PS 5 2017 WWW 1 23PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 5/2017 Spawanie hybrydowe laser + MAG   elementów urządzeń dźwigowych  wykonanych ze stali ulepszonej cieplnie S960QL  Hybrid laser+MAG welding of lifting equipment elements made of S960QL quenched and tempered steel Dr inż. Marek Banasik; dr hab. inż. Eugeniusz Turyk; mgr inż. Michał Urbańczyk – Instytut Spawalnictwa, Gliwice. Autor korespondencyjny/Corresponding author: marek.banasik@is.gliwice.pl Streszczenie W artykule opisano zalety metody spawania hybrydowe- go laser+MAG. Przedstawiono wyniki badań spawania hy- brydowego złączy doczołowych 5 + 5 i 5 + 7 mm ze stali S960QL oraz wyniki badań wytrzymałości, udarności i twardości uzyskanych złączy. Badanie złącza doczołowe- go blach o grubości 5 + 7 mm wykazało, że spełnia ono wy- magania PN-EN ISO 15614-14. Słowa kluczowe: spawanie hybrydowe laser + MAG; złącza doczołowe; stal S960QL Abstract The article describes the advantages of laser + MAG hy- brid welding method. The results of research hybrid welding of 5 + 5 and 5 + 7 mm butt joints S960QL steel and strength and toughness tests of obtained joints were presented. Testing of 5 + 7 mm thick butt joints showed that it meets the requirements of the PN-EN ISO 15614-14 standard. Keywords: laser + MAG hybrid welding; butt joints; S960QL steel Wstęp Proces spawania hybrydowego laser + MAG jest jedną z odmian procesu określanego w literaturze anglojęzycznej jako HLAW (Hybrid.Laser.Arc.Welding), tj. procesu, który po- lega na jednoczesnym wykorzystaniu dwóch źródeł ciepła – wiązki promieniowania laserowego i łuku elektrycznego, które w procesie spawania tworzą jedno wspólne jeziorko spawalnicze (rys. 1a). Metoda hybrydowa laser + MIG/MAG jest procesem intensywnie badanym, rozwijanym i wdraża- nym na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat. Zainteresowanie tą właśnie metodą hybrydową i jej rozwój wynikają z faktu, że spawanie hybrydowe laser + MAG/MIG jest wysokowy- dajnym jednościegowym procesem spawania, który może być zastosowany w dużym zakresie grubości łączonych elementów wykonanych z różnych gatunków stali. Proces ten, w odróżnieniu od spawania laserowego, stwarza rów- nież możliwość modyfikacji składu chemicznego spoiny i w wielu przypadkach rozwiązuje problem spawania elemen- tów przygotowanych do spawania z odstępem większym niż wymagany przy spawaniu laserowym. Wdrażanie tej metody do produkcji ułatwia fakt, że do konstrukcji stanowisk do spa- wania hybrydowego metodą laser + MIG/MAG są wykorzy- stane podzespoły seryjnie wytwarzane przez producentów laserów, półautomatów MIG/MAG, manipulatorów spawal- niczych (robotów i stanowisk sterowanych numerycznie). Marek Banasik, Eugeniusz Turyk, Michał Urbańczyk przeglad Welding Technology Review W metodzie tej mogą być również wykorzystane stan- dardowe, popularne druty elektrodowe (lite i proszkowe) oraz standardowe mieszanki osłonowe stosowane w meto- dach MIG/MAG [1÷8]. Schemat metody hybrydowej laser + MAG, jej zalety i róż- nice pomiędzy tradycyjną metodą spawania MAG a metodą hybrydową pokazano na rysunku 1a i 1b. Typowy kształt spoiny uzyskanej w procesie spawania hybrydowego przed- stawia rysunek 1c. Proces spawania hybrydowego jest wykorzystywa- ny do spawania różnych gatunków stali konstrukcyjnych niestopowych i niskostopowych o podwyższonej wytrzy- małości, stali do pracy w podwyższonych temperaturach i innych. Metodę hybrydową laser + MAG stosuje się do spa- wania złączy o grubości od kilku do kilkunastu milimetrów zarówno w konstrukcjach niewielkich rozmiarów, jak i w kon- strukcjach wielkogabarytowych [9÷12]. Jednym z obszarów produkcji, w którym prowadzi się intensywne badania i pojawiają się wdrożenia metody hybrydowej laser + MAG jest produkcja urządzeń dźwigo- wych, np. dźwigów stacjonarnych i samobieżnych, podno- śników, suwnic i innych [11,12]. Wykonywane są one najczę- ściej ze stali ulepszonych cieplnie o podwyższonej granicy plastyczności. Stale te są stosowane z uwagi na możliwość 24 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 5/2017 Rys. 1. a) zasada metody spawania hybrydowego laser + MAG; b) różnice pomiędzy kształtem spoiny przy spawaniu MAG, spawaniu lase- rowym oraz spawaniu hybrydowym laser+MAG; c) charakterystyczna makrostruktura spoiny wykonanej metodą HLAW Fig. 1. a) principle of the laser + MAG hybrid welding method; b) the differences between the shape of the weld made by MAG, laser and laser + MAG hybrid welding; c) characteristic macrostructure of a HLAW weld zmniejszenia grubości elementów konstrukcyjnych (rys. 2), co skutkuje obniżeniem masy konstrukcji i kosztów inwesty- cji przy zachowaniu bardzo wysokich własności wytrzyma- łościowych [13,14]. Jako przykład mogą posłużyć spawane rury telesko- pów wysięgników dźwigów samobieżnych. Rura teleskopu jest konstrukcją wykonywaną z dwóch zespawanych seg- mentów (tzw. U-profili), wcześniej precyzyjnie wyprofilo- wanych na specjalnych prasach krawędziowych (rys. 3). Grubość blach, z jakich wykonane są segmenty rury, mieści się najczęściej w granicach 4÷12 mm. Spawane segmenty mogą mieć jednakową lub różną grubość ścianki w zależ- ności od konstrukcji dźwigu. Z danych literaturowych i in- formacji uzyskanych od producentów elementów konstruk- cji dźwigów, rury teleskopów wykonywane są najczęściej ze stali ulepszonej cieplnie o granicy plastyczności od kil- kuset do 1100 MPa. Segmenty rury teleskopu łączone są obecnie najczęściej z wykorzystaniem wielościegowego spawania metodą MAG lub metodą MAG (ścieg graniowy) i łukiem krytym. Proces spawania z uwagi na długie, niejed- nokrotnie kilkunastometrowe, odcinki spoin jest procesem czasochłonnym i wymagającym zużycia dużej ilości mate- riałów dodatkowych. Z uwagi na zainteresowanie producentów urządzeń dźwigowych zamianą dotychczas stosowanej metody MAG przez bardziej wydajne metody przeprowadzono w Instytu- cie Spawalnictwa badania nad opracowaniem technologii zrobotyzowanego spawania metodą hybrydową laser + MAG Rys. 2. Spadek wymaganej grubości blachy przy zastosowaniu stali o wysokiej granicy plastyczności w porównaniu do konstrukcji wy- konanej ze stali S355 [14] Fig. 2. The decrease in the sheet thickness required the use of steel with high yield strength in comparison to a design made of steel S355 [14] Rys. 3.  Konstrukcja teleskopu wysięgnika dźwigu teleskopowego [11,12] Fig. 3. The telescope design of the telescopic boom crane [11,12] a) b) c) Teleskop wysięgnika dźwigu samobieżnego połączeń, jakie występują w konstrukcji wyżej opisanych rur teleskopów oraz innych elementów ram i podwozi urządzeń dźwigowych. 25PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 5/2017 Przebieg i wyniki badań Próby spawania hybrydowego laser + MAG przeprowadzo- no na zrobotyzowanym stanowisku, w skład którego wcho dzi laser dyskowy najnowszej generacji TruDisk 12002 oraz robot spawalniczy KUKA KRC30HA wyposażony w głowicę do spawania hybrydowego z podajnikiem spoiwa w postaci drutu (rys. 4). Tego typu systemy są instalowa- ne obecnie w nowoczesnych przemysłowych liniach zro- botyzowanych. Odpowiednie skonfigurowanie stanowiska umożliwia jego zastosowanie zarówno do procesów spa- wania laserowego z podawaniem drutu, jak i do spawania hybrydowego laser + MIG/MAG lub tylko spawania łukowe- go MIG/MAG. Stanowisko wyposażone jest w niezależne inwertorowe, synergiczne źródło prądu przeznaczone do me- tody MIG/MAG. Sterowanie parametrami prądowymi źródła Rys.  4.  Uniwersalne stanowisko do spawania metodą HLAW w Instytucie Spawalnictwa: a) widok stanowiska z laserem dysko- wym TruDisk 12002 i kabiną ochronną, b) wnętrze kabiny – robot z głowicą do spawania hybrydowego Fig. 4. The Institute of Welding universal station for HLAW welding: a) view of the the laser disk TruDisk 12002 station with the safety cab, b) cab interior – robot head for the hybrid welding oraz parametrami lasera, po stworzeniu specjalnego opro- gramowania, odbywa się z pulpitu sterowania kontrolera robota. Skład chemiczny użytych blach ze stali S960QL wg da- nych katalogowych producenta oraz wg kontrolnej analizy chemicznej przeprowadzonej z użyciem spektrometru iskro- wego Q4 TASMAN 170 firmy Bruker, zestawiono w tablicy I. Jest on zgodny z danymi katalogowymi producenta stali i spełnia wymagania normy PN-EN 10025-6+A1:2009 [15]. Jako spoiwo wykorzystano drut spawalniczy Union NiMoCr (ISO 16834-A - G 69 6 M21 Mn4Ni1,5CrMo) o średni- cy 1,2 mm, produkcji firmy Böhler Schweisstechnik GmbH. Zgodnie z wymaganiami PN-EN ISO 15614-14:2013 [16] dotyczącej kwalifikowania technologii spawania hybrydo- wego badania przeprowadzano na złączach próbnych blach o wymiarach 350x150 mm. Wykonano jednostronne złącza doczołowe z brzegami elementów przygotowanymi na I (nr 1.2.2 wg PN-EN ISO 9692-1:2014-02) z odstępem b = 0 mm blach o grubości 5 + 5 i 5 + 7 mm (złącza blach o tej grubości występują często w elementach konstrukcji dźwigowych). Próbki były mocowane w oprzyrządowaniu umożliwiającym prowadzenie procesu spawania w pozycji podolnej PA i na- ściennej PC (rys. 5 i 6). Makrostruktury złączy doczołowych o grubości 5 + 5 i 5 + 7 mm wykonanych w pozycji PA i PC przedstawiono na rysunkach 7 i 8. Dla złącza doczołowego blach o grubości 5 + 7 mm, spawa- nego w pozycji PA, przeprowadzono komplet badań własności mechanicznych (rozciąganie, zginanie, udarność, twardość) zgodnie z wymaganiami normy PN-EN ISO 15614-14. Wytrzymałość na rozciąganie złącza nie powinna być mniejsza niż wartość minimalna wytrzymałość materiału pod- stawowego. Badane złącze spełniło warunek Rm ≥ 980 MPa, uzyskując średnią wartość Rm ≥ 1053 MPa, przy czym zerwa- nie próbek nastąpiło poza spoiną. W badaniu na zginanie przyjęto, zgodnie z wymaga- niami normy dla stali S960QL, średnicę trzpienia gnącego d = 40 mm. Kąt gięcia próbek zginanych z rozciąganiem lica i grani spoiny wynosił 180o. Podstawa [%] C Si  Mn  P  S Cr Ni  Mo V  Ti  Cu Nb  Karta katalogowa max 0,20 max 0,50 max 1,60 max 0,020 max 0,010 max 0,70 max 2,0 max 0,7 max 0,06 max 0,04 max 0,3 max 0,04 Analiza kontrolna 0,13 0,39 1,40 0,009 0,001 0,60 0,19 0,44 0,03 0,001 0,01 0,02 Tablica I. Skład chemiczny płyt próbnych ze stali S960QL Table I. The chemical composition of S960QL steel test plates Rys. 5. Usytuowanie i grubość elementów złączy próbnych Fig. 5. Position and thickness of the components of test pieces a) b) PA PC 26 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 5/2017 Rys. 6. Spawanie złączy doczołowych na stanowisku zrobotyzowa- nym: a) ustawienie wiązki i uchwytu MAG przy spawaniu w pozycji PA, b) ustawienie wiązki i uchwytu MAG w pozycji PC Fig. 6. Butt joints welding on the robotic station: a) beam and MAG welding torch setting during welding in PA position, b) beam and MAG welding torch setting in PC position Badanie udarności wykazało, że średnia energia łamania w temperaturze -40 oC dla trzech próbek typu VWT (karb w spoinie) wyniosła 30 J, a dla próbek typu VHT (karb w SWC) 46 J. Średnia energia łamania dla obu stref złącza była większa niż minimalna dopuszczalna wartość 27 J dla stali S960QL wg PN-EN 10025-6, co świadczy o spełnieniu wyma- gań normy. Pomiary twardości złącza spawanego przeprowadzono zgodnie z normą PN-EN ISO 9015-1:2011 w dwóch liniach pomiarowych – 2 mm poniżej powierzchni blach od strony lica i 2 mm powyżej powierzchni blachy od strony grani spo- iny, zgodnie ze schematem na rysunku 9. Wyniki pomiarów i rozkład twardości przedstawiono na rysunku 10. Rys. 7. Makrostruktura spawanego hybrydowo złącza doczołowego 5 + 5 mm a) w pozycji PA b) w pozycji PC Fig. 7. Macrostructure of hybrid welded 5 + 5 mm butt joint a) in PA position b) in PC position Rys. 8. Makrostruktura spawanego hybrydowo złącza doczołowego 5 + 7 mm a) w pozycji PA b) w pozycji PC Fig. 8. Macrostructure of hybrid welded 5 + 7 mm butt joint a) in PA position b) in PC position Rys. 9. Schemat rozmieszczenia punktów pomiarowych twardości na przekroju poprzecznym złącza doczołowego 5 + 7 mm spawane- go hybrydowo Fig. 9. Scheme of hardness measurement points layout on the cross section of the 5 + 7 mm hybrid welded butt joint Najwyższe twardości, wynoszące 436 i 434 HV10, odno- towano w SWC przy linii wtopienia, w pkt. 6 linii pomiaro- wej B i w pkt. 10 linii pomiarowej A. Maksymalna twardość w osi spoiny wyniosła 383 HV10 (pkt 8 linii pomiarowej A). Zgodnie z normą PN-EN ISO 15614-14 maksymalna do- puszczalna twardość w złączu dla 3 grupy materiałowej wg ISO/TR 5608 wynosi 450 HV10, przy czym w przypad- ku stali z ReH > 890 MPa norma ta dopuszcza stosowanie specjalnych wartości uzgadnianych pomiędzy stronami (wykonawca-odbiorca konstrukcji). Badane złącze spełniło wymagania twardości (≤ 450 HV) wg PN-EN ISO 15614-14. a) b) a) b) a) b) 27PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 5/2017 Literatura [1] M.V. Brian: Hybrid laser arc welding, Edison Welding Institute, ASM Handbook, Volume 6A, Welding Fundamentals and Processes 2011, www.asminternational.org. [2] PN-EN ISO 15609-6:2013, Specyfikacja i kwalifikowanie technologii spa- wania metali. Instrukcja technologiczna spawania. Część 6: Spawanie hybrydowe laserowo-łukowe. [3] H. Lembeck: Laser hybrid welding of thick sheet metals with disk lasers in shipbuilding industry, International Laser Technology Congress AKL2010. [4] C. Macchietto: Hybrid laser arc welding (HLAW), Valmont Industries, 2011 [5] http://www.trumpf-laser.com/en/solutions/applications/laser-welding/ hybrid-welding.html [6] P. Denney: Hybrid Laser Arc Welding Has Its Time Finally Arrived?. http://www.lincolnelectric.com/assets/US/EN/literature/mc1129.pdf [7] h t t p : / / w w w. f r o n i u s . c o m / c p s / r d e / x c h g / f r o n i u s _ i n t e r n a t i o n a l / hs.xsl/79_687_ENG_HTML.htm#.VSOHnvlfV8E [8] M. Banasik, M. Urbańczyk: Spawanie metodą hybrydową laser + MAG różnych rodzajów złączy, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, vol. 61 (1), s. 20-25, 2017. [9] J. Adamiec, P. Adamiec, M. Więcek: Spawanie hybrydowe paneli ścian szczelnych za pomocą lasera światłowodowego, Przegląd Spawalnictwa, vol. 79 (10), s. 49-52, 2007. Podsumowanie Spawanie hybrydowe laser + MAG jest obecnie perspektywiczną innowacyjną technologią spawania, która może być wy- korzystana do wysokowydajnego spawania stali ulepszonej cieplnie S960QL przy wykonawstwie wysokoobciążonych ele- mentów urządzeń dźwigowych. Przeprowadzone badania wykazały, że stosując tę metodę do łączenia blach ze stali S960QL o grubości 5 + 5 i 5 + 7 mm można uzyskać jakościowe złącza doczołowe, z gładkim licem i prawidłowo uformowaną gra- nią zarówno w pozycji spawania podolnej, jak i naściennej. Przeprowadzone badania złącza doczołowego blach o grubości 5 + 7 mm wykazały, że spełnia ono wymagania normy PN-EN ISO 15614-14 dotyczącej kwalifikowania technologii spawania hybrydowego. W.artykule.wykorzystano.wybrane.wyniki.badań.otrzymane.podczas.realizacji.w.Instytucie.Spawalnictwa. projektu.nr.PBS3/B5/31/2015,.ścieżka.B,.finansowanego.przez.Narodowe.Centrum.Badań.i.Rozwoju . [10] M. Atabaki, J. Ma, G. Yang, R. Kovacevic: Hybrid laser/arc welding of ad- vanced high strength steel in different butt joint configurations, Materials and Design 64, pp. 573–587, 2014. [11] Strona internetowa i materiały informacyjne firmy Vlassenroot: http://www.vlassenroot.com/EXEN/site/welding.aspx [12] Strona internetowa i materiały informacyjne firmy Manitowoc i Cloos: https://www.manitowoccranes.com/en https://www.youtube.com/watch?v=ESxRPruVczk [13] M. Zeman, E. Sitko: Przegląd stali o wysokiej i bardzo wysokiej wytrzyma- łości, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, vol. 51 (3), s. 30-32, 2007. [14] K. Hulka, A. Kern, U. Schriever: Application of Niobium in Quenched and Tempered High-Strength Steels. Materials Science Forum Vols. 500-501, pp. 519-526, 2005. [15] PN-EN 10025-6+A1:2009, Wyroby walcowane ze stali konstrukcyjnych. Część 6: Warunki techniczne dostawy wyrobów płaskich o podwyższonej granicy plastyczności w stanie ulepszonym cieplnie. [16] PN-EN ISO 15614-14:2013-10, Specyfikacja i kwalifikowanie technologii spawania metali. Badanie technologii spawania. Część 14: Spawanie hybrydowe laserowo-łukowe stali, niklu i stopów niklu. Rys. 10. Rozkład twardości na przekroju złącza spawanego metodą HLAW: MP – materiał podstawowy, SWC – strefa wpływu ciepła Fig. 10. Distribution of hardness on the cross section of the hybrid welded joint by HLAW method: MP – the parent material, SPOINA – weld, SWC – HAZ (heat affected zone) MP SWC Spoina SWC MP 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 A 352 351 351 341 379 422 375 383 381 434 396 376 350 351 353 B 346 344 344 356 432 436 366 362 376 416 404 362 344 344 345 HV10 Punkt pomiaru SPOINASWC SWC MPMP