201703_PSpaw.pdf 32 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 3/2017 Właściwości napawanych warstw Fe-Cr-C-Nb   przy zastosowaniu kierunkowego odbioru ciepła Properties of the deposited layers of Fe-Cr-Nb-C by using directional receiving heat Dr inż. Robert Bęczkowski – Politechnika Częstochowska; dr inż. Janusz Cebulski; mgr inż. Dorota Pasek – Politechnika Śląska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: rbeczkowski@spaw.pcz.pl Streszczenie W pracy przedstawiono wyniki badań nad napoinami trudnościeralnymi przeznaczonymi do pracy w warunkach intensywnego zużycia ściernego. Głównym celem pracy była analiza własności przy wykorzystaniu drutu dające- go twardości sięgające do 1200 HV1 warstwy wierzchniej w jednym przejściu. Do zwiększenia szybkości odprowadze- nia ciepła z miejsca napawania zastosowano blachy alumi- niowe. Próbki napawane poddano badaniu rozkładu twar- dości wraz z identyfikacją miejsca pomiaru oraz badaniom metalograficznym na mikroskopie optycznym i mikroskopie skaningowym z mikroanalizą rentgenowską. Zastosowa- nie płyt zwiększających odbiór ciepła z miejsca napawania pozwoliło na zwiększenie twardości w warstwie napoiny tuż nad linią wtopienia. Słowa  kluczowe: napoiny trudnościeralne; drut proszkowy; Fe-Cr-C-Nb; SEM; FCAW Abstract The paper presents results of research on surface hard wearing designed to work in the conditions of intense abra- sive wear. The main objective of the study was to perform influence the directional reception heat of using a wire giving a hight hardness surface layer (up to 1200 HV1) in a single pass bead. To increase the speed of heat dissi- pation from the place of hardfacing a sheet of aluminum was used. The samples were examined hardness distribu- tion together with the identification of the place of measure- ment and testing metallographic optical microscope (OM) and scanning electron microscope (SEM) with X-ray EDS. The use of aluminum sheet to increase the heat transfer from the space surfacing allowed to increase the hardness of the deposit in a layer just above the line of fusion. Keywords: hardfacing; cored wire; Fe-Cr-C-Nb; SEM; FCAW Wstęp Postęp w inżynierii materiałowej, metalurgii i spawalnic- twie zapewnia możliwość stosowania coraz doskonalszych materiałów metalowych, które są w stanie przenosić coraz to wyższe parametry pracy oraz zwiększać trwałość części maszyn i urządzeń. Aby wykorzystać właściwości tych ma- teriałów, problem zużycia musi być uwzględniony na etapie projektowania, wytwarzania i eksploatacji maszyn. Najbar- dziej efektywnym sposobem przeciwdziałania zużyciu jest wykonywanie powierzchni roboczych technologiami spa- walniczymi z materiałów o specjalnych własnościach. Jed- nym z takich procesów jest napawanie prewencyjne, stoso- wane w celu zabezpieczenia np. płyt przesypowych, czy też płyt bocznych taśmociągów wykorzystywanych szczególnie w przemyśle wydobywczym. W procesie wydobywania wę- gla brunatnego metodą odkrywkową, czynnością konieczną do jego urabiania, jest usunięcie mas ziemnych i skalnych zalegających nad jego podkładem tzw. nadkładu. W tym Robert Bęczkowski, Janusz Cebulski, Dorota Pasek przeglad Welding Technology Review celu stosowany jest układ technologiczny, w którego skład wchodzi koparka kołowa, przenośnik taśmowy oraz zwało- warka. Ogromna ilość mas ziemnych podlegających proce- sowi urabiania powoduje konieczność zastosowania części o bardzo dużej odporności na ścieranie. W celu ograniczenia zużycia, elementy układu poddaje się procesowi napawania wysokochromowymi stopiwami o strukturze żeliw chromo- wych. Stopy tworzące żeliwo chromowe posiadają bardzo wysoką odporność na ścieranie, przy umiarkowanej odpor- ności udarowej oraz korzystnym stosunku ceny do jakości. Dobra odporność na ścieranie jest możliwa dzięki obec- ności licznych węglików w stosunkowo miękkiej osnowie. Badania mikrostruktury napoin wysokochromowych wy- konywanych różnymi metodami spawalniczymi wskazują, że są to najczęściej węgliki złożone typu (Cr,Fe)3C, (Cr,Fe- )7C3, (Cr,Fe)23C6, NbC, Nb2C w zależności od składu che- micznego użytego materiału dodatkowego do napawania. 33PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 3/2017 Należy zaznaczyć, że nadmierny wzrost twardości napoiny powoduje wzrost zużycia ścierno-udarowego. Jest on wy- nikiem spadku trwałości kontaktowej warstwy napawanej z powierzchnią zabezpieczaną, a w konsekwencji prowadzi do jej wykruszania. Największy udział w zużyciu elementów jest wynikiem zużycia ściernego i stanowi około 50% wszystkich ubytków. Wypadkową zużycia jest zespół czynników, z których naj- ważniejsze przedstawiono w postaci diagramu Ischikawy (rys. 1). Rys. 1. Czynniki wpływające na zużycie Fig. 1. Factors which have an affect on wear Analizując warunki pracy i zużycia, poszukujemy wszel- kiego rodzaju czynników, które dają możliwość poprawy trwałości części maszyn i urządzeń. O metodach i technologiach mogących mieć zastosowa- nie w zakresie zabezpieczenia powierzchni przed zużyciem decydują uwarunkowania techniczne, użytkowe oraz ekono- miczne poszczególnych części maszyn lub urządzeń. Pracujące urządzenia są narażone na czynniki powodu- jące zużycie różnego typu. Jednakże do wydłużenia okresu eksploatacji lub przywróceniu funkcjonalności poszczegól- nych elementów stosuje się różne technologie spawalnicze. Do uzyskiwania kilku milimetrowych warstw zabezpieczają- cych najpowszechniejsze jest napawanie z wykorzystaniem drutów rdzeniowych. W zależności od warunków pracy stosuje się określone zasady, jakimi należy się kierować przy wyborze materiału dodatkowego i metody regeneracji, czy prewencji, tak by podjęte działania były zarówno uzasadnione technologicz- nie, jak i ekonomicznie. Poprawiając trwałość elementów maszyn pracujących w warunkach narażonych na ścieranie typu metal-minerał, stosujemy napawanie prewencyjne bądź technologiczne, wykorzystując materiały dające napoiny odporne na zużycie, zawierające węgliki z fazami o twardości powyżej 1000 HV w warstwach wierzchnich napoiny. Trwałość powierzchni zwiększamy stosując wszelkiego rodzaju blachy kompozytowe, napawanie prewencyjne oraz regeneracyjne z wykorzystaniem materiałów dodatkowych pozwalających uzyskać struktury z twardymi wydzieleniami węglików Cr, V, W, Nb, Ti, B. Na podstawie analizy literatury można stwierdzić, że nowoczesne materiały dodatkowe do napawania w po- staci drutów rdzeniowych na stałe wpisują się do przemy- słu. [1÷13]. Metodyka badań Do przygotowania prób wykorzystano automat do napa- wania wyposażony w stół chłodzony wodą wyłożony pły- tami aluminiowymi poprawiającymi odprowadzenie ciepła z miejsca napawania. Do prób napawania użyto materiału podstawowego gatunku S235JR o grubości 10 mm i wymia- rach pojedynczej płyty 200 x 400 mm. Do napawania użyto drutu o składzie chemicznym (C = 5,4 %, Cr = 29 %, Si = 1,2 %, Nb = 3,0 %, Mn = 0,4 %, B < 1 %). Jako wielkości wejścio- we zostały określone: prędkość napawania, (160 mm/min), współczynnik przewodzenia dla aluminium, (2,15 W/mK), ustawienia mocy źródła, (11480 W), długość wystającego odcinka elektrody, (30 mm), prędkość oscylacji (2,4 m/min), prędkość podawania drut (5,8 m/min), średnica drutu (2,8 mm) szerokość amplitudy zakosów (35 mm), pozycja napawania PA. Próbki zostały wykonane z napoiną o średniej grubości 5 mm. Następnie przygotowane próbki poddano badaniom twardości na przekroju napoiny. Analizowano zależność twar- dości od odległość od lica napoiny. Badania przeprowadzono metodą Vickersa zgodnie z wymaganiami PN EN ISO 6507-1 przy obciążeniu 9,81N (HV1) na urządzeniu typu ZWICK. Próbki po polerowaniu i trawieniu nitalem zostały pod- dane badaniom na mikroskopie optycznym typu Olympus GX51. Próbki poddane zostały również analizie na skaningo- wym mikroskopie elektronowym wraz z mikroanalizą rentge- nowską EDS na urządzeniu typu Hitachi S4200. Analiza wyników  Pomiary twardości wykonano zgodnie ze schematem przedstawionym na rysunku 2. Twardość mierzono w ukła- dzie prostopadłym do powierzchni przedstawionym jako li- nie (ML1, ML2, ML3). Rozkład twardości w funkcji położenia przedstawiono na rysunku 2. Rys.  2.  Rozkład twardości z uwzględnieniem odległości od po- wierzchni roboczej napoiny Fig. 2. Hardness distribution of the distance from the work surface of the bead Obserwuje się twardości sięgające 1100 HV1 w obsza- rze górnej warstwy napoiny. W środkowej części twardość nieznacznie spada do wartości 850-900 HV1, by w warstwie tuż nad linią wtopienia osiągnąć wartości dochodzące do 1050 HV1 w odległości 3-4 mm od powierzchni próbki. Na podstawie obserwacji na mikroskopie optycznym przeanalizowano cztery obszary napoiny: górę, środek, dół i linię wtopienia. Wyniki obserwacji zostały pokazane na rysunku 3. Przedstawiono widok napoiny przy powiększe- niu obrazu 1000x dla górnej warstwy napoiny – odległość od lica do 1 mm (rys. 3a), warstwy środkowej – odległość od lica od 1 do 3 mm (rys. 3b), warstwy nad linią wtopienia – odległość od lica od 3 do 4,5 mm (rys. 3c) oraz obraz linii wtopienia (rys. 3d). W obszarach o podwyższonej twardości (góra i dół napo- iny rys. 3a i 3c) obserwuje się więcej wydzieleń związków niobu. W obszarze środkowym (rys. 3b) widoczne są więk- sze wydzielenia węglików chromu i mniejszy udział węgli- ków niobu niż w obszarach u góry oraz w dolnych warstwach napoiny. Analizy dokonano na podstawie analizy SEM. 34 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 3/2017 Obserwacje powierzchni warstw napawanych oraz mi- kroanalizę rentgenowską składu chemicznego wykonano za pomocą elektronowego mikroskopu skaningowego HITA- CHI S4200 wyposażonego w detektor promieniowania rent- genowskiego składu chemicznego EDS. Wykazano, że war- stwa trudnościeralna zawiera takie pierwiastki jak: Fe, Cr, Nb i C. Biorąc pod uwagę powinowactwo chemiczne tych pier- wiastków można przyjąć, że w materiale najprawdopodob- Rys. 4. Analiza SEM wraz z identyfikacją chemiczną Fig. 4. SEM analysis of the microscope together with an indication of the chemical composition Tablica I. Zawartość wagowa pierwiastków Table I. Chemical composition, weight % C Si Ti Cr Fe Nb Base(4)_pt1 2,8 1,3 1,9 2,3 91,6 Base(4)_pt2 1,5 25,0 73,5 Base(4)_pt3 1,6 5,7 92,7 Tablica II. Zawartość atomowa pierwiastków Table II. Chemical composition, atom % C Si Ti Cr Fe Nb Base(4)_pt1 17,7 2,1 2,8 3,1 74,3 Base(4)_pt2 6,5 25,0 68,4 Base(4)_pt3 3,1 6,0 90,9 niej występują węgliki niobu i chromu (rys. 4). Ze względu na przyjętą metodykę badawczą, udział węgla należy trakto- wać szacunkowo. Tablica I przedstawia zawartości wagowe pierwiastków, a tablica II zawartości atomowe pierwiastków. Rys. 3. Struktura napoiny z rozkładem węglików Fig. 3. Structure of bead with distribution of the carbides a) b) c) d) 35PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 3/2017 Literatura [1] Adamiak, M., Górka, J., Kik, T.: Structure analysis of welded joints of wear resistant plate and constructional steel, Archives of Materials Science and Engineering, (2010) 56, 2, 108-114 [2] Bęczkowski, R.: Effect of cladding parameters on the hardness of bime- tal plates. Metalurgija, (2017) 56, 1-2, 59-62. [3] Bęczkowski, R., Gucwa, M., Wróbel, J., and Kulawik, A.: The impact of the bead width on the properties of the anti abrasion surfacing weld. Interna- tional Conference of Numerical Analysis and Applied Mathematics 2015 (ICNAAM 2015), (2015) AIP Conf. Proc. 1738, 480095-1–480095-4; doi: 10.1063/1.4952331. [4] Bęczkowski, R., Gucwa, M.: Defects Appearing in the Surfacing Layers of Abrasion Resistant, Archives of Foundry Engineering, (2016) 16 ,4, 23-28. [5] Bęczkowski, R., Gucwa, M.: Kwalifikowanie napawania warstw trudno- ścieralnych pracujących w warunkach przemysłu cementowego, Prze- gląd Spawalnictwa, (2015) 9, 43-46. [6] Dwivedi, D.,K.: Microstructure and abrasive wear behaviour of iron base hardfacing, Materials Science and Technology, (2004) 20, 1326-1330 [7] Gucwa, M., Bęczkowski, R.: Odporność na erozyjne zużycie strumieniowe napoin wykonanych drutem proszkowym samoosłonowym przy kącie padania ścierniwa 60o, Przegląd Spawalnictwa, (2011) 10, 77-80 [8] Kejžar R.: Study of the alloying of a surfacing weld in the surfacing of wear-resistant deposits with alloyed welding fluxes. Materials and technology, (2003) 37, 3-4, 167-172. [9] Mendez, P.F., Barnes, N., Bell, K., Borle, S.D., Gajapathi, S. S., Guest, S. D., Izadi, H., Gol, A. K., Wood, G.: Welding processes for wear resistant over- lays. Journal of Manufacturing Processes, (2014) 16, 4–25. [10] Niagaj, J.: Effect of niobium on properties of hardfaced layers surface welded by Fe-Cr-C open arc flux-cored wire electrodes, Welding Technolo- gy Review, (2011) 10, 67-72. [11] Orłowicz, W., Shevelyaa, V., Trytek, A., V. Kirilkov, V.: Effect of the concen- trated heat flow treatment on the structure and the antiwear properties of cast iron, Archives of Foundry Engineering, (2009) 9, 2, 185-188 [12] Pernis, I., Kasala, J., Žabecká, D.: (2013) Resistance of weldclads made by flux-cored arc welding technology against erosive wear. Metalurgija, 52, 3, 352-354. [13] Winczek, J.: (2016) Modeling of heat affected zone in multipass GMAW surfacing S235 steel element. Procedia Engineering, 136, 108 – 113. Wnioski Wpływ zastosowania do odbioru ciepła płyt aluminiowych na rozkład twardości daje informację, iż w warstwie napoiny od strony lica jest najwyższa twardość, stopniowo malejąc w środkowej części, by ponownie wzrastać w obszarze linii wto- pienia, co może być spowodowane zwiększonym odbiorem ciepła. Obserwowane struktury na mikroskopie optycznym pokazują, iż główne kierunki osi węglików są ułożone zgodnie z kie- runkiem odbioru ciepła. Rozmieszczenie węglików niobu jest nieregularne. Zidentyfikowano obszary o niewielkiej zawarto- ści niobu, jak i obszary o dużym nasyceniu w ten pierwiastek. Nie można jednoznacznie określić przyczyny takiej sytuacji. Badania wykonane przy użyciu elektronowego mikroskopu skaningowego wraz z mikroanalizą rentgenowską składu che- micznego pozwalają stwierdzić, że napawana warstwa trudnościeralna charakteryzuje się budową złożoną (wielofazową) składającą się z osnowy oraz węglików chromu i niobu o zróżnicowanej morfologii.