201105_PSpaw 20 Przegląd sPawalnictwa 5/2011 Krzysztof Dutka Jan Stabryła Przyczyny pękania elementów spawanych zbiornika procesowego reasons of failure of welded elements in the process tank   Dr inż. krzysztof Dutka, dr inż. Jan Stabryła – Uniwersytet Warmińsko-mazurski w Olsztynie. Streszczenie Przyczyny awarii konstrukcji spawanych często związane są z niską jakością wykonanych złączy. Wady wynikają z nieprzestrzegania technologii spawania, za- stosowania nieodpowiedniego materiału podstawowego i dodatkowego lub braku kwalifikacji spawaczy. Są jed- nak przypadki, kiedy przyczyny zniszczenia wynikają ze złego rozwiązania konstrukcyjnego lub niewłaściwej eksploatacji. Analiza pękania złączy spawanych w mie- szalniku ze stali austenitycznych wykazała, że proces zniszczenia wiąże się z drganiami generowanymi przez mieszadło podczas pracy. W takich warunkach naprawa złączy spawanych i wzmacnianie konstrukcji chwilowo poprawi sytuację, lecz bez usunięcia przyczyny pęknięć (wpadanie urządzenia w zakres drgań krytycznych) nie wyeliminuje problemu. abstract Reasons of welded constructions breakdown is very often in a low quality of welded joints. Defects are the re- sult of departure from welding technology specification, use of improper filler or base metal or insufficient welder qualifications. There are also cases when reasons of fa- ilure are a result of wrong constructional solution or im- proper exploitation. The analysis of the case of welded joints cracking in mixer of austenitic steel showed that the process of destruction was connected with vibrations ge- nerated by stirrer in the work conditions. In such condi- tions repair of cracks and reinforcement of construction leads temporarily to improvement of situation, but without elimination the root reason of cracking (falling of device into critical range of vibration) can only slow down but no eliminate the problem of cracking. Wstęp Każdy element konstrukcji ulega zniszczeniu po przekroczeniu określonego naprężenia niszczącego. Wiadomo również, że zniszczenie może nastąpić przy znacznie mniejszych poziomach naprężeń, jeśli tylko mają one charakter oscylacyjny i działają dostatecznie długo [1]. Zjawisko to nosi nazwę zmęczenia materiału i należy się z nim zawsze liczyć w drgających elemen- tach maszyn i konstrukcji. Pęknięcia zmęczeniowe roz- wijają się przy naprężeniach niższych niż granica pla- styczności materiału i bez zauważalnych odkształceń plastycznych. Wytrzymałość zmęczeniową określają najsłabsze miejsca konstrukcji, w których rozpoczyna się pękanie – karby geometryczne spiętrzające naprężenia (rys. 1). Złącza spawane ze względu na niedoskonało- ści geometrii i procesu spawania zawierają często niezgodności będące przyczyną spiętrzenia naprężeń. miarą spiętrzenia naprężeń jest współczynnik kształtu αk= σmax/ σn, który opisuje geometrię karbu, a nie za- leży od wielkości obciążenia, wymiarów elementu Rys. 1. Rozkład naprężeń w pręcie płaskim z karbem (pręt rozciąga- ny, materiał doskonale sprężysty) [2] Fig. 1. Stress distribution in notched flat bar (bar stretched, elastic material) [2] 21Przegląd sPawalnictwa 5/2011 i rodzaju materiału. Naprężenie nominalne σn = P/FK określa stosunek siły P do pola przekroju w miejscu karbu FK (rys. 1). Spośród wszystkich rodzajów złączy spawanych najmniejsze spiętrzenie naprężeń występu- je w złączach doczołowych. Wypukłość lica lub wyciek grani spoiny wywołują spiętrzenie naprężeń nawet trzy- krotne (αk = 1÷3), podczas gdy spoina czołowa z usu- niętym mechanicznie licem ma współczynnik kształtu αk = 1, jeśli w złączu nie występują niezgodności we- wnętrzne. Dla złączy doczołowych ze szlifowanym licem wytrzymałość zmęczeniowa odpowiada wytrzy- małości materiału rodzimego. Spiętrzenie naprężeń w spoinach pachwinowych jest znacznie większe: αk = 4 od strony lica i αk = 7 od strony grani [3]. O ile kształt lica można skorygować obróbką mechaniczną, to spię- trzenia graniowego praktycznie nie można zmniejszyć. Problemy wibracyjne w zbiornikach z mieszadłami mogą pojawiać się przy pewnych prędkościach obroto- wych, lecz zjawisko to jest bardzo złożone i zależy rów- nież od wymiarów gabarytowych zbiornika i mieszadła, jego usytuowania, odległości od dna. Istotną rolę od- grywa obecność kierownic w zbiorniku, sposób ułoży- skowania, stopień wypełnienia zbiornika, temperatura i lepkość surowca. Konieczne jest wyeliminowanie skrzywienia wału i wyważenie wszystkich elementów obrotowych [4]. Drgania mogą występować zarówno podczas cyklu procesowego, jak i w cyklu mycia zbior- nika. Parametry pracy mogą powodować powstawanie wiru. Bezpieczna praca mieszadła polega na eksplo- atacji w zakresie prędkości obrotowej niepowodującej wpadania układu w częstotliwość drgań własnych [5]. Operator urządzenia nie może dopuścić do pracy w za- kresie prędkości powodującej wystąpienie częstotliwo- ści drgań krytycznych. Częstotliwość własna związana z prędkością kry- tyczną wywołuje problemy, gdy prędkość operacyjna jest zbyt bliska prędkości krytycznej. Długość wału, masa wału i mieszadła oraz moduł sprężystości stali to również czynniki wpływające na poziom częstotli- wości, przy której wał wpada w wibracje. Jeśli czynniki zewnętrzne, takie jak prędkość operacyjna miesza- dła, są zgodne z częstotliwością własną, zniszczenie o charakterze katastroficznym jest nieuniknione. Większość mieszalników projektowana jest do pra- cy poniżej pierwszej naturalnej częstotliwości drgań wału miksera [6]. Typowe prędkości operacyjne ograni- czane są ze względu na problemy wibracyjne do pozio- mu poniżej 85% częstotliwości drgań własnych. Jeśli prędkość obrotowa i częstotliwość drgań własnych są zbyt bliskie, powstające wibracje prowadzą do dużych obciążeń mechanicznych. Podatne lub zbyt słabe mocowanie wału może być powodem problemów mechanicznych. Uginanie się zamocowania w mieszalniku może prowadzić do zgięcia wału i przyspieszonego zużycia ułożyskowa- nia. może również umożliwiać wibracje powodujące zużycie uszczelnienia. Podatne zamocowanie obniża wartość pierwszej naturalnej częstotliwości krytycznej wału miksera, powodując wystąpienie drgań krytycz- nych nieuwzględnionych zwykle w projekcie [7]. Cel i zakres badań Producent zbudował mieszalnik do syropu, w którym zostało wykorzystane mieszadło dostarczone przez za- mawiającego. mieszadło pracowało wcześniej w innym mieszalniku, którego zbiornik został złomowany z powo- du pęknięć. W nowym mieszalniku pojawiły się pęknię- cia płaszcza grzewczego po roku eksploatacji. Naprawy gwarancyjne wycieków (pięciokrotnie w ciągu kolejnego roku) nie pozwoliły wyeliminować problemu pęknięć. Użytkownik mieszalnika deklarował poprawność procesu eksploatacyjnego. Celem badań było określenie przyczyn pękania ele- mentów konstrukcyjnych mieszalnika. Wykonano ana- lizę rozwiązania konstrukcyjno-materiałowego urzą- dzenia, badania wizualne złączy spawanych oraz ba- dania makroskopowe przełomów. Rozwiązanie konstrukcyjno-materiałowe Przedmiotem badań były elementy konstrukcyjne mieszalnika walcowego o osi pionowej z dennicami stożkowymi (rys. 2). Zbiornik mieszalnika został wykonany ze stali kwasoodpornej 316L (AISI) o grubości ścianki 4 mm. W dolnej części zbiornik okryty jest płaszczem grzew- czym. Płaszcz grzewczy stanowią kanały o profilu płaskiego ceownika ze stali 304 o grubości ścianki 2,5 mm przyspawane ramionami do zbiornika. Zbior- nik posadowiony jest na 3 nogach przyspawanych bezpośrednio do płaszcza zbiornika w strefie płaszcza grzewczego. Konstrukcja wymagała dokonania wycięć na nogi w najniższym kanale płaszcza grzewczego. Prostokątne otwory szerokości ok. 140 mm wycięte w płaszczu pozwoliły na swobodne przyspawanie nóg do dennicy zbiornika. Do zaślepienia szczelin powsta- łych między płaszczem grzewczym a zbiornikiem uży- to pasków stali, które połączono z płaszczem za po- mocą spoin narożnych, a ze zbiornikiem za pomocą Rys. 2. Widok zbiornika na syrop Fig. 2. View of the tank into a syrup 22 Przegląd sPawalnictwa 5/2011 spoin pachwinowych. Nogi zbiornika o przekroju kwa- dratowym 100x100x3 mm zaślepione zostały od dołu płytkami zamykającymi grubości 5 mm z centralnym otworem. W otworach przyspawano nakrętki umożliwia- jące wkręcanie śrub (stóp) poziomujących. Konstrukcję spawano metodą TIG. mieszalnik o pojemności 3000 l i średnicy wewnętrznej zbiornika 1500 mm eksploato- wany był w zakładzie przetwórstwa spożywczego (roz- puszczanie cukru na syrop) przy temperaturze pracy 120oC i ciśnieniu roboczym pmax = 3,5 bara. Zbiornik został wyposażony w mieszadło pionowe (dostarczone przez zamawiającego) osadzone w króćcu K1 dennicy górnej. Oś mieszadła przesunięta była względem osi zbiornika o ok. 450 mm. Płaszcz grzewczy zbiornika uległ rozszczelnie- niu po ok. 12-miesięcznej eksploatacji. Uszkodzenia polegały na powstaniu pęknięć w spoinach naroż- nych wnęk płaszcza grzewczego (w strefie mocowa- nia nóg). Nieszczelności były kilkakrotnie naprawiane przez ponowne zespawanie lub wykonanie nakładek. W późniejszym okresie wystąpiły pęknięcia w obrębie płytek zamykających nogi zbiornika, w których osadzo- ne były śruby poziomujące. Wytwórca zbiornika do- konał naprawy polegającej na nacięciu i zespawaniu pęknięć w płytkach. Widok elementów z pęknięciami przedstawiono na rysunkach 3 i 4. Badanie składu chemicznego Wykonane spektrometrem badania kontrolne skła- du chemicznego elementów konstrukcyjnych zbiornika oraz spoiny narożnej, w których wystąpiły pęknięcia, potwierdziły zgodność materiału z dokumentacją. Wy- niki badań zestawiono w tablicy I. Numery próbek od- powiadają numerom elementów z rysunków 3 i 4. tablica I. Skład chemiczny elementów z pęknięciami table I. Chemical composition of components with cracks Numer i nazwa elementu Udział wagowy, % Cr Ni mo mn Cu Fe 1 – zaślepka 16,81 9,79 2,11 1,28 0,45 68,44 2 – zaślepka 16,93 9,43 2,05 1,15 0,34 68,99 3 – spoina narożna 18,21 10,81 1,13 1,72 0,35 66,87 4 – płaszcz grzewczy 18,03 8,38 0,19 1,15 0,54 71,22 5 – nakładka płaszcza 17,97 8,18 0,50 1,75 0,30 70,36 6 – zaślepka 16,66 10,01 2,05 1,36 0,41 68,43 Analiza wykazała, że ze względu na zawartości Cr i Ni (a w zaślepkach nóg – elementach nr 1, 2 i 6 rów- nież mo) blachy odpowiadają typowym gatunkom stali austenitycznych. Brak możliwości oceny zawartości C, Si, Ti, Nb czy N oraz zanieczyszczeń nie pozwala na zakwalifikowanie blach na podstawie składu che- micznego do konkretnego znormalizowanego gatun- ku stali kwasoodpornych. Blacha, z której wykonano zaślepki nóg, zbliżona jest składem chemicznym do stali 316, a blacha użyta na płaszcz grzewczy do stali 304 (AISI). Skład chemiczny spoiny narożnej łączą- cej blachy płaszcza grzewczego wykazuje zawartość ok. 1,13% mo. Świadczy to o zastosowaniu do spa- wania materiału dodatkowego zawierającego molibden i potwierdza poprawność jego doboru. Badania wizualne elementów z pęknięciami Pomijając w ocenie obecność pęknięć eksploatacyj- nych, złącza spawane mieszalnika zostały zakwalifiko- wanie do klasy jakości B (wysoka jakość) wg wymagań normy PN-eN 5817. Badania elementów odciętych od zbiornika pod- czas napraw wykazały obecność pęknięć o charakterze kruchym, tj. pęknięć praktycznie bez odkształceń pla- stycznych w ich rejonie. Pęknięcia zarówno w płaszczu grzewczym, jak i w płytkach zaślepiających nogi zbiorni- ka rozchodzą się w różnych kierunkach, nie wykazując Rys. 3. Próbki pobrane z wycię- cia w płaszczu grzewczym na nogi zbiornika – widok elemen- tów z pęknięciami w spoinach narożnych Fig. 3. Samples from the notch in the heating jacket on the feet of the tank – a view of elements with cracks in the corner joints Rys. 4. Zaślepki nóg zbiornika: a-b) element 1, c-d) element 6, e-f) element 2 Fig 4. Feet caps of tank: a-b) element 1, c-d) element 6, e-f) element 2 a) b) c) d) e) f) 23Przegląd sPawalnictwa 5/2011 związku z włóknistością stali, czyli kierunkiem wal- cowania. Fakt, że charakter pęknięć jest identyczny, a część zniszczonych elementów nie miała kontaktu z czynnikiem roboczym czy grzewczym (para wodna) oraz substancjami stosowanymi do dezynfekcji, wyklu- cza korozyjne podłoże przyspieszonego zniszczenia. Widok płytek zaślepiających nogi zbiornika od strony wewnętrznej wskazuje na związek pęknięć ze spoinami sczepnymi wykonanymi do ustalenia położenia nakrę- tek w otworach płytek zaślepiających przed ich połą- czeniem z nogami (rys. 4b, d, f). Stan rozwoju pęknięć w płytkach każdej z trzech nóg jest inny. W płytce ozna- czonej numerem 1 nastąpiło wielokierunkowe pękanie z doprowadzeniem do oddzielenia fragmentu płytki za- ślepiającej (rys. 4a, b). Sposób zniszczenia, którego skutkiem jest całkowite oddzielenie fragmentu płytki zamykającej, jest silnym argumentem wskazującym na to, że przyczyn zniszczenia należy poszukiwać w drga- niach wibracyjnych konstrukcji. Od strony zewnętrznej płytki zaślepiającej nr 6 widoczne są ściegi naprawcze nałożone w miejscach pęknięć (rys. 4c). Widok płytki za- ślepiającej od strony wewnętrznej (rys. 4d) wskazuje, że spoiny naprawcze wykonane zostały powierzchniowo, co zatrzymało ich rozwój, lecz nie zahamowało proce- su powstawania nowych pęknięć w istniejących warun- kach eksploatacyjnych. W płytce nr 2 brak jest pęknięć od strony zewnętrznej i wewnętrznej (rys. 4e, f). Róż- ny stopień uszkodzeń występujący w płytkach każdej z nóg wskazuje, że istotna jest ich lokalizacja w stosun- ku do układu obrotowego mieszalnika generującego pęknięcia. Od usytuowania nogi zależeć będzie ampli- tuda drgań, a więc i stopień jej zniszczenia. Pękanie spoin narożnych wokół wycięć na nogi w płaszczu grzewczym (rys. 3a, b) doprowadziło do wycieku czynnika grzewczego. Przykładowe pęknięcie przedstawiono na rysunku 5. Spoina narożna (położona na brzegu ustawionych pod kątem prostym blach) jest miejscem, w którym występuje szczególnie silne spiętrzenie naprężeń, sprzyjające inicjowaniu i rozwojowi pęknięcia jej środ- kiem. Podczas naprawy pęknięć płaszcza grzewcze- go w niektórych wariantach wyeliminowano złącze ze spoiną narożną, zastępując je elementem giętym (na- kładką na płaszcz – bez spoiny). Dalsza eksploatacja zbiornika po naprawie spowodowała pękanie przebie- gające wzdłuż krawędzi gięcia nakładki, a więc w iden- tycznym miejscu, w którym przed naprawą była spoina narożna (rys. 6). W tym przypadku pękanie przebiegało w materiale giętym (bez spoiny) po linii gięcia, co świad- czy o tym, że pękanie powstaje niezależnie od obecno- ści czy braku spoiny narożnej. Zmęczeniowy charakter zniszczenia wskazuje, że powodem pęknięcia są wa- runki eksploatacji, a nie jakość złącza spawanego. Na rysunku 7 przedstawiono przykład powierzchni z pęknięciami stwierdzonymi w elementach konstruk- cyjnych zbiornika. Charakter pęknięcia z liniami prze- stankowymi potwierdza jego zmęczeniowe podłoże. Spoiny sczepne lub niepełny przetop w spoinach na- rożnych działały jako koncentratory naprężeń, a więc miejsca, w których następowała inicjacja pękania zmęczeniowego. Linie pękania na powierzchni przełomu płytki za- ślepiającej określają kierunek pękania (rys. 7). W tym przypadku układ prążków wskazuje, że źródłem pęka- nia były spoiny sczepne, a pęknięcie przemieszczało się promieniowo od nakrętki na zewnątrz płytki (rys. 8). W realizowanej technologii spawania nóg zbiorni- ka spoiny sczepne (4 na obwodzie nakrętki) pozostają nieprzetopione, gdyż właściwa spoina mocująca na- krętkę wykonana jest od strony zewnętrznej zaślepki. W przypadku występowania drgań eksploatacyjnych spoiny sczepne stają się szczególnie silnymi inicja- torami pękania zmęczeniowego. Wskazane jest więc wykonywanie złącza nakrętki z pełnym przetopem lub przetopienie spoin sczepnych przez położenie spoiny na całym obwodzie przed zaślepieniem nogi. Rys. 5. Pęknięcie w spoinie narożnej wnęki płaszcza Fig. 5. A fracture occurring in the corner weld in the cavity of the heating jacket Rys. 6. Pęknięcie w nakładce wykonanej podczas naprawy nie- szczelności Fig. 6. A crack in the overlay weld done during repair of the leaks Rys. 7. Widok powierzchni z pęknięciami zaślepki nogi zbiornika. Widoczne prążki wskazują na zmęczeniowy charakter pękania Fig. 7. View of surface cracks in the boiler feet cap. Visible bands indicate the fatigue cracking character Rys. 8. Promieniowe pęknięcia od spoin sczepnych nakrętki Fig. 8. Radial cracks in the weld of the nut 24 Przegląd sPawalnictwa 5/2011 Podsumowanie Spoiny narożne są powszechnie stosowane pod- czas łączenia elementów konstrukcyjnych płaszczy grzewczych przez producentów zbiorników proceso- wych. mimo założonego konstrukcyjnie niepełnego przetopu, charakterystycznego dla tego rodzaju złączy, w typowych warunkach pracy nie stanowią one proble- mu eksploatacyjnego, ale w warunkach obciążeń dy- namicznych stają się silnymi koncentratorami naprę- żeń i miejscem powstawania pęknięć. Przeprowadzone badania i analizy wskazują, że pęknięcia elementów konstrukcyjnych mieszalnika mają charakter zmęczeniowy. Jako pierwsze ujawniły się pęknięcia wzdłuż spoin narożnych w wycięciach na nogi płaszcza grzewczego, które spowodowały wyciek czynnika grzewczego. Naprawa nieszczelności przez odtworzenie złączy narożnych była skuteczna na krótki okres eksploatacji. Naprawa polegająca na wykonaniu nakładki formowanej metodą obróbki plastycznej oka- zała się tylko nieznacznie lepsza. miejscem powsta- nia pęknięć w nakładce była krawędź gięcia, gdzie w wyniku odkształcenia nastąpiło pogorszenie pla- styczności. Pęknięcia rozwijały się dalej w materiale rodzimym poza strefą deformacji. eksperyment po- twierdził, że powtarzające się pękanie wywołane jest warunkami eksploatacji, a nie jakością złączy. Pęknię- cia powstawały również w płytkach zaślepiających nogi zbiornika, a zaczynały się w spoinach sczepnych uło- żonych po stronie wewnętrznej nogi. W materiale płytki pękanie rozwijało się w różnych kierunkach w sposób charakterystyczny dla pęknięć zmęczeniowych, wyka- zując brak związku z kierunkiem walcowania blachy. W jednej z zaślepek proces pękania doprowadził do całkowitego oddzielenia fragmentu płytki, co jest cha- rakterystyczne dla zniszczenia wywołanego przez drgania. Powierzchnia przełomów wskazuje na zmę- czeniowy charakter pęknięć. Bardzo krótki okres eksploatacji zbiornika do mo- mentu wystąpienia nieszczelności oraz kolejne pęk- nięcia powstające mimo kilkakrotnych starannych na- praw wskazują, że w mieszalniku podczas pracy wy- stępują drgania rezonansowe. Skutkiem drgań są licz- ne, różnokierunkowe pęknięcia w węzłach związanych z posadowieniem zbiornika (strefą mocowania nóg do zbiornika i strefą zetknięcia nóg z podłożem). Zastosowane w mieszalniku rozwiązanie konstruk- cyjne i technologiczne wydaje się być zrealizowane na poziomie jakości stosowanym w tego typu urządze- niach. Niedociągnięcia wytwórcze mogły być przyczy- ną nieszczelności pierwotnej, lecz usunięte podczas naprawy gwarancyjnej powinny pozwolić na wieloletnią eksploatację zbiornika, o ile naprężenia powstające podczas pracy pod względem rodzaju i wartości byłoby zgodne z założonymi w projekcie. Drgania rezonansowe, w które może wpadać zbior- nik eksploatowany przy niewłaściwych parametrach, mogą być powodem szybkiego zniszczenia bardzo sztywnych, wytrzymałych i perfekcyjnie wykonanych konstrukcji. W warunkach obciążeń dynamicznych złą- cza spawane są zawsze najsłabszym ogniwem pod względem zarówno ciągliwości, jak i podatności do propagowania pęknięć – w związku z tym są one nara- żone na zniszczenie w pierwszej kolejności. Drgania elementów obrotowych przenoszą się na elementy konstrukcyjne zbiornika (płaszcz wewnętrz- ny i grzewczy oraz nogi) i prowadzą do pęknięć w miej- scach, w których amplituda drgań jest największa, a przekrój najmniejszy. Wnioski Rozwiązanie konstrukcyjno-technologiczne mie- szalnika odpowiada pod względem jakościowym wykonawstwa poziomowi stosowanemu w tego typu konstrukcjach. Pękanie elementów konstrukcyjnych mieszalni- ka z plastycznej stali austenitycznej następowało w wyniku procesów zmęczeniowych. Występowanie pękania kruchego w materiale rodzimym w strefie gięcia i z dala od zmian wywo- łanych procesami cieplnymi czy odkształceniem plastycznym potwierdza zmęczeniowy charakter pęknięć. Na zmęczeniowy mechanizm pękania wska- zuje charakterystyczna powierzchnia przełomów z obecnością prążków i linii przestankowych. Sposób pękania wskazuje na eksploatację zbiornika w warunkach generujących drgania rezo- nansowe. Wskazane jest przeprowadzenie diagnostyki wibroakustycznej zbiornika podczas eksploatacji. Literatura [1] Cempel C.: Wibroakustyka stosowana. Wydanie inter- netowe na podstawie Wyd. 2 zmien. Warszawa 1989, PWN. Rozdział 3.4 Wpływ hałasu i drgań na konstrukcje i maszyny. [2] Ferenc K.: Spawalnictwo. WNT, Warszawa 2007. [3] Ferenc K., Ferenc J.: Konstrukcje spawane, Projektowanie połączeń. WNT, Warszawa 2000. [4] Khemani H.: Vibration in machinery – their causes and iden- tification. http://www.brighthub.com/engineering/mechani- cal/articles/8079.aspx#ixzz1K0UiGCCz [5] Dickey D.S.: mechanical Design of mixing equipment Handbook of Industrial mixing, John Wiley & Sons, . 2004. [6] Delaney K., Sutton C.: Dirty Dozen “Bad Actor” mixing Problems: Part I PUmPS & SYSTemS, 11/2003, s. 30-36. [7] Delaney K., Sutton C.: Dirty Dozen “Bad Actor” mixing Problems: Part II PUmPS & SYSTemS, 12/2003, s. 28-30.