201105_PSpaw 2 Przegląd sPawalnictwa 5/2011 Jerzy Łabanowski maria Głowacka Wysokotemperaturowa trwałość stali i złączy spawanych w środowisku spalin High-temperature life of steel and welded joints  in the flue gases environment Dr hab. inż. Jerzy Łabanowski, prof. nadzw. PG, dr Maria Głowacka – Politechnika Gdańska. Streszczenie Badano przyczyny zróżnicowanej trwałości eksploata- cyjnej dwóch osłon palników generatorów gazów obojęt- nych. Przeprowadzono badania materiałowe: analizę che- miczną, badania metalograficzne i mikroanalizę warstw wierzchnich. Wykazały one, że osłona, która uległa znisz- czeniu po ok. 40 h eksploatacji generatora, była wykona- na ze stali niestopowej, a osłona, która przepracowała po- nad 6 miesięcy i uległa przepaleniu w obszarze połącze- nia spawanego, była wyprodukowana ze stali austenitycz- nej. Stwierdzono, że w miejscu przepalenia stężenie siar- ki było wyższe niż poza nim, co wskazuje na łatwiejsze wnikanie siarki do spoiny. W celu podwyższenia odporno- ści na korozję wysokotemperaturową z udziałem związ- ków siarki zaleca się zweryfikować dobór gatunku stali np. przez zastosowanie żaroodpornych stali austenitycz- nych z dodatkiem metali ziem rzadkich wiążących siar- kę, tworząc cienkie, dobrze przylegające warstewki na po- wierzchni stali. abstract Different causes of lifetime of shields of two inert gases burners generators were studied. Investigations of mate- rials, chemical analysis, metallography and microanalysis studies of surface layers were carried out. They showed that the shield destroyed after about 40 h of the generator work was made of steel alloy, and the shield which worked for over 6 months and burned-through in the welded joint was made of austenitic steel. It was found that at the bur- ning sulfur concentration was higher than outside, which points to easier penetration of sulfur into the weld. In order to increase the high temperature corrosion resistance with the sulfur fraction it is advisable to verify the selection of steel, e.g. by using heat-resistant austenitic steel with rare earth metals sulfur binding, creating a thin, well adherent film on the steel surface. Wstęp Rozwój materiałów żaroodpornych i żarowytrzy- małych podyktowany jest dążeniem do poprawy para- metrów operacyjnych procesów, a także polepszania trwałości eksploatacyjnej urządzeń. W grupie żaroodpornych stali austenitycznych istot- ne zmiany polegają na modyfikacji składu chemiczne- go, jak wzrost udziału niklu [1÷3], stosowanie mikro- dodatków pierwiastków ziem rzadkich [2÷7], czy też modyfikacja budowy warstwy wierzchniej, w wyniku np. implantacji jonów [5]. Działania te wynikają z fak- tu, że żaroodporność tworzywa metalicznego jest funk- cją właściwości ochronnych zgorzeliny, która zależy od składu chemicznego, struktury (zwartości, stopnia zdefektowania), przyczepności do podłoża metalu, pla- styczności i wytrzymałości na szok termiczny. Wysokotemperaturowe środowisko korozyjne spa- lin stawia wysokie wymagania stalom w przypadku jednoczesnego oddziaływania tlenu i siarki [1]. W sta- lach żaroodpornych poza dodatkiem chromu stosuje się aluminium i krzem, które mając większe powino- wactwo do tlenu niż żelazo, przechodzą do zgorzeliny, tworząc tam odpowiednio Cr2O3, Al2O3 i SiO2. Tlenki te mają wyjątkowo małą ilość defektów o małej ruchliwo- ści i z tego wynikają dobre właściwości ochronne tych zgorzelin. Natomiast poprawę przyczepności zgorze- lin do podłoża można uzyskać przez wprowadzenie do stali niewielkich dodatków metali ziem rzadkich – głównie ceru. Zwiększa on kilkakrotnie odporność stali na korozję, przy udziale większym od ok. 0,03% [2÷7]. Cer, z uwagi na silne powinowactwo do siarki, dodawany w niewielkiej ilości wpływa na efektywne usuwanie rozpuszczonej siarki przez związanie jej 3Przegląd sPawalnictwa 5/2011 w związek Ce2O2S [4]. Wprowadzone gatunki żarood- pornych stali austenitycznych z udziałem ceru mogą w praktyce skutecznie zwiększyć trwałość elementów urządzeń pracujących w warunkach korozji tlenowo- siarkowej [8]. W dostępnej literaturze informacje na ten temat są jednak nieliczne – dominują wyniki ba- dań laboratoryjnych. W artykule przedstawiono przyczyny niskiej trwało- ści osłon palników generatorów gazów obojętnych oraz podano wytyczne doboru materiałów o większej trwało- ści na ten element generatora. Badania własne Przeprowadzono badania materiałowe stali zasto- sowanych do produkcji osłon palników w generato- rze gazów obojętnych. Zasadę działania generatora przedstawiono na rysunku 1. Cylindryczna osłona pal- nika wykonana jako element spawany z blachy nie jest chłodzona w czasie pracy urządzenia i może nagrze- wać się do temperatury powyżej 1000°C. Badania obejmowały: analizę składu chemicznego stali, badania metalograficzne i mikroanalizę warstw wierzchnich osłon. Badano dwie osłony palników: osłonę 1, która uległa przepaleniu po 40 h pracy oraz osłonę 2 eksploatowaną przez ok. 6 miesięcy. Prób- ki do badań pobrano ze zniszczonych osłon palników z miejsc, które uległy przepaleniu (rys. 2). Analizę składu chemicznego materiału osłon prze- prowadzono na spektrometrze optycznym. Wyniki ba- dań w postaci wartości średniej z czterech pomiarów przedstawione w tablicy I wykazały, że osłona 1 była wykonana ze stali niestopowej, a osłona 2 ze stali wy- sokostopowej chromowo-niklowej, zbliżonej do gatun- ku X8CrNi25-21 wg PN-eN 10095:2002. Badanie powierzchni przekroju osłony 1 wykaza- ło prawie całkowite utlenienie ścianki, tylko małe frag- menty miały charakter metaliczny. Obserwacja po- wierzchni przekroju osłony 2 wykazała, że warstwa wierzchnia z obu stron była oddzielona od wnętrza bla- chy przez strefę porowatą (rys. 3). Obserwacja mikrostruktury osłony 2 na mikroskopie świetlnym wykazała, że przepalenie osłony nastąpiło w spoinie. Stwierdzono zróżnicowaną strukturę w ob- szarze spoiny; duże, jasne węgliki na granicach auste- nitu (rys. 4a), poza tym obszarem austenit z drobnody- spersyjnymi wydzieleniami (rys. 4b). Rys. 1. Zasada działania generatora gazów obojętnych Fig. 1. Schematic principle of inert gas generator tablica I. Analiza chemiczna osłon 1 i 2 oraz wymagania dotyczące składu chemicznego dla stali X8CrNi25-21 table I. Results of the chemical composition analysis of 1 and 2 shields and the chemical composition requirements for X8CrNi25-21 steel Oznaczenia Skład chemiczny, % mas. C Si mn P S Cr Ni Inne Osłona 1 0,10 0,22 0,73 0,021 0,039 0,022 0,008 Al – 0,036 Osłona 2 0,069 1,73 1,07 0,002 0,039 22,7 18,8 mo – 0,16; Ti – 0,050; Cu – 0,16; Nb – 0,01 Stal X8CrNi25-21 ≤ 0,10 ≤ 1,50 ≤ 2,00 ≤ 0,045 ≤ 0,015 24,0 - 26,0 19,0 - 22,0 N ≤ 0,11 Rys. 2. Widok przepalonej osłony 1 palnika Fig. 2. Burned-through shield 1 of burner Rys. 3. Przekrój przez przepaloną osłonę 2 palnika. Zgład nietrawio- ny. Zaznaczono miejsca analizy eDS; I – spoina, II – materiał rodzimy Fig. 3. Cross-section of the burned-through no. 2 shield of burner. Non-etched metallographic specimen. The places of eDS analysis indicated: I – weld, II – base material a) b) Rys. 4. mikrostruktura: a) w miejscu przepalenia osłony, b) poza obszarem przepalenia Fig. 4. The microstructure of shield: a) in the burned-through area, b) out of burned-through area a) b) 4 Przegląd sPawalnictwa 5/2011 Wyniki mikroanalizy rentgenowskiej eDS warstw wierzchnich i środka dwóch osłon przedstawiono w tablicach II i III. Badanie potwierdziło, że osło- na 1 wykonana była ze stali niestopowej, a w jej war- stwie wierzchniej zwiększył się udział krzemu i siarki w stosunku do środka osłony, podobnie jak w osłonie 2, wykonanej ze stali stopowej Cr-Ni. Dodatkowo w osłonie 2 wykonano mikroanalizę składu chemicznego warstwy wierzchniej w miej- scu przepalenia i w jej najbliższym otoczeniu, bada- jąc powierzchnię na przekroju osłony o wymiarach 50 x 300 μm wskazanych na rysunku 3a. Z uzyskanych widm dla stali w miejscu przepa- lenia i dla materiału przyległego odczytano maksy- malną liczbę zliczeń dla siarki w stosunku do żelaza, w zaznaczonych pikach, co daje możliwość porówna- nia ilościowego stężenia siarki w tych miejscach próbki (rys. 5). Uzyskano odpowiednio w miejscu przepalenia (rys. 5a): Fe/S = 1578/272 = 5,8, a dla materiału przy- ległego (rys. 5b): Fe/S = 1491/113 = 13,2. tablica III. mikroanaliza składu chemicznego osłony 2 table III. The results of chemical composition microanalysis of 2 shield miejsce pomiaru Skład chemiczny, % mas. O Si S Mn Cr Ni Fe Warstwa wierzchnia 6,72 6,37 4,02 0,09 18,61 30,56 reszta Środek osłony – 2,24 0,03 1,60 25,63 19,60 reszta tablica II. mikroanaliza składu chemicznego osłony 1 table II. The results of chemical composition microanalysis of 1 shield miejsce pomiaru Skład chemiczny, % mas. O Si S mn Fe Warstwa wierzchnia 7,93 1,08 1,39 0,84 reszta Środek osłony – 0,30 0,03 0,94 reszta Rys. 5. Wynik mikroanalizy blachy w strefie przypowierzchnio- wej, w miejscu: a) przepalenia, b) przyległym do miejsca przepa- lenia. Wysokość zaznaczonych pików siarki i żelaza odpowiada odczytanej liczbie zliczeń dla tych pierwiastków Fig. 5. The microanalysis results of close to surface area, in the place of: a) burning-through, b) close to burning-through. The high of sulfur and iron picks meet the count number of them. Podsumowanie Na podstawie uzyskanych wyników badań moż- na stwierdzić, że zniszczona po ok. 40 h eksplo- atacji osłona palnika generatora gazów obojętnych wykonana została ze stali niestopowej, czego do- wiodły wyniki analizy chemicznej przeprowadzonej na spektrometrze optycznym i wyniki mikroanalizy przedstawione w tablicach I i II. Stal ta nie nadaje się do pracy w warunkach korozji chemicznej w wy- sokiej temperaturze i została prawdopodobnie użyta omyłkowo. Przykład ten wskazuje, jak szybko może ulec degradacji stal niestopowa w warunkach inten- sywnego utleniania i ataku korozji siarkowej. Trwałość osłony 2 wykonanej ze stali austeni- tycznej chromowo-niklowej zbliżonej do gatunku X8CrNi25-21(1.4845) wg PN-eN 10095:2002 była znacznie wyższa, i umożliwiła pracę urządzenia przez 6 miesięcy. Badanie warstw wierzchnich osłon za pomocą mikroanalizy eDS wykazało znacznie podwyższo- ną zawartość siarki i krzemu w stosunku do środ- ka osłony. W osłonie 2 udział siarki osiągnął 4,0%, a krzemu 6,3% (tabl. III). Wysoka zawartość siarki jest wynikiem oddziaływania środowiska pracy – gazów spalinowych i dowodzi, że stal uległa korozji siarkowej w wysokiej temperaturze. Krzem natomiast wskutek zdolności tworzenia warstewek ochronnych spełnił rolę przeciwdziałającą utlenianiu stali. Także wynik mikroanalizy warstw wierzchnich stali niestopowej potwierdza, że środowisko pracy osłony palnika zawierało związki siarki, bo po sto- sunkowo krótkim okresie eksploatacji (40 h) stęże- nie siarki przy powierzchni stali wyniosło ok. 1,4% (tabl. II). Korozja siarkowa jest z reguły bardziej niebez- pieczna niż korozja tlenowa i powoduje szybkie zniszczenie stali. Dodatkowo połączenie spawane może być miejscem podatnym na niszczenie, jak w przypadku badanej osłony 2 palnika. mikroanaliza warstw wierzchnich wykazała bowiem w obszarze spoiny większy udział siarki niż w przyległym ma- teriale rodzimym, co może być spowodowane ła- twiejszym wnikaniem siarki do warstwy wierzchniej spoiny o charakterystycznej budowie dendrytycznej i o większej rozciągłości granic ziarn niż materiale rodzimym. Stale austenityczne typu 25-20, szeroko sto- sowane w praktyce, często nie mogą spełnić wy- magań trwałości podczas eksploatacji w tempera- turze powyżej 800°C. Do pracy w tych warunkach preferowane są obecnie stale zawierające dodatki 5Przegląd sPawalnictwa 5/2011 Literatura [1] mrowiec S., Werber T.: Nowoczesne materiały żaroodporne. Wyd. 2. WNT, Warszawa 1982. [2] Blicharski m.: Inżynieria materiałowa. Stal. WNT, Warszawa 2004. [3] Hernas A.: Żarowytrzymałość stali i stopów. Wyd. Politech- niki Śląskiej, 1999. [4] Watanabe Y., Kain V., Tonozuka T., Shoji T., Koonodo, masuyama F.: effect of Ce addition on the Senitization Properties of Stainless Steels, Scripta materialia 42/2000, s. 307-312. [5] Becker P., Panasko m., Young D.J.: Cyclic Oxidation of Heat Resisting Steels, Oxidation of metals, Vol. 64, Nos. 516, 12/2005, s. 281-301. stopowe pierwiastków ziem rzadkich, a zwłaszcza ceru [2÷7]. Cer podwyższa odporność korozyjną stali przez blokowanie migracji siarki na granicy tlenek-osnowa, zwiększając działanie ochronne warstewek tlenkowych. efektywne stężenie ceru w stali żaroodpornej wynosi 0,03%. Z tego względu w normie PN-eN 10088-1: 2007 „Stale odporne na korozję” wprowadzono cztery gatunki stali austeni- tycznych z udziałem tego pierwiastka: X9CrNiSiN- Ce21-11-2 (1.4835), X6NiCrNbCe32-27 (1.4877), X6CrNiSiNCe19-10 (1.4818), X6NiCrSiNCe35-25 (1.4854). Od tych stali należy oczekiwać znacz- nego wzrostu trwałości eksploatacyjnej części tablica IV. Druty lite do spawania stali austenitycznych z dodatkiem metali ziem rzadkich [8] Table 4. Solid wires for welding of austenitic steel with rare earth metals [8] Oznacze- nie Skład chemiczny, % mas. Właściwości mechaniczne stopiwa w temp. pokojowej Temp.* °CCmax Si mn Cr Ni N Inne Rp0,2, Rm, mPa A5, % HB, max 153mATm 0,05 1,30 0,6 18,5 9,5 0,15 Ce 290 700 40 210 1150 253mA® 0,09 1,60 0,6 21,0 10,0 0,17 Ce 440 680 38 210 1150 353mA® 0,05 0,85 1,6 27,5 35,0 0,15 Ce 320 590 43 210 1175 * maksymalna temperatura pracy w powietrzu urządzeń pracujących w warunkach korozji tleno- wo-siarkowej. Do spawania stali żaroodpornych z udziałem ceru zaleca się stosowanie metody mmA oraz TIG/mIG w osłonie czystego argonu. Skład che- miczny materiału dodatkowego do spawania powi- nien odpowiadać składowi spawanych stali. Przy- kłady drutów litych (Avesta Welding) do spawania stali austenitycznych z cerem podano w tablicy IV. Są to: dla stali X6CrNiSiNCe19-10 – drut 153 mATm, dla X9CrNiSiNCe21-11-2 – drut 253mA®, a dla X6NiCrSiNCe35-25 (1.4854) – 353mA®. [6] Perez F.J., Otero e., Sierro m.P., Gomez C., Podraza F., de Segovia J.L., Roman e.: High temperature protection of au- stenitic AISI 304 stainless steel by Si, mo and Ce ion im- plantation, Surface and Coating Technology, 108-109 (1998), pp. 127-131. [7] Laha K., Kyono J., Sasaki T., Kishimoto S., Shinya N.: Impro- ved Creep Strength and Creep Dictility of Type 347 Austenitic Stainless Steel through the Self-Healing effect of Boron for Creep Cavitation, metalurgical and materials Trans. A, Vol. 36A. 2/2005, s. 399-409. [8] www.outokumpu.com/stainless Krajewski Sławomir, Nowacki Jerzy Mikrostruktura i właściwości stali o wysokiej wytrzymałości aHSS Streszczenie Dokonano charakterystyki nowych stali o wysokiej wytrzymałości AHSS na podstawie analizy danych źródłowych. Zaprezentowano skła- dy chemiczne i właściwości mechaniczne grup tych stali. Stale o wysokiej wytrzymałości coraz częściej używane są w przemyśle motory- zacyjnym oraz w budowie ciężkich maszyn. Właściwości mechaniczne i ciągliwość tych stali pozwalają na projektowanie coraz to lżejszych i bardziej wytrzymałych konstrukcji o dotąd nieosiągalnych możliwościach. Spawalność stali AHSS jest dobra. Dzięki prostemu składowi che- micznemu i małej liczbie dodatków stopowych możliwość doboru metody i parametrów spawania jest szeroka i dotyczy zarówno zgrzewania, jak i spawania metodami mmA, GTA i GmA. Referat wygłoszony na X Szczecińskim Seminarium Spawalniczym 2 czerwca 2011 r. i opublikowany zostanie w numerze 7/2011. Zapowiedź wydawnicza