PS 11 2016 WWW.pdf 37PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 Dopuszczalna wielkość szczeliny w złączu spawanym  ze względu na możliwość jego pękania The permissible size of the fissure in welded joint because of the possibility of his cracking Dr hab. inż. Krzysztof Werner, prof. PCz; dr inż. Kwiryn Wojsyk – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: krzysztofwerner@tlen.pl Streszczenie Praca przedstawia ocenę złącza spawanego zawie- rającego niezgodność w postaci szczeliny ze względu na możliwość jego pękania. Obliczono dopuszczalną wiel- kość szczeliny wskrośnej w złączu spawanym oraz okre- ślono stan bezpieczeństwa dla złącza zawierającego nie- zgodność odkrytą – szczelinę półeliptyczną o założonych wymiarach. Obliczenia wykonano na podstawie krytycz- nych właściwości materiału złącza dla dwóch poziomów obciążenia rozciągającego z uwzględnieniem przyjętego modelu rozkładu naprężęń własnych w złączu. Krytyczne właściwości materiału, tj. krytyczne rozwarcie czoła pęk- nięcia i odporność na pękanie, wyznaczono na podstawie wyników badań udarności dla każdej strefy złącza. Słowa kluczowe: złącza spawane; kruche pękanie; niezgodności złączy spawanych Abstract The work presents the opinion of welded joint with the defect, i.e. fissure, because of the possibility of his cracking. The permissible size of the fissure thoroughly in welded joint was calculation and the state of the safety was qualified for welded joint including the open defect – semielliptical fissure for put her dimensions. The cal- culations were made on the basis of the critical material proprieties of welded joint for two levels of tensile loading with the regard put model of the residual stress distribu- tion. The critical material proprieties, i.e.: fracture tough- ness and the critical crack tip opening displacement, were estimated on basis of the test results of impact resistance for every zone of the welded joints. Keywords:  welded joints; fragile cracking; welded joints’ incompatibilities Wstęp Ocena złącza spawanego zawierającego niezgodno- ści spawalnicze (wady) w postaci szczelin sprowadza się do wyznaczania krytycznej lub dopuszczalnej ich wielko- ści lub do określenia stanu bezpieczeństwa złącza zawie- rającego szczelinę o znanej wielkości. Taka ocena złącza jest niezbędna ze względu na możliwość jego nagłego pękania. Oparta ona jest jest na zasadach liniowo-sprę- żystej mechaniki pękania (LSMP), według której kruche pęknięcie elementu ze szczeliną wystąpi gdy się współ- czynnik intensywności naprężenia KI na czole szczeliny osiągnie wartość krytyczną KIc (KI = KIc) [1,2]. Kruche pę- kanie, występuje zwykle w płaskim stanie odkształcenia w elementach grubych przy niskim poziomie obciążenia, tj. gdy naprężenie nominalne względem granicy pla- styczności jest niewielkie (σ/Re ≤ 0,5). Strefa plastyczna na czole szczeliny jest wtedy bardzo mała i można ją po- minąć [2,3]. Jednak kryterium LSMP można też stosować Krzysztof Werner, Kwiryn Wojsyk przy wyższym poziomie naprężenia, tzn. dla 05 < σ/Re ≤ 0,8, gdzie rozpatruje się efektywną wielkość szczeliny aef. Jest ona sumą rzeczywistej wielkości szczeliny a i strefy plastycznej na jej czole – rp (aef =a+rp) [2,3]. W elementach o małej grubości przy wyższych pozio- mach obciążenia (σ/Re > 0,5) na czole szczeliny tworzy się większa strefa plastyczna. O możliwości pękania ma- teriału w tym stanie decyduje wielkość rozwarcia czoła szczeliny δa, która po osiągnięciu krytycznej wartości δc (δa = δc) powoduje quasi-kruche pękanie materiału, zgodnie z założeniami sprężysto-plastycznej mechaniki pękania (SPMP) [1÷4]. Obecność szczelin nawet o bar- dzo małych wymiarach w elementach konstrukcyjnych poddanych działaniu obciążeń zmiennych może zainicjo- wać rozwój pęknięcia zmęczeniowego, którego wzrost do wartości krytycznej (po pewnej liczbie cykli obciążenia) prowadzi także do zniszczenia elementu. W takim przy- przeglad Welding Technology Review 38 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 padku można określić trwałość zmęczeniową elementu na podstawie wyników badania rozwoju pęknięć w złą- czach spawanych [5,6]. Współczynnik intensywności naprężenia w złączu spawanym zależy od wielkości naprężeń nominalnych spowodowanych obciążeniem zewnętrznym oraz naprę- żeń własnych, których rozkład i wartość można określić za pomocą analiz numerycznych (np. metodą elementów skończonych [7]) albo za pomocą różnych metod pomiaru lub modeli obliczeniowych [3]. Wielkości i kształty niezgodności spawalniczych, widoczne na przełomach próbek łamanych udarowo [8], można wykryć i zmierzyć za pomocą badań nieniszczą- cych, np. badań ultradźwiękowych lub radiograficznych. Obliczenia wytrzymałościowe złączy spawanych dla obciążeń statycznych i zmiennych wg Eurokodu 3 omówione są np. w pracach [9,10]. Jednak możliwość zastosowania tej metodyki obliczeń przez inżynierów spawalników jest mało rozpoznana. Dlatego niniejsza praca przedstawia metodykę i wyniki obliczeń dla naj- częściej spotykanych szczelin w złączach spawanych z uwzględnieniem własnych naprężeń spawalniczych. Zilustrowano to na przykładzie wyznaczenia długości dopuszczalnej niezgodności wzdłużnej, tj. szczeliny wskrośnej oraz określenia stanu bezpieczeństwa złą- cza zawierającego odkrytą wadę wzdłużną, tj. szczelinę półeliptyczną o znanych wymiarach. Tematyka pracy jest szczegółowym omówieniem ogólnego zagadnie- nia związanego z oceną zagrożenia pękaniem złączy spawanych, prezentowanego przez autorów tej publika- cji w pracach [11,12]. Ocena możliwości pękania złącza   spawanego zawierającego szczelinę  Dopuszczalny wymiar a wzdłużnej symetrycznej szcze- liny wskrośnej o łącznej długości 2a oraz stan bezpie- czeństwa złącza z wzdłużną szczeliną odkrytą — półelip- tyczną o głębokości a i długości 2c na jego powierzchni określono dla doczołowo spawanych złączy ze spoiną „V” o kącie rozwarcia rowka 60º. Złącza wykonano z blach stali o podwyższonej wytrzymałości S355J2+N w stanie po normalizowaniu [13,14]. Blachy o grubości g = 12 mm spawano w pozycji pionowej PF (arkusz blachy o granicy plastyczności Re = 384 MPa, i wytrzymałości na rozcią- ganie Rm = 574 MPa) oraz w pozycji podolnej PA (arkusz blachy o właściwościach mechanicznych: Re = 435 MPa i Rm = 525 MPa). Spoiny wykonano metodą MAG (135). Do spawania zastosowano materiał dodatkowy G3Si1 — drut o średnicy d=1,2 mm, którego właściwości me- chaniczne wynosiły: Re(s) = 450 MPa i Rm(s) = 545 MPa. Ścieg graniowy wykonano z podpawaniem (bez podkład- ki). Zgłady makroskopowe złączy spawanych w podanych pozycjach przedstawia rysunek 1. Rozkład naprężeń własnych i ich wielkości w spoinie i poza nią oszacowano według europejskiej procedu- ry FITNET, zgodnie z modelem podanym w pracy [3]. Według tego modelu własne naprężenia poprzeczne σrt na powierzchni złącza w spoinie są równe granicy pla- styczności Re materiału rodzimego, a w strefie wpływu ciepła (SWC) i dalej w materiale rodzimym maleją liniowo do zera na odcinku równym podwójnej grubości blachy. Na rysunku 2 przedstawiono schemat złącza spawanego ze szczeliną wskrośną o długości 2a, oznaczenie szero- kości lica i grani spoiny oraz rozkład własnych naprężeń poprzecznych na powierzchni złącza.   a )   a )   b )   c ) Rys.  2.  Złącze spawane – schemat: a) usytuowanie szczeliny, b) model spoiny (w=w1 – lico; w=w2 – grań), c) model rozkładu na- prężeń własnych na powierzchni złącza [3] Fig. 2. The scheme of welding joint: a) location of the fissure, b) mo- del of welded joint (w=w1 – face; w=w2 – edge), c) model of residual stress distribution on surface of welded joint [3]   b ) Rys. 1.  Zgład makroskopowy złącza spawanego: a) w pozycji PA b) w pozycji PF Fig. 1. The macroscopic section of welded joint: a) in the fix PA b) in the fix PF 39PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016   (1)   (2) Tablica I. Praca udarowego łamania – wartości średnie z 3 próbek o przekroju w karbie 10×8 mm Table I. The work of stroke break – average values of tree samples on cross-section in noth 10×8 mm Strefa  złącza Lico Grań SWC Mat.  Rodz. KV, J 158 149 152 149 Właściwości charakteryzujące odporność materia- łu na pękanie wyznaczono dla różnych stref złącza na podstawie wyników badań udarności zawartych w pracach [13,14]. Wartości krytyczne: rozwarcia pęknięcia δc (w mm) i odporności na pękanie KIc wy- znaczono na podstawie pracy KV udarowego łamania próbek (wyrażonej w J) dla każdej strefy złącza w temperaturze 20º C zgodnie z następującymi zależno- ściami [2,3,11]:   (3) Wyniki badań KV (J) oraz obliczeń wartości krytycz- nych δc i KIc dla różnych stref złącza ze spoiną spawaną w pozycji PF podano w tablicy I, w pracy [11] oraz w pracy [13]. Wartości średnie pracy udarowego łamania złączy ze spoiną wykonaną w pozycji PA, wyznaczone na podsta- wie wyników badań zawartych w pracy [14], podano przy- kładowo w tablicy I. Do określeneia możliwości pękania złącza spawa- nego zawierającego szczelinę zastosowano kryterium LSMP. Wyznaczono wielkość dopuszczalnej szczeliny ad, z zastosowaniem współczynnika bezpieczeństwa b=2 [2]. Na podstawie pierwszego wariantu (poziomu) oceny wstępnej, definiuje się maksymalną wartość parametru odporności materiału na pękanie Kr jako kry- terium pękania:   (4)  (4)   (5) gdzie:   (6) Stąd po przekształceniu równania (3) dopuszczalna długość szczeliny wskrośnej wynosi: Dodatkowo, zgodnie z innym kryterum LSMP uwzględ- niającym odkształcenie plastyczne na czole pęknięcia [2], wyznaczono też długość centralnej, równoważnej szczeli- ny wskrośnej am:   (7) gdzie współczynnik C obowiązujący dla σ/Re ≥ 0,5 jest równy: Ocena możliwości pękania złącza   z wzdłużną szczeliną   odkrytą półeliptyczną Do oceny możliwości pękania złącza z wzdłużną szczeli- ną odkrytą - półeliptyczną o założonych wymiarach a i 2c za- stosowano bezpośrednio kryterium stanu bezpieczeństwa wg wzoru (3) obowiązującego dla poziomu obciążenia ze- wnętrznego Sr ≤ 0,8. Złącze ze szczeliną poddane działaniu stałego obciążenia nie jest narażone na pęknięcie gdy jego parametr odporności na pękanie Kr i poziom stanu obcią- żenia Sr nie przekroczą wartości granicznych (Kr=√2/2 i Sr = 0,8). Obliczenia parametru Kr wykonano wg wzo- ru (3) dla współczynnika intensywności naprężenia Kl określonego jako: Ten poziom oceny obowiązuje dla obciążenia ze- wnętrznego rozciągającego Sr = σr/σf ≤ Srf = 0,8. Naprężenie końcowe σf określa się jako: σf = 0,5 (Re + Rm) ≤ 1,2 Re [3]. Ocenę możliwości pękania złączy spawanych badanej stali, zawierających niezgodność w postaci szczeliny przeprowadzono dla dwóch pozio- mów obciążenia zewnętrznego σr = 0,5Re oraz σr = 0,8Re w każdej strefie złącza. W obliczeniach uwzględniono naprężenie rozciągające od obciążenia nominalnego wraz z naprężeniami własnymi wg założonego mode- lu, tj. w spoinie na poziomie granicy plastyczności ma- teriału rodzimego, a poza spoiną – średnie naprężenie własne z obu powierzchni złącza. Uwzględniono także różne wartości granicy plastyczności Re materiału rodzi- mego i spoiny, a w SWC wartość wynikającą z liniowej zmiany Re. Dopuszczalna wielkość   wzdłużnej szczeliny wskrośnej Długości dopuszczalnej szczeliny wskrośnej a=ad w złączu o szerokości B wyznaczono z równania (3) dla naprężenia σ i założonego stosunku B/a we współ- czynniku korekcyjnym Y. Współczynnik intensywności na- prężenia określono jako: 40 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 Wyznaczone długości dopuszczalne ad szcze- liny wskrośnej wg wzoru (5) na podstawie ba- dania udarności 10 złączy o różnym położeniu szczeliny względem spoiny wykonanej w pozycji PF są najniższe w spoinie i wraz ze wzrostem odległości l od niej wzrastają, początkowo nieznacz- nie w SWC, a następnie coraz szybciej osiągając ponad trzykrotnie większe wartości przy większej odległościach l. Tendencja ta dotyczy zarówno niskie- go poziomu obciążenia (rys. 3), jak i wysokiego (rys. 4). Jednak przy wyższym poziomie obciążenia długo- ści szczeliny dopuszczalnej są znacząco mniejsze. Podobne tendencje zmiany dotyczą długości szcze- liny równoważnej am dla obu poziomów obciążenia. Jednak wyznaczone wartości am są wyraźnie większe niż odpowiadające im wartości ad. Istotny wpływ na wartość długości szczeliny do- puszczalnej ma stosunek szerokości złącza do długo- ści szczeliny B/a. Przy małej wartości B/a=3 długości szczeliny dopuszczalnej ad są rzędu ok. 60% odpowied- nich długości ad dla złącza o wartości B/a=10. Wraz ze wzrostem względnej szerokości złącza wpływ ten ma- leje i np. dla B/a=100 wartości ad są tylko nieznacznie większe niż dla B/a=10. Rys.  7.  Długość szczeliny równoważnej am, mm (wz. 6) przy σr = 0,5Re dla trzech serii próbek pobranych w różnych strefach złącza ze spoiną spawaną w pozycji PA Fig.  7. The length of equivalent fissure am, mm (formula 6) at σr = 0,5Re for three series of samples in the fix PA taken in various zones of welded joint Rys. 5. Długość szczeliny: dopuszczalna ad (wz. 5) oraz równoważ- na am (wz. 6). Spoina wykonana w pozycji PF, σr = 0,5Re Fig. 5. The length of fissure: permissible ad (formula 5) and equiva- lent am (formula 6). The joint welded in the fix PF, σr = 0,5Re Rys. 6. Długość szczeliny: dopuszczalna ad (wz. 5) oraz równoważ- na am (wz. 6). Spoina wykonana w pozycji PF, σr = 0,8Re Fig. 6. The length of fissure: permissible ad (formula 5) and equiva- lent am (formula 6). The joint welded in the fix PF, σr = 0,8Re Współczynnik korekcyjny Mm w punkcie B szczeliny pół- eliptycznej można określić z wykresu przedstawionego na rysunku 3, w zależności od stosunków wymiarów: a/g i a/2c. Natomiast wartość całki eliptycznej φ zależnej od stosunku wymiarów a/c można określić z wykresu przedstawionego na rysunku 4 [2]. Wyznaczone, bezpieczne długości szczelin  wskrośnych w rozpatrywanych złączach Obliczone dopuszczalne i równoważne długości szcze- liny wskrośnej w funkcji jej położenia w złączu spawanym przedstawiono na rysunkach 5 i 6 dla złączy ze spoiną wykonaną w pozycji PF oraz na rysunkach 7 i 8 dla złączy ze spoiną wykonaną w pozycji PA. Rys. 3. Współczynnik Mm w punkcie B szczeliny półeliptycznej [2] Fig. 3. The coefficient Mm in point B of the semielliptical fissure [2] Rys. 4. Wartość całki eliptycznej dla szczeliny półeliptycznej i elip- tycznej Fig. 4. Value of the elliptic integral for semielliptical and elliptical fissure [2] 41PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016   b ) Rys. 8. Długość szczeliny dopuszczalnej ad, mm (wz. 5 – wartości średnie) dla σr = 0,5Re (a) i σr = 0,8Re (b). Złącza ze spoiną spawaną w pozycji PA o różnej szerokości względnej (B/a) Fig. 8. The length of permissible fissure ad (formula 5 – average values) for σr = 0,5Re (a) and σr = 0,8Re (b). The welded joints with joint in the fix PA for the various relative width Obliczone długości szczelin am (rys. 7) na podstawie wyników badań udarności trzech próbek w każdej stre- fie złącza ze spoiną spawaną w pozycji PA wykazywały bardzo małe różnice (podobnie jak długości ad). Ich war- tości były małe i zbliżone do siebie w strefie lica i grani spoiny oraz w SWC. Natomiast w materiale rodzimym były około cztery razy większe niż w wymienionych strefach spoiny. Wartości średnie długości dopuszczal- nego pęknięcia ad dla strefy grani oraz SWC (rys. 8a) są o około połowę mniejsze niż długości równoważne- go pęknięcia am w tych strefach (rys. 7). W strefie lica spoiny (rys. 8) wartości ad są najmniejsze, co może wskazywać na większą skłonność do kruchego pękania spoiny spawanej w pozycji PA niż w pozycji PF. Wyni- kać to może z większego wpływu samoczynnej obróbki cieplnej spoiny wykonanej w pozycji PF na rozdrobnienie ziarna (większa liczba ściegów) niż w pozycji PA. Natomiast w materiale rodzimym wartości am oraz ad Lico Grań SWC M. rodz.   a ) Lico Grań SWC M. rodz. Rys.  9.  Pole bezpieczeństwa (Kr×Srf) dla złączy spawanych z wadą odkrytą (szczeliną półeliptyczną o wymiarach a/c w mm). Spoina spawana w pozycji PA Fig. 9. Field of the safety (Kr×Srf) for welded joints with the open defect (the se- mielliptical for dimensions a/c in mm). The joint welded in the fix PA dla szerokich złączy (B/a≥10) są prawie jednakowe, co można zaobserwować porównując odpowiednie wy- kresy na rysunkach 7 i 8. Przy wysokim poziomie obcią- żenia (σr = 0,8Re) długości ad dopuszczalnego pęknięcia dla każdej strefy złącza są mniejsze niż przy niskim (σr = 0,5Re), co wynika z analizy ich wartości przedsta- wionych na rysunkach: 8a i 8b. Istnienie niezgodności spawalniczej odkry- tej w postaci szczeliny półeliptycznej w złączu spawanym jest mniej niebezpieczne niż szczeli- ny wskrośnej. Zagrożenie możliwością pękania (rys. 9) pojawia się przy większych wymiarach szczeliny (a/c= 6/30 mm) i stosunkowo wyso- kim poziomie obciążenia (σr = 0,8Re, tzn. Sr=727) w licu spoiny, w grani i w SWC. Natomiast szczelina tej wielkości w materiale rodzimym przy tym samym pozio- mie obciążenia mieści się w polu bezpieczeństwa Kr×Srf = 0,71×0,8 (rys. 9). 42 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 88 11/2016 Podsumowanie i wnioski Na podstawie przeprowadzonej analizy wyznaczonych dopuszczalnych wielkości wzdłużnej szczeliny wskrośnej oraz stanu bezpieczeństwa dla szczeliny połeliptycznej w doczołowym złączu spawanym sformułowano następujące spostrzeżenia i wnioski: Wyznaczone dla różnych stref złącza spawanego długości szczeliny dopuszczalnej ad wg wzoru (5) uwzględnia- jącego naprężenia rzeczywiste (czyli naprężenia nominalne i własne) wskazują, że największe zagrożenie pękaniem występuje w strefie spoiny i w SWC, gdzie długości ad są najmniejsze. Wraz z oddalaniem się położenia szczeliny od osi spoiny jej dopuszczalna długość wzrasta osiągając największą wartość w materiale rodzimym (ok. 4 razy większą niż w spoinie – dla złączy ze spoiną wykonaną w pozycji PA). Istotny wpływ na wartość długości szczeliny dopuszczalnej ad ma stosunek szerokości złącza do długości szcze- liny B/a. Przy małej wartości B/a=3 długości ad szczeliny dopuszczalnej wynoszą ok. 60% odpowiednich wartości ad dla B/a=10. Ogólnie, ze wzrostem względnej szerokości złącza wpływ ten szybko maleje. Zastosowanie zależności (6) do wyznaczania długości am wskrośnej szczeliny równoważnej, przy naprężeniu rzeczy- wistym (z uwzględnieniem naprężeń własnych), pozwala uzyskać dobrą korelację wyników długości szczeliny równo- ważnej i dopuszczalnej określanej wg formuły (5) ale na wyraźnie wyższym poziomie bezpiecznych długości szczeliny. Wyraźne zmiany wyznaczanych wielkości wg obu formuł występują w pobliżu granicy spoiny i SWC. Zagrożenie możliwością pękania złącza ze szczeliną odkrytą półeliptyczną pojawia się przy większych wymiarach szczeliny (a/c= 6/30 mm) i stosunkowo wysokim poziomie obciążenia (σr = 0,8Re, tzn. Sr=727) w licu spoiny, w grani i w SWC. Natomiast szczelina tej wielkości w materiale rodzimym przy tym samym poziomie obciążenia mieści się w polu bezpieczeństwa Kr×Srf = 0,71×0,8. Literatura [1] Kocańda S.: Zmęczeniowe pękanie metali, WNT Warszawa 198. [2] Rykaluk K.: Pęknięcia w konstrukcjach stalowych, Dolnośląskie Wydaw- nictwo Edukacyjne Wrocław 2000. [3] Neimitz A.: Mechanika pękania, PWN Warszawa 1998. [4] Brózda J.: Wprowadzenie do mechaniki pękania, Instytut Spawalnictwa Gliwice 2008. [5] Prażmowski M., Rozumek D.: Rozwój pęknięć przy cyklicznym zginaniu w złączu cyrkon-stal powstałych w wyniku zgrzewania wybuchowego. Przegląd Spawalnictwa 4/2014 s. 45-50. [6] Bański R., Rozumek D.: Rozwój pęknięć zmęczeniowych w bimetalach stal-tytan wykonanych metodą zgrzewania wybuchowego (platerowa- nia). Przegląd Spawalnictwa 4/2012 s. 9. [7] Stasiuk P., Karolczuk A., Kuczko W.: Rozkład naprężeń w krzyżowym złą- czu spawanym z uwzględnieniem rzeczywistego kształtu spoiny. Prze- gląd Spawalnictwa 1/2014 s. 29-33. [8] Słania J., Staniszewski K., Hyc K.: Ocena przełomów złączy spawanych po próbie łamania. Przegląd Spawalnictwa 12/2013 s. 142-151. [9] Wichtowski B.: Obliczenia złączy spawanych poddanych obciążeniom statycznym i zmęczeniowym według Eurokodu 3. Przegląd Spawalnic- twa 1/2011 s. 15. [10] Wichtowski B., Wichtowski M.: Wytrzymałość zmęczeniowa spoin czoło- wych z nakładkami wg Eurokodu 3. Przegląd Spawalnictwa 3/2011 s. 36. [11] Werner K., Wojsyk K.: Analiza możliwości kruchego pękania spawanych ele- mentów konstrukcji stalowych. Przegląd Spawalnictwa 5/2015 s. 91-93. [12] Werner K., Wojsyk K.: Wyznaczanie dopuszczalnej wielkości szczeliny w złączu spawanym ze względu na możliwość jego pękania. Przegląd Spawalnictwa 10/2015 s. 45-48. [13] Miśta J.: Ocena dopuszczalności niezgodności spawalniczych dokony- wana na podstawie mechaniki pękania w złączach ze stali typu S355 w różnych temperaturach. Praca magisterska pod kier. K. Wojsyka, Czę- stochowa 2013. [14] Pietrzak E.: Wyznaczanie maksymalnych niezgodności spawalniczych na podstawie zbadanych właściwości fizycznych materiału oraz mecha- niki pękania. Praca magisterska pod kier. K. Wojsyka, Częstochowa 2012.