201405_PSpaw_5584.pdf 17Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Dariusz Mężyk Magnetyczna ocena naprężeń w instalacjach rurociągowych z wykorzystaniem efektu Barkhausena Magnetic evaluation of stress in the operation   of pipeline using the Barkhausen effect Wstęp Eksploatacja urządzeń ciśnieniowych w energety- ce zawodowej spotyka się z problemami zapewnienia bezpieczeństwa ich obsługi. Bezawaryjne użytkowanie podyktowane jest również względami ekonomiczny- mi. Szczególnym obciążeniom cieplno-mechanicznym poddawane są elementy kotłów parowych i rurociągów wysokoprężnych. W krajowej, jak i zagranicznej energetyce znane są przypadki awarii walczaków kotłowych, elementów ciśnieniowych kotłów oraz rurociągów. Urządzenia te podlegają dozorowi Urzędu Dozoru Technicznego. abstract Elements of steel structures exhibit a non-zero state of stress at every stage of operating, from the manufacturing phase to the recycling of the object. Knowledge of the size and the nature of stress, including the principal stresses and directions of their actions cause to determination the degree of exhaustion of the sustainability of the structure or its individual components. To test the stress state in the steel materials are used, inter alia, strain gauge and mag- netic methods. The paper presents the results of stresses in the selected parts of the pipeline. The aim of the study was to determine the usefulness of magnetic methods for determining the state of stress in this type of construction. Measured the level of intensity of the Barkhausen effect in certain points, and then determined the character and the level of stress in these passages. The test results by means of the EB has been verified by measurement of stress by the strain gauge method. Keywords: pipelines, stress, Barkhausen effect Streszczenie Elementy konstrukcji stalowych wykazują niezerowy stan naprężeń na każdym etapie eksploatacji, od fazy wytwarzania do wyłączenia obiektu. Znajomość wiel- kości, a także charakteru naprężeń, w tym wartości na- prężeń głównych i kierunków ich działania, pozwala na określenie stopnia wyczerpania trwałości konstrukcji lub poszczególnych jej elementów. Do badań stanu naprężeń w materiałach stalowych stosowane są m.in. metody ten- sometryczne i magnetyczne. W artykule przedstawiono wyniki badań naprężeń własnych w wybranych fragmen- tach rurociągu. Celem badań było określenie przydatno- ści metody magnetycznej do określenia stanu naprężeń w tego typu konstrukcji. Mierzono poziom natężenia efek- tu Barkhausena (EB) w wybranych punktach, a następnie wyznaczono znak i poziom naprężeń w tych fragmentach. Wyniki badań za pomocą EB zostały zweryfikowane przez pomiar naprężeń metoda tensometryczną. Słowa kluczowe: rurociągi, naprężenia, efekt Barkhausena najczęstsze awarie rurociągów wysokoprężnych lo- kalizowane są w elementach kształtowych (łuki, trójni- ki, czwórniki) i spoinach. Już na etapie projektowym, zgodnie z Warunkami Technicznymi Dozoru Technicz- nego przyjmowane są wskaźniki bezpieczeństwa dla zakładanych parametrów pracy. Wielkości te, w zależności od konkretnego obiektu wynoszą: – temperatura robocza < 540oC, – ciśnienie robocze do 40 MPa. Elementy użyte do budowy muszą mieć, zgodnie z normami, certyfikat producenta zawierający podsta- wowe dane materiałowe i wytrzymałościowe. Mgr Dariusz Mężyk – Instytut Energetyki, Warszawa. Autor korespondencyjny/Corresponding author: dariusz.mezyk@ien.com.pl 18 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Dotychczas stosowane Polskie normy wykorzy- stywane były również przy wykonywaniu ponownych obliczeń wytrzymałościowych dla obiektów, które prze- pracowały projektowy czas eksploatacji lub zbliżyły się do niego. Obliczenia te mają za zadanie określenie aktualnej wytrzymałości obiektu. Pojmując problem szerzej, z uwzględnieniem zagadnień z zakresu me- chaniki pękania i trwałości materiałów, obliczenia wy- trzymałościowe wykonywane za pomocą programów do symulacji komputerowej mogą dać cenne wskazów- ki, zapewniając możliwość bieżącej oceny wytrzymało- ści obiektu, a także oceny stopnia zagrożenia awarią w warunkach użytkowania. Dotyczy to praktycznie ca- łej energetyki, ponieważ elektrownie i elektrociepłow- nie podlegające UDT [1] przekroczyły okres obliczenio- wy i poddawane są procesom modernizacyjnym. Eksploatacja i diagnostyka rurociągów W badaniach zachowania rurociągów konieczne jest wyznaczenie występujących w nich naprężeń i prze- mieszczeń z uwzględnieniem obszarów kryterialnych. Do obliczeń przyjmuje się uproszczony model rurocią- gów, jakim jest belka zamocowana za pomocą systemu zawieszeń i utwierdzeń. Obciążenie rurociągu stanowi ciśnienie wewnętrzne, rozkład temperatury wzdłuż ru- rociągu oraz ciężar rurociągu i reakcje podpór. W wyniku otrzymuje się wartości sił, momentów gnących i skręcających oddziałujących na rurociąg oraz wartości dylatacyjnych przemieszczeń ciepl- nych. na tej podstawie określa się obszary, gdzie wy- tężenie osiągnie największe wartości. Wyznaczenie charakterystyki obciążenia kryterialnych elementów, stanowiącej relacje pomiędzy stanem naprężenia, od- kształcenia, temperatury i czasem, uzyskuje się przy zastosowaniu metody elementów skończonych przy założeniu sprężysto-plastycznego modelu materia- łu. Równoczesne działanie obciążeń mechanicznych i obciążeń cieplnych wynikających ze zmiany tempera- tury wywołuje odpowiednie stany odkształceń, można przedstawić zależnością: gdzie: εσ – odkształcenie liniowe wywołane stanem naprężenia, β – wsp. rozszerzalności liniowej, ∆T – przyrost temperatury, ε – sumaryczne odkształcenie liniowe. Związek ten jest o tyle złożony, że jest zależny od modułów sprężystości, które wraz ze współczynnikiem są zależne od temperatury. Uwzględnia się to, wpro- wadzając wartości średnie w rozpatrywanym obszarze temperatury. naprężenia wywołane różnicą tempera- tury na grubości ścianki rurociągu przyjmują wartości kilkudziesięciu MPa. Wytrzymałość określa zdolność materiału do przeno- szenia sumy naprężeń występujących w stanie nieob- ciążonym oraz powstających pod działaniem obciążeń roboczych – cieplnych i mechanicznych. Zapas trwa- łości czasowej wyczerpuje się w trakcie eksploatacji i zależy od gatunku, właściwości mechanicznych i mi- krostruktury materiału oraz obciążeń mechanicznych i wywołanych zmiennych stanów naprężeń, a także od charakteru cykli cieplnych. Ze względu na złożoność zjawisk występujących w czasie eksploatacji w zmiennej temperaturze trudne jest opracowanie uniwersalnej metody badania odpor- ności materiału na zmęczenie cieplne, a zatem i jego trwałości. na ogół przyjmuje się, że zmęczenie ciepl- ne materiału to proces powstawania i rozwoju pęknięć w materiale oraz zmiany jego właściwości wywołane wielokrotnymi zmianami temperatury [2]. Zmęczenie cieplne jest procesem zmęczeniowym niskocyklowym, gdzie istotną składową amplitudy od- kształcenia jest odkształcenie plastyczne zachodzące w materiale w każdym cyklu zmian temperatury. Głównymi czynnikami wpływającymi na przebieg zmęczenia cieplnego są: – czynniki charakteryzujące wymianę ciepła, – czynniki geometryczne obiektu, – czynniki wynikające z właściwości fizycznych i me- chanicznych materiału, – parametry cyklu zmian temperatury. Rurociąg łączący kocioł z turbiną poddany jest w czasie eksploatacji obciążeniom wynikającym ze zmian temperatury, ciśnienia czynnika oraz reakcji za- mocowań i ograniczeń dylatacji cieplnej. Objawia się to powstawaniem dodatkowych naprężeń w materia- le, skracając czas bezawaryjnej eksploatacji. Problem trwałości rurociągów jest głównie związany z trwało- ścią łuków, tym bardziej, że trwałość eksploatacyjna łuków jest około czterokrotnie mniejsza niż odcinków prostoliniowych. Łuki głównych rurociągów pary mogą ulec rozerwaniu bez poprzedzającej nieszczelności. Utrudnienie realizacji przemieszczeń termicznych wywołuje deformacje trasy rurociągu, co prowadzi do zmiany kierunku spadu poziomych odcinków i groma- dzenia się kondensatu. Zgodność rzeczywistej geome- trii trasy rurociągu z geometrią projektową (po wyko- naniu naciągów kompensacyjnych), z uwzględnieniem Rys. 1. Schemat obciążenia łuku momentami gnącymi i skręcającymi Fig 1. Diagram of load of arc bending moments and torsion ε = εσ + β ΔT MR = √Mo2 + Mi2 + MT2 19Przegląd sPawalnictwa 5/2014 spadów poziomych odcinków rurociągu, powinna być kontrolowana pomiarami geodezyjnymi położenia ruro- ciągu. Długotrwała eksploatacja powoduje utratę sku- teczności naciągów montażowych, co jest bezpośred- nią przyczyną zmiany wielkości i kierunków spadów związanych z pracą cieplną rurociągu (rys. 2). Efektem jest niekorzystne zjawisko gromadzenia się kondensatu powodujące powstawanie korków parowo-wodnych. W trakcie długotrwałej eksploatacji ciśnieniowych obiektów energetycznych pracujących w wysokich temperaturach następuje wyczerpanie zapasu trwało- ści i zmiana struktury materiału. Jedną z przyczyn jest zmienny stan naprężeń oraz ich rozkład względem osi wzdłużnej rurociągów w kolejnych cyklach pracy obiektu. Celem wykrycia wad produkcyjnych bądź eksploata- cyjnych, stosuje się wiele metod badawczo-pomiaro- wych, których rezultaty stanowią kryterium oceny jako- ści i bezawaryjnej pracy rurociągu. Wśród nich jedną z kluczowych ról odgrywają pomiary stanu naprężeń materiału rurociągu. Metodyka badań naprężeń metodą tensometryczną Do badań stosowane są trójczłonowe foliowe roze- ty tensometryczne kompensowane termicznie. Roze- ty zainstalowane są w wybranych punktach badanych elementów. Po stabilizacji cieplnej układów pomia- rowych rejestruje się wartości stanów równowagi dla każdego członu rozety pomiarowej, a następnie wska- zania kolejnego stanu równowagi. Odprężenie war- stwy powierzchniowej badanego elementu powoduje koncentrację naprężeń własnych w obszarze rozety, czemu towarzyszy powstanie odkształceń [3]. Od- kształcenia te są mierzone (rys. 3 i 4). Wartości naprę- żeń głównych i kierunki ich działania wyznacza się za pomocą wzorów Mathar’a. Rys. 2. Deformacja cieplna rurociągu Fig 2. Thermal pipeline deformation gdzie: σ1, σ2 – naprężenia główne, α – kąt odchylenia naprężenia σ1 od kierunku pomiarowego „a”, E – moduł sprężystości podłużnej elementu badanego, A, B – współczynniki zależne od konstrukcji rozety, εa ,εb ,εc – mierzone odkształcenia. Dla najczęściej badanych stali badanych w ener- getycznych instalacjach rurociągowych takich jak P91 i 13HMF, przyjęto moduł sprężystości podłużnej E = 2,1 x 105 MPa [4]. naprężenia zredukowane σzred oblicza się na podsta- wie hipotezy Hubera wykorzystując zależność obowią- zującą dla dwukierunkowego stanu naprężeń jaki wy- stępuje w badanych warstwach powierzchniowych: Dla elementów stalowych przyjmuje się, że naprę- żenia własne, których wartość w każdym z kierunków głównych spełnia warunek σ1,2 ≤ 0,1Re występują nor- malnie w konstrukcjach stalowych. Do określenia nor- malnego poziomu naprężeń można stosować również zależność σzred ≤ 0,1Re. Rys. 3. Instalacja tensometryczna na rurociągu, wykonanie odwiertu odprężającego Fig 3. Strain gauge installation on the pipeline Rys. 4. Lokalizacja obszarów pomiarowych naprężeń na ru- rociągach pary Fig 4. Location of stress me- asuring areas on the pipeline σzred = √σ12 + σ22 + σ1σ2 tg 2α = εc - εb 2εa - εb - εc σ1,2= E (εb+ εc) +/- E √(2εa - εb - εc)2+(εc - εb)24A 4B 20 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Podstawy pomiaru naprężeń z wykorzystaniem efektu Barkhausena Ze względu na konieczność minimalizacji kosztów badań stanu naprężeń niezbędne wydaje się stoso- wanie metody, która cechuje się z jednej strony tym, iż jest dogodna do praktycznego stosowania (mając na uwadze znaczną liczbę punktów pomiarowych, koszt przygotowania powierzchni do pomiaru i czas jed- nostkowego pomiaru także czas obliczeń naprężeń), a z drugiej strony dostarcza wyników rzetelnych. Z tego powodu we współpracy z Politechniką Gdańską prowa- dzone są prace mające na celu wdrożenie do pomiaru naprężeń nieniszczącej metody magnetycznej opartej na efekcie Barkhausena. Odpowiedzialny za zjawisko histerezy magnetycznej skok Barkhausena [5] granicy domenowej wewnątrz magnesowanego materiału generuje dwa zjawiska fi- zyczne, które są bardzo dogodne do zastosowania w dziedzinie badań nieniszczących jakości materiału i stanu naprężeń. Te zjawiska to impulsowa zmiana in- dukcji magnetycznej przy powierzchni oraz impuls aku- styczny docierający do powierzchni. Zjawisko pierwsze jest wykorzystywane w metodzie określanej metodą szumów Barkhausena, choć powin- na być określana jako metoda polowego efektu Bar- khausena – dla odróżnienia od analogicznego efektu – tzw. mechanicznego efektu Barkhausena wywoła- nego zmiennym w czasie naprężeniem. W obu efek- tach sygnałem pierwotnym jest napięcie indukowane w cewce zbliżonej do powierzchni metalu. W przypad- ku zjawiska emisji impulsu akustycznego (określanej zjawiskiem emisji magneto-akustycznej) sygnałem pierwotnym jest napięcie generowane w przetworni- kach piezoelektrycznych [6]. Efekt Barkhausena związany jest ze skokowymi przemieszczeniami głównie granic typu 180o. Tym sa- mym wymuszona naprężeniem zmiana populacji tych granic „widoczna” jest w zmianie natężenia efektu Barkhausena .W przypadku jednoosiowych naprężeń i pola magnetycznego współosiowego z naprężeniem natężenie efektu Barkhausena powinno wzrastać dla naprężeń rozciągających i odpowiednio maleć dla na- prężeń ściskających. na rysunku 5 przedstawiono wykres zależności tego parametru (określonego jako parametr PM) od pozio- mu naprężenia σ. nasycenie zmian natężenia EB dla badanej stali występuje dla naprężeń na poziomie ok. ±200 MPa, który bliski jest poziomowi granicy wytrzy- małości. Dynamika zmian natężenia EB w funkcji naprę- żeń ma kluczowe znaczenie dla rozdzielczości metody, a tym samym i dla dokładności oceny naprężeń. W warunkach przemysłowych pomiar sygnału Bar- khausena możliwy jest przy magnesowaniu lokalnym za pomocą elektromagnesu w kształcie litery U oraz detekcji sygnału przez cewkę indukcyjną zbliżoną do magnesowanej powierzchni. W przypadku rurociągów wykonanych ze stali fer- rytycznych można wykorzystać do pomiaru naprężeń własnych metody magnetyczne wykorzystując wpływ naprężeń na właściwości magnetyczne stali, np.: po- miar parametrów pętli histerezy magnetycznej, pomiar harmonicznych, czy też pomiar natężenia efektu Bar- khausena (EB). Ta ostatnia metoda wydaje się być szczególnie przydatną dla potrzeb badań nieniszczą- cych w przypadku badania rurociągów, gdyż spełnia wymienione wyżej warunki. Podkreślić też należy, że za pomocą tej metody można mierzyć odkształce- nia w dowolnym kierunku na zakrzywionej powierzch- ni rurociągu. Korzystając z próbki materiału poddanej skalowaniu uzależniającemu liczbę impulsów nc od naprężęń w kierunkach głównych (rys. 6) zwiększa się dokładność wyników badań. Rys. 5. Wpływ naprężeń na wartość maksymalną natężenia efektu Barkhausena Fig 5. Effects of stress on the maximum intensity of the Barkhausen effect Rys. 6. Funkcja skalowania dla płaskiego stanu naprężeń (stal St3) Fig 6. Scaling function for the plain state of stress (steel St3) W warunkach przemysłowych pomiar sygnału Bar- khausena możliwy jest przy magnesowaniu lokalnym za pomocą elektromagnesu w kształcie litery U oraz detekcji sygnału przez cewkę indukcyjną zbliżoną do magnesowanej powierzchni. W przypadku rurociągów wykonanych ze stali fer- rytycznych można wykorzystać do pomiaru naprężeń własnych metody magnetyczne wykorzystując wpływ naprężeń na właściwości magnetyczne stali, np.: po- miar parametrów pętli histerezy magnetycznej, pomiar harmonicznych, czy też pomiar natężenia efektu Bar- khausena (EB). Ta ostatnia metoda wydaje się być szczególnie przydatną dla potrzeb badań nieniszczą- cych w przypadku badania rurociągów, gdyż spełnia wymienione wyżej warunki. Podkreślić też należy, 21Przegląd sPawalnictwa 5/2014 że za pomocą tej metody można mierzyć odkształce- nia w dowolnym kierunku na zakrzywionej powierzch- ni rurociągu. Korzystając z próbki materiału poddanej skalowaniu uzależniającemu liczbę impulsów nc od naprężęń w kierunkach głównych (rys. 6) zwiększa się dokładność wyników badań. Badania porównawcze naprężeń rurociągu przemysłowego W wybranych fragmentach rurociągu przesyło- wego przeprowadzono badania naprężeń własnych. Rurociąg ten cechuje się konstrukcją spawaną z pół- okręgów. Rura podparta była na podporach odległych o kilkanaście metrów. Po odsłonięciu rurociągu stwier- dzono występowanie plastycznych odkształceń ściany rurociągu w miejscach jego kontaktu z podporą. Celem badań było określenie przydatności metody magne- tycznej do określenia stanu naprężeń w tego typu kon- strukcji. Mierzono poziom natężenia EB w wybranych punktach dla dwóch fragmentów rurociągu a następnie wyznaczono znak i poziomu naprężeń w tych fragmen- tach. Wyniki badań za pomocą EB zostały zweryfiko- wane przez pomiar naprężeń za pomocą metody wier- cenia otworów [7]. Do badań użyto miernika natężenia efektu Barkhau- sena typ MEB-2c. Miernik ten magnesuje lokalnie za pomocą elektromagnesu typu C materiał z częstością około 10 Hz. Sygnał napięciowy efektu Barkhause- na indukowany jest w cewce detekcyjnej zbliżonej do magnesowanej powierzchni. W wyniku przetworze- nia sygnału otrzymujemy trzy parametry: 1 – napięcie skuteczne natężenia EB (parametr v1) , 2 – liczbę im- pulsów EB (parametr Counter) w zadanym czasie dla ustalonego poziomu progu dyskryminacji (Up), oraz napięcie szczytowe sygnału indukowanego w cewce kontrolnej na rdzeniu sondy (parametr v2). Wyniki pomiarów i ich analiza Pomiary wykonano w 7 seriach. na rysunku 7 po- kazano schematycznie położenia linii (przerywane), w których prowadzono pomiary. Linią grubą oznaczo- no spoiny. Serie obwodowe (L1 do L5) dotyczą ośmiu punktów umieszczonych na obwodzie rury w odstępie kątowym ∆α = 45o. Wpływ na natężenie efektu Barkhausena naprężenia działającego w kierunku równoległym do kierunku pola magnetycznego sondy EB jest zasadzie jednoznaczny dla typowych stali ferrytycznych: naprężenie rozcią- gające zwiększa a naprężenie ściskające – zmniejsza natężenie EB. Wzrost lub obniżenie natężenia EB wy- raża się dla miernika MEB-2c przez wzrost i obniżenie parametrów v1 oraz counter. Ilościowo zależność ta Rys. 7. Schemat po- łożeń linii pomiarów (L3, L4, L5) Fig 7. Diagram of the positions of the me- asurement lines (L3, L4, L5) Rys. 8. Fragment badane- go rurociągu Fig 8. Fragment of the te- sted pipeline jest specyficzna dla danego gatunku stali i musi być określona przez procedurę skalowania. Skalowanie wykonano dla materiału stosowanego do napraw re- montowych rurociągu. Wyniki obliczeń naprężeń dotyczących wyników pomiarów natężenia EB na obwodzie (linie L4, L5) w układzie biegunowym przedstawiono na rysun- kach 9 i 10. Kąt α = 0 odpowiada położeniu sondy na szczycie rury. Wykresy z otwartych kółek (o) do- tyczą pomiarów w kierunku osiowym (‘os’), a wykre- sy z pełnych kółek (•) w kierunku obwodowym (‘ob’). Poziom naprężeń σ = 0 przedstawia okrąg wykreślo- ny grubą linią. Wartości dodatnie naprężeń są usytu- owane na zewnątrz tego okręgu a wartości ujemne – w jego wnętrzu. Ocena poziomu naprężeń w badanych obszarach wynikająca z analizy wyników pozwala na stwierdzenie następujących właściwości: Naprężenia osiowe są dodatnie (rys. 9, 10), przy czym zauważyć można wzrost naprężeń rozciąga- jących w części górnej i dolnej tego fragmentu rury w miarę przemieszczania się od linii L3 do L5. Naprężenia obwodowe rury zmieniają się w sposób niejednostajny. Dla linii L4 i L5 zauważyć można po- dobny typ zależności jak dla linii L3 (tu nie pokazanej) – dolna część rury jest rozciągana i maksimum tych naprężeń występuje ok. kąta α = 180° (rys. 9, 10). Opisany stan naprężeń wskazuje na ich znaczącą lokalną zmianę wzdłuż badanych odcinków rurociągu. Stan ten wynika zapewne z zastosowanej technologii budowy rurociągu (spawanie z fragmentów) i ze spo- sobu jego eksploatacji (stosowanie podpór i obciążenia gruntem), a także z aktualnego w trakcie badań rozkła- du sił działających na rurociąg. Rurociąg został pozba- wiony części podpór i był odkształcony (powyginany). Szczegółowa analiza stanu naprężeń badanego ruro- ciągu wykracza poza zakres niniejszego opracowania i nie była celem podjętych badań. 22 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Ważnym argumentem przy ocenie jakości przedsta- wionych tu wyników wyznaczania naprężeń za pomo- cą EB jest efekt porównania tych wyników z wynikami badań wykonanych inną metodą. Pomiar składowych naprężeń własnych wykonano tensometryczną metodą Mathara, wykorzystując aparaturę Instytutu Energetyki. Pomiar przeprowadzono w punkcie leżącym na linii L4 i zaznaczonym na rysunku 7 znakiem (x). na rysunku 9 położenie tego punktu odpowiada kątowi α = 80o ±10o. Uzyskane metodą Mathara wartości składowych na- prężeń pokazano w tablicy I. Podano też tam wartości naprężeń wyznaczone z metody magnetycznej przez interpolację wyników badań uzyskanych z sąsiednich punktów. Metoda tensometryczna magnetyczna EB σ osiowe, MPa +78 ± 3 +40 ± 15 σ obwodowe, MPa -5 ± 3 -10 ± 15 tablica I. Składowe naprężeń wyznaczonych dwiema metodami table I. Stress components determined by two methods Rys. 9. Rozkłady kątowe naprężeń dla serii L4 Fig 9. Angular distribu- tions of stresses for a se- ries of L4 Rys. 10. Rozkłady kątowe naprężeń dla serii L5 Fig 10. Angular distribu- tions of stresses for a se- ries of L5 Z porównania poziomów tych naprężeń można wy- ciągnąć wniosek o bardzo dobrej zgodności jakościo- wej (co do znaku naprężeń), a także o stosunkowo dobrej zgodności ilościowej wyników uzyskiwanych obiema metodami. Również wyniki badań prowadzone obiema metoda- mi (tensometryczną i magnetyczną) elementów grubo- ściennego rurociągu pary zgodnie z rysunku 4 wyka- zują dużą zbieżność. Wartości uzyskane metodą EB obarczone są większym błędem pomiaru przy pełnej zgodności kierunków naprężeń głównych. Podsumowanie Przedstawione wyniki badań pozwalają na sformuło- wanie następujących wniosków: 1. natężenie efektu Barkhausena badanego frag- mentu rurociągu nie jest duże w porównaniu z typowymi stalami niskowęglowymi, ale różni się istotnie i w sposób systematyczny w badanych obszarach, co można wiązać głównie ze zmia- nami w poziomie naprężeń, o ile przyjąć jedno- rodność struktury badanych fragmentów rurocią- gu. Wydaje się jednak, iż brak wyraźnych różnic w sygnale efektu Barkhausena dla różnych spawa- nych fragmentów świadczy o tym, iż rurociąg wyko- nywano z blach, które nie różniły się istotnie mikro- strukturą. 2. Pomimo tego, iż skalowanie wykonano dla materiału ze stanem powierzchni innym od stanu powierzchni rurociągu, to wydaje się, iż zastosowana procedura transformacji wyników pozwoliła na poprawne wy- znaczenie naprężeń. Wynik ten został potwierdzony przez porównanie z wynikiem pomiaru metodą ten- sometryczną. 3. Pomiary efektu Barkhausena za pomocą parame- tru v1 i nc umożliwiają wyznaczenie zmian pozio- mu naprężeń w badanym materiale z dokładnością rzędu kilku % przy czym błąd bezwzględny wartości wskazanych naprężeń jest większy i wynika głównie z ewentualnych różnic między wzorcem a badanym materiałem. 4. Przedstawione wyniki pozwalają stwierdzić, iż za- stosowanie efektu Barkhausena dla oceny naprężeń w cienkościennych konstrukcjach takich jak rurocią- gi przesyłowe, jak i grubościennych rurociągach in- stalacji ciśnieniowych jest w pełni wykonalne. 5. Celowe jest przeprowadzenie większej serii ba- dań na różnych materiałach z wykorzystaniem obu metod (tensometria oporowa i metoda ma- gnetyczna) dla opracowania metody pomiaru o pełnej powtarzalności uzyskiwanych wyników ba- dania stanu naprężeń ocenianych rurociągów pracu- jących w różnych warunkach obciążeń. Literatura [1] Warunki Urzędu Dozoru Technicznego WUDT/UC. [2] Mężyk D. Eksploatacja i diagnostyka rurociągów energetycz- nych – wybrane zagadnienia. Materiały konferencyjne GRE 2004. [3] Standard Test Method for Determining Residual Stress by the Hole-Drilling Strain- Gage Method. ASTM E837. [4] Pn-En 13480 Rurociągi przemysłowe metalowe [5] Augustyniak, B., Chmielewski, M., Chicois, J.; Magnetome- chanical damping and mechanical Barkhausen effect as me- asured for normal load mode; Editions de Physique Journal de Physique IV 1996, [6] Augustyniak, B.; Emisja magnetomechaniczna; Emisja Aku- styczna; IPPT Warszawa1994, [7] Augustyniak B., Chmielewski M., Piotrowski L., Skibiński T., Mężyk D. Wyniki badania naprężeń własnych w rurociągu „PRZYJAŹŃ”. Materiały konferencyjne 31 KKBn-2002.