy 44200–SC composite friction welded joints: a) Al alloy+30%Al2O3, b) Al alloy+20%Al2O3 Rys. 3. Rozkład pierwiastków O, Al, Si na przekroju złącza: stop Al-Al alloy+30%Al2O3 – SC, a) powierzchniowy, b) liniowy Fig. 3. Distribution of O, Al, Si in cross-section of Al-Al alloy+30% Al2O3-SC joint: a) surface, b) linear  a)  b) 12 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 kompozytu, wynosząca 140 [HV1], zmniejszyła się w stre- fie połączenia do 125 [HV1] (rys. 5). Ze względu na niższą twardość kompozytu Al-20%Al2O3 SC zastosowano niższe ciśnienie w fazie tarcia, co spowo- dowało powstanie mniejszej wypływki po stronie alumi- nium niż w przypadku kompozytu z dodatkiem 30% Al2O3 (tabl. III). Niższa siła docisku w fazie tarcia spowodowała również, że głębokość zmian w strukturze stopu aluminium była nieco mniejsza niż poprzednio i wyniosła 500 µm. Na rysunku 6 przedstawiono złącze stopu EN AC- 44200 z kompozytami wytworzonymi techniką SPS, gdzie wzmocnienie stanowił elektrokorund gruboziarni- sty. Ze względu na niższą twardość kompozytów SPS, która była porównywalna z twardością stopu EN AC- 44200 (wynikającą z zastosowania czystego aluminium jako osnowy) zaobserwowano formowanie się wypływki zarówno po stronie aluminium jak i kompozytu (tabl. III). Obserwacje mikroskopowe złączy aluminium z kompozy- tami SPS wykazały, że połączenia miały charakter ciągły na całym przekroju próbki (rys. 6a, b). Rys. 6. Mikrostruktura złączy stop Al- kompozyt SPS: a) Al+30% Al2O3 b) Al+20% Al2O3 Fig. 6. Microstructures of friction welded joints of Al alloy-SPS com- posite: a) Al+30%Al2O3 b) Al+20% Al2O3  a)  b)  a)  b) Rys. 7. Mikrostruktura złączy stop Al- kompozyt SPS: a) Al+30% Al2O3 b) Al+20% Al2O3 Fig. 7. Microstructures of friction welded joints of Al alloy-SPS com- posite: a) Al+30%Al2O3 b) Al+20% Al2O3 Po stronie aluminium widoczne były plastyczne deforma- cje oraz płynięcie materiału od osi próbki do zewnątrz w kie- runku wypływki (rys. 6a, b). Dodatkowo widoczne są również zmiany strukturalne w materiale kompozytowym. W mikro- strukturze kompozytu na powierzchni przylegania do stopu stwierdzono występowanie strefy przejściowej o szerokości 100 µm (rys. 6b). Ponadto w obszarze strefy połączenia za- obserwowano rozdrobnienie dużych ziaren elektrokorundu. W wyniku tarcia w miejscu styku łączonych materiałów i dzia- łania siły docisku, nastąpiło pękanie ziaren elektrokorundu. Na rysunku 7a, przedstawiono dokładną analizę strefy złącza stopu EN AC-44200 z kompozytem Al+20%Al2O3-SPS. W obszarze oznaczonym literą „A” wykazano niezmienio- ną mikrostrukturę kompozytu Al-20%Al2O3-SPS. W paśmie oznaczonym literą „B” zaobserwowano wyraźne rozdrobnie- nie i wymieszanie ziaren elektrokorundu. Dolna część zdję- cia oznaczona literą „C” przedstawia rozdrobnioną strukturę stopu aluminium. Wyraźnie widoczna we wszystkich złą- czach z kompozytami SPS warstwa przejściowa, świadczy- ła o dyfuzyjnym charakterze złączy. Potwierdziły to badania rozkładu pierwiastków na przekroju złącza (rys. 8a ,b). Na li- niowym rozkładzie pierwiastków (rys. 8b) widoczna dyfuzja krzemu w kierunku kompozytu na głębokości około 100 µm.  a)  b) Rys.  8. Rozkład pierwiastków O, Al, Si na przekroju złącza stop- Al-30%Al2O3 – SPS, a) powierzchniowy, b) liniowy Fig. 8. Distribution of O, Al, Si in cross-section of Al-Al alloy+30% Al2O3-SPS joint: a) surface, b) linear Zmniejszenie parametrów procesu zgrzewania dla kom- pozytów SPS (mniejsza prędkość obrotowa oraz ciśnienie docisku) spowodowały, że strefa odkształceń plastycznych po stronie aluminium była mniejsza (rys. 7b) niż dla złączy z kompozytami SC i wyniosła ok. 450 µm. W obszarze przy- legającym do złącza, aluminium posiadało strukturę drob- noziarnistą, odkształconą plastycznie (rys. 7b), o mikrotwar- Rys.  4. Mikrostruktura stopu 44200 w obszarze złącza: stop-Al alloy-30%Al2O3 – SC Fig. 4. Microstructures of Al alloy 44200 in area of alloy-Al alloy- 30%Al2O3 – SC joint  a) Rys. 5. Rozkład twardości na przekroju złącza: stop Al-kompozyt Al alloy-30%Al2O3-SC Fig. 5. Microhardness distribution in the cross-section of Al alloy-Al alloy-30%Al2O3-SC composite  b) 13PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 dości zwiększonej do 60 [HV1]. W odległości powyżej 2 mm, twardość aluminium spadła do wartości twardości materiału rodzimego: 50 [HV1]. Badania wykazały, że również po stronie kompozytu w warstwie przejściowej wystąpiło umocnienie materiału; mikrotwardość wzrosła do 70 [HV1] (rys. 9). Morfologia otrzymanych tarciowo złączy była zależna od parametrów zgrzewania tarciowego. Dla złączy z kom- pozytami SC, gdzie prędkość obrotowa i siła docisku była największa, w centralnym obszarze złącza zaobserwowano rozdrobnioną mikrostrukturę stopu, z drobnymi płytkowymi wydzieleniami krzemu w osnowie aluminium. Natomiast na zewnętrznych obszarach próbek widoczne były duże iglaste wydzielenia krzemu pierwotnego (rys. 10), które obniżyły twardość stopu (HV40). Zgodnie z badaniami autorów [10] struktura siluminów bezpośrednio po odlaniu zawierała grube, iglaste kryształy krzemu (rys. 10b), które niekorzystnie wpływały na własności mechaniczne stopu. Strukturę siluminów można polepszyć przez szybkie chłodzenie po odlaniu lub modyfikowanie stron- tem, sodem, borem (rys. 10c) [10]. Wysoka prędkość obroto- wa i ciśnienie w fazie tarcia, spowodowały wytworzenie dużej ilości ciepła, w skutek czego nastąpiła obróbka cieplna stopu EN AC-44200. Nastąpiło wytrącenie grubokrystalicznej fazy krzemu, co odpowiadało strukturze aluminium przed modyfi- kacją (rys. 10a, b). W przypadku złączy z kompozytami SPS, gdzie zastosowane prędkości obrotowe oraz siły docisku były mniejsze, nie zaobserwowano wydzieleń krzemu pierwotnego. Podsumowanie W pracy przedstawiono wyniki prób spajania stopu aluminium 44200 z różnymi kompozytami Al/Al2O3 przy użyciu techni- ki zgrzewania tarciowego. Opracowano warunki zgrzewania dla poszczególnych materiałów kompozytowych zawierających 20% oraz 30% udziału objętościowy fazy ceramicznej. Na podstawie badań strukturalnych stwierdzono, że wszystkie uzy- skane złącza charakteryzowały się ciągłą, zwartą budową wzdłuż całego przekroju. Mapy rozkładu pierwiastków w złączu z kompozytami SPS, potwierdzają obecność warstwy przejściowej i tym samym mechanizmu dyfuzyjnego w procesie two- rzenia się złącza. Morfologia otrzymanych tarciowo złączy była zależna od parametrów procesu. Większa siła docisku po- wodowała powstawanie większej wypływki po stronie stopu Al. Zaobserwowano bezpośredni wpływ prędkości obrotowej oraz siły docisku na strukturę złączy. Wraz ze wzrostem tych parametrów, zwiększała się szerokość strefy zmian mikrostruk- turalnych aluminium. Wysokie parametry zgrzewania tarciowego powodowały powstanie niekorzystnych zmian w struktu- rze stopu aluminium. Dobór prawidłowych parametrów zgrzewania tarciowego jest zatem kluczowy, aby uzyskać trwałe, jednorodne połączenie. Literatura [1] D. Özyürek, S. Tekeli, A. Güral, A. Meyveci, M. Gürü, “Effect of Al2O3 amo- unt on microstructure and wear properties of Al–Al2O3 metal matrix composites prepared using mechanical alloying method”, Powder Metal- lurgy and Metal Ceramics, vol. 49, No 5-6, 2010. [2] W. Węglewski, M. Basista, A. Manescu, M. Chmielewski, K. Pietrzak, Th. Schubert: “Effect of grain size on thermal residual stresses and damage in sintered chromium-alumina composites: Measurement and modeling”, Composites Part B, 67, 119-124, 2014. [3] M. B. Uday, M. N. Ahmad Fauzi, H. Zuhailawati, A.B Ismail, “Effect of we- lding speed on mechanical strength of friction welded joint of YSZ–alu- mina composite and 6061 aluminum alloy”, Materials Science and Engi- neering A 528, 2011. [4] K. Pietrzak, D. Kaliński, M. Chmielewski, T. Chmielewski, W. Włosiński, and K. Choręgiewicz, „Processing of intermetallics with Al2O3 or steel joints obtained by friction welding technique”, Proc. 12th Conference of the Eu- ropean Ceramic Society – ECerS XII, Stockholm 2011. [5] I.D. PARKa, Ch. T. LEEb, H.S. KIMc, W. J. CHOId, M. C. KANG, “Structural considerations in friction welding of hybrid Al2O3-reinforced aluminum composites”, Transactions of Nonferrous Metals Society of China Volu- me 21, March 2011. [6] M. Hudycz, T. Chmielewski, Winiarski M., Golański D. „Właściwości ty- tanowej powłoki metalizacyjnej osadzanej tarciowo na ceramice AlN”, Przegląd Spawalnictwa, vol. 88, nr 5, s. 29-35, 2016 [7] Hudycz M., Winiarski M., Chmielewski T. „Tarciowe metalizowanie cera- miki AlN tytanem”, Przegląd Spawalnictwa, vol. 87, nr 10, s. 31-35, 2015. [8] Chmielewski T. “Wykorzystanie energii kinetycznej tarcia i fali detonacyj- nej do metalizacji ceramiki”. Prace Naukowe PW, Seria Mechanika, Ze- szyt 232, s. 1-155. 2012. [9] J.W. Kaczmar, A. Kurzawa, “The effect of α-alumina particles on the pro- perties of EN AC-44200 Al alloy based composite materials”, Journal of Achievements in Materials and Manufacturing Engineering, vol. 55, Issue 1, November 2012. [10] R. Władysiak, M. Pawlak, “Plaster mould casting process of AlSi11 alloy”, Archives of Foundry Engineering, ISSN (1897-3310), Volume 9 Issue 4, 2009. Rys.  9. Rozkład twardości na przekroju złącza: Al-kompozyt Al-30%Al2O3-SPS Fig. 9. Microhardness distribution in the cross-section of Al alloy- Al alloy-30%Al2O3-SPS composite  a)  b)  c) Rys.  10. Mikrostruktura a) złącza Al-Al+20%Al2O3 – SC, b) sto- pu AlSi11 bez modyfikacji, c) stopu AlSi11 po modyfikacji Sr, Ti oraz B [10] Fig. 10. Microstructure of: a) Al-Al+20%Al2O3 – SC joint, b) AlSi11 alloy without modification, c) AlSi11 alloy after Sr, Ti and B modi- fication [10]