PS 7 2017 WWW 03 Nowak Lachowicz 22 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Badania właściwości złączy lutospawanych aluminium  ze stalą wykonanych przy użyciu spoiw na bazie Al i Zn Research on the properties braze-welded joints aluminum with steel using filler metals on Al and Zn matrix Dr inż. Tomasz Wojdat, dr inż. Paweł Kustroń, dr inż. Artur Lange, Izabela Łącka – Politechnika Wrocławska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: artur.lange@pwr.edu.pl Streszczenie W artykule przedstawiono problematykę związaną z łączeniem cienkich blach ze stali ocynkowanej, które lu- tospawano ze stopem aluminium 5754. Złącza wykonano niskoenergetyczną metodą CMT na stanowisku zroboty- zowanym przy użyciu spoiw na bazie aluminium (AlSi5) oraz cynku (ZnAl15). Wyniki badań wizualnych i metalo- graficznych złączy zakładkowych potwierdzają ich wysoką jakość, bez śladów naruszenia powłoki cynkowej w pobliżu spoiny. Przedstawiono również wyniki wytrzymałości na ści- nanie złączy zakładkowych w zależności od rodzaju użytego spoiwa. Wykazano, że użycie spoiwa o niższej temperaturze topnienia umożliwia uzyskanie złączy o większej wytrzyma- łości mechanicznej. Słowa kluczowe: lutospawanie; złącza różnoimienne; wła- ściwości złącza Abstract The problems related to joining thin sheets of gal- vanized steel with aluminum alloy 5754 was presented in this article. The joints were made by low-energy CMT method at robotized set-up using filler metals on aluminum (AlSi5) and zinc (ZnAl15) matrix. The results of the visual and metallographic tests of overlap joints confirm their high quality, without any evidence of a zinc coating near the weld. The results of the shear strenght of overlap joints are also presented, depending on the type of used filler met- als. Finally, the significant effect of the use of lower melting temperature filler metal to obtain joints with higher mechani- cal strenght was demonstrated. Keywords: MIG brazing; heterogeneous joint; joint’s properties Wstęp Obserwując obecne trendy rozwojowe w spawalnictwie można zauważyć, że często zmierzają one w kierunku łą- czenia elementów o małych przekrojach i małej grubości, również w konfiguracjach różnoimiennych. Coraz częściej łączy się ze sobą materiały różniące się znacznie między sobą pod względem właściwości fizykochemicznych i me- chanicznych. Spowodowane jest to m.in. względami ekono- micznymi i ekologicznymi. W przemyśle motoryzacyjnym, lotniczym czy kosmicznym dąży się do znacznej redukcji masy, przy jednoczesnym zachowaniu często bardzo rygo- rystycznych wymagań eksploatacyjnych [1]. Łączenie ze sobą materiałów o różnych właściwościach fizykochemicznych przy użyciu tradycyjnych metod spa- walniczych jest utrudnione lub nawet często niemożliwe do wykonania. Z tego względu w ostatnich latach coraz więk- szego znaczenia nabiera technologia lutospawania. Obok tradycyjnych metod lutospawania łukowego w osłonie ga- zów, dynamicznie rozwijane są metody niskoenergetyczne Tomasz Wojdat, Paweł Kustroń, Artur Lange, Izabela Łącka przeglad Welding Technology Review oraz metody wykorzystujące jako źródło ciepła np. promień lasera lub wiązkę elektronów [2]. Powstała nowa genera- cja urządzeń w zakresie niskoenergetycznego lutospawa- nia, dzięki której zwiększona jest kontrola nad ilością cie- pła wprowadzonego do strefy łączenia. Dużego znaczenia w kontroli nad energią spawania nabrało zastosowanie cyfrowego sterowania przebiegiem napięcia i natęże- nia w każdej fazie przejścia kropel metalu spoiwa w łuku. Nastąpił rozwój niskoenergetycznych metod technologicz- nych: STT – Lincoln Electric (procesem spawania łukiem zwarciowym ze sterowaniem przenoszenia metalu siłami napięcia powierzchniowego), ColdArc – EWM (wszystkie regulacje procesu są przeprowadzane bezpośrednio w źró- dle zasilania, bez mechanicznej ingerencji w podawanie dru- tu), CBT0 – Daihen (zmniejszenie ilości rozprysków osiąga się poprzez sterowanie wielkością natężenia prądu w mo- mencie końca zwarcia i początku jarzenia łuku) oraz użyta w niniejszych badaniach metoda CMT – Fronius [3,5]. 23PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Metoda CMT( ang. Cold Metal Transfer) to proces spawa- nia łukiem zwarciowym z innowacyjną technologią oddziela- nia kropli stopionego metalu od końca drutu elektrodowego. Polega ona na zajarzeniu łuku i podaniu drutu do jeziorka, drut jest podawany aż do momentu zaistnienia zwarcia, w czasie zwarcia kierunek posuwu drutu ulega odwróceniu i następuje jego okresowe wycofanie (z częstotliwością rzę- du 70 Hz), kiedy zwarcie zostaje przerwane drut jest ponow- nie podawany w stronę jeziorka [7]. Technologia CMT ma wiele zalet, najważniejszą jest zmi- nimalizowanie natężenia prądu podczas zwarcia, co powo- duje przekazywanie do elementu tylko bardzo małej ilości ciepła. Umożliwia ona spawanie i lutospawanie praktycznie bez rozprysków, poprawia warunki pracy przez ograniczenie emisji dymów spawalniczych oraz zwiększa wydajność pro- dukcji. Metodą tą uzyskuje się poprawnie wykonane złącza o wysokiej jakości, lepszych właściwościach wytrzymało- ściowych i estetycznym wyglądzie [4÷6]. Znajduje ona praktyczne zastosowanie zwłaszcza przy spawaniu cienkich blach ze stali niestopowych, wy- sokostopowych i nierdzewnych oraz stopów aluminium, a także przy wykonywaniu lutospawanych połączeń różno- imiennych m.in. aluminium ze stalą [5,7]. Materiały zastosowane w badaniach Próby lutospawania przeprowadzono na cienkich bla- chach o grubości 1,0 mm. Proces przeprowadzono na zrobo- tyzowanym stanowisku spawalniczym (rys. 1), którego naj- bardziej istotnymi elementami są: źródło prądu Trans- Puls Synergic 3200 CMT (1), podajnik drutu VR 7000-CMT 4R/G/W/F++ (2) połączony elastycznymi przewodami z ro- botem Kawasaki serii BA (3) wyposażonym w uchwyt spa- walniczy Robacta Drive CMT PAP W (4). Wykonano złącza, w których łączono na zakładkę (rys. 2) blachę ze stali niskowęglowej DX51D ocynkowaną ogniowo, o grubości powłoki 14 μm, z blachą ze stopu aluminium 5754. Zarówno stop 5754, jak i blacha ocynkowana odznaczają się dużą odpornością na korozję w warunkach morskich i atmosferze przemysłowej. Skład chemiczny i podstawowe właściwości stopów wybranych do badań przedstawiono w tablicy 1. Materiał dodatkowy do lutospawania stanowiły spoiwa na bazie aluminium AlSi5 i cynku ZnAl15, oba o średnicy 1,0 mm. Skład chemiczny spoiw wraz z ich temperaturą top- nienia przedstawiono w tablicy 2. Rys. 2. Złącza próbne lutospawane metodą CMT: a) lico spoiny wy- konanej spoiwem AlSi5, b) lico spoiny wykonanej spoiwem ZnAl15 i c) strona odwrotna złącza Fig. 2. The view of test braze-welded joints by CMT method: a) weld face made of AlSi5 filler metal, b) weld face made of ZnAl15 filler metal and c) opposite side of joint Tablica I. Skład chemiczny i podstawowe właściwości stopu aluminium 5754 i stali DX52D + Z200 [8÷10] Table I. Chemical composition and basic properties of aluminium alloy 5754 and DX52D + Z200 steel [8÷10] Oznaczenie Skład chemiczny   [% wag.] Temperatura  topnienia   [oC] Gęstość  [kg/dm3] Wytrzymałość  na rozciąganie  Rm [MPa] Wydłużenie  względne   A5 [%] Al 5754 Al Mg Zn Mn Si Cr 595÷645 2,67 190÷200 10÷14 reszta 2,6÷3,6 0,2 0,5 0,4 0,3 DX51D C P S Mn Si Ti 1497 7,86 270÷500 20÷22 0,18 0,12 0,045 1,2 0,5 0,3 a) b) c) Rys. 1. Stanowisko do zrobotyzowanego spawania metodą CMT Fig. 1. The robotized set-up for CMT welding 1 2 3 4 DX51D DX51D DX51D 5754 5754 5754 24 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Statyczna próba ścinania  Do statycznej próby ścinania, ze złączy zakładkowych po- kazanych na rysunku 2, wycięto próbki o szerokości 30 mm, które następnie frezowano w spoinie na wymiar 12 mm. Statyczną próbę ścinania przeprowadzono na uniwersalnej maszynie wytrzymałościowej Louis Schopper o napędzie hydraulicznym. Prędkość posuwu belki poprzecznej wynosi- ła 0,2 cm/min, a zakres pomiarowy do 10 kN. Średnia wytrzymałość złączy wykonanych przy uży- ciu spoiwa AlSi5 wynosiła 105 MPa, a złączy wykonanych przy użyciu spoiwa ZnAl15 – 185 MPa. Niezależnie od rodza- ju użytego spoiwa do zniszczenia złącza za każdym razem dochodziło w strefie wpływu ciepła stopu 5754 i częścio- wo w lutowinie (rys. 3). Biorąc pod uwagę taki sam rodzaj i umiejscowienie zniszczenia próbek, większa o ok. 75% wy- trzymałość mechaniczna złączy wykonanych przy użyciu spoiwa cynkowego wynika najprawdopodobniej ze znacz- nie mniejszego stopnia przegrzania blachy ze stopu alumi- nium 5754 w SWC. Wytrzymałość stopu aluminium 5754, z którego wykonano próbki przed procesem lutospawania wy- nosiła 192 MPa. Użycie spoiwa Zn nie wpływa zatem znacz- nie na obniżenie właściwości mechanicznych stopu alumi- nium jak ma to miejsce w przypadku spoiwa na bazie Al. Rys. 3. Przykładowe przełomy złączy lutospawanych wykonanych przy użyciu spoiwa: a) ZnAl15 i b) AlSi5 Fig.  3. Exemplary fractures of braze-welded joints made using a filler metals: a) ZnAl15 and b) AlSi5 Rys. 4. Makrostruktury złączy lutospawanych przy użyciu spoiwa: a) AlSi5 i b) ZnAl15 Fig. 4. Macrostructure of braze-welded joints using a filler metals: a) AlSi5 and b) ZnAl15 Tablica  II. Skład chemiczny i temperatura topnienia lutów AlSi5 i ZnAl15 [11] Table  II. Chemical composition and melting point of AlSi5 and ZnAl15 filler metals [11] Spoiwo Skład chemiczny [% wag.] Temperatura  topnienia  [oC]Al Mg Si   Zn AlSi5 reszta <0,05 4,5÷5,5 < 0,1 573÷625 ZnAl15 14÷16 – – reszta 382÷450 Badania metalograficzne Z wykonanych złączy wycięto próbki, które następnie za- inkludowano w żywicy epoksydowej w celu przygotowania zgładów metalograficznych. Zgłady metalograficzne szli- fowano na papierach ściernych o gradacji od 400 do 2500, a następnie polerowano przy użyciu zawiesiny tlenku glinu Al2O3 o wielkości ziaren 0,3 µm i trawiono odczynnikiem Kellera. Tak przygotowane zgłady metalograficzne poddano badaniom mikroskopowym przy użyciu mikroskopii świetl- nej. Obserwację makrostruktur złączy lutospawanych wyko- nano na mikroskopie Olympus SZX7, natomiast obserwacje mikroskopowe przeprowadzono na mikroskopie Olympus CK40M. Na rysunku 4 pokazano przykładowe makrostruktu- ry badanych złączy. W przypadku złączy wykonanych przy użyciu spoiwa AlSi5 uzyskano płaskie lico spoiny świadczące o dobrym zwilżaniu stali ocynkowanej przez spoiwo. W samej spoinie widoczne są natomiast liczne pory gazowe, które jednak nie stanowią zagrożenia dla prawidłowej funkcjonalności złącza. Lutospoina utworzona ze spoiwa ZnAl15 jest bar- dziej wybudowana do góry (mniejsza zwilżalność stali ocynkowanej), lecz posiada mniejszą ilość niezgodności w postaci pęcherzy gazowych usytuowanych jedynie w jej górnej części. Niezależnie od rodzaju użytego spoiwa do- szło do wtopienia w blachę stopu aluminium 5754. Na rysunku 5 pokazano mikrostrukturę złączy w strefie początkowej lutospoiny. W żadnym z przypadków nie doszło do uszkodzenia po- włoki Zn w obrębie złącza. Na długości złącza doszło na- tomiast do częściowego rozpuszczenia cynku z powłoki w stopiwie, w związku z czym jej grubość uległa zmniejsze- niu z 14 µm do ok. 3÷5 µm. W lutospoinie utworzonej ze spoiwa AlSi5 widoczne są dendryty roztworu stałego α i eutektyki α+Si z układu równowagi fazowej stopów Al-Si, rozmieszczone w prze- strzeniach międzydendrytycznych (rys. 6a), natomiast w lutospoinie ze spoiwa ZnAl15 występują dendryty roz- tworu stałego η oraz eutektyki η+α z układu równowagi fazowej stopów Zn-Al rozmieszczonej w przestrzeniach międzydendrytycznych. Niezależnie od użytego spoiwa otrzymano lutospoiny o wysokiej jakości, równej szerokości lica i bez widocz- nych niezgodności zewnętrznych. Zarówno od strony lica, jak i po przeciwnej stronie złącza nie ma uszkodzeń ochron- nej powłoki cynku oraz nadtopień stopu aluminium 5754. a) b) a) b) AlSi5 AlSi5 ZnAl15 ZnAl15 DX51D DX51D DX51D DX51D 5754 5754 5754 5754 0,5 mm 1,0 mm 25PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Literatura [1] Górka J., Kupiec K.: Technologia lutospawania TIG stalowych ocynko- wanych blach karoseryjnych, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa 4/2009, s. 62-66. [2] Klimpel A., Czypryński A., Górka J.: Lutospawanie metodą GMA cienkich blach ocynkowanych, Przegląd Spawalnictwa 8-9/2004, s. 81-85. [3] Matusiak J., Czwórnóg B.: Niskoenergetyczne procesy spawania łukowe- go w osłonie gazów do łączenia cienkich blach stalowych, Hutnik – wia- domości hutnicze 2008. [4] Węglowski M., Chmielewski T., Kudła K.: Ocena wydajności spawania ni- skoenergetycznego procesu SpeedRoot w pozycji PG, Przegląd Spawal- nictwa, nr 12/2011. [5] Białucki P., Ambroziak A., Derlukiewicz W., Lange A., Glezman M.: Właści- wości złączy lutospawanych aluminium ze stalą, Przegląd Spawalnictwa, nr 9/2013, s. 40-44. Wnioski  Na podstawie przeprowadzonych badań można sformułować następujące wnioski: – metoda lutospawania CMT umożliwia uzyskanie poprawnych złączy zakładkowych o estetycznym wyglądzie z cienkich blach (o grubości 1,0 mm), bez uszkodzenia warstwy cynku zarówno na brzegu lutospoiny, jak i po stronie przeciwnej złącza; – rodzaj spoiwa użytego do wykonania złącza ma znaczący wpływ na jego wytrzymałość mechaniczną. Użycie spoiwa na bazie cynku umożliwia uzyskanie złączy o wytrzymałości 185 MPa, która w przybliżeniu odpowiada wytrzymałości stopu aluminium 5754 w stanie wyżarzonym występującym w SWC lutospoiny. Wytrzymałość złączy wykonanych przy użyciu spoiwa na bazie aluminium jest o ok. 75% mniejsza i wynika z większego przegrzania stopu aluminium w SWC; – złącza wykonane przy użyciu spoiwa ZnAl15 posiadają mniejszą ilość niezgodności wewnętrznych w postaci pęcherzy gazowych, usytuowanych w górnej części lutospoiny; – spoiwo na bazie aluminium AlSi5 lepiej zwilża powierzchnię stalowej ocynkowanej blachy umożliwiający uzyskanie luto- spoiny o bardziej płaskim licu. [6] Jakubowski J., Bober M., Rudaś T.: Struktura złączy lutospawanych metodą CMT stali ocynkowanej ogniowo, Przegląd Spawalnictwa, nr 9/2013, s. 45-49. [7] Himmelbauer K.: The CMT process – a revolution in welding Technology, IIW Doc. no. XII- 1875-05. [8] PN-EN 10346:2015-09 Wyroby płaskie stalowe powlekane ogniowo w spo- sób ciągły do obróbki plastycznej na zimno – Warunki techniczne dostawy. [9] PN-EN 485-2:2016-10 Aluminium i stopy aluminium – Blachy, taśmy i pły- ty – Część 2: Własności mechaniczne. [10] PN-EN 573-3:2014-02 Aluminium i stopy aluminium – Skład chemiczny i rodzaje wyrobów przerobionych plastycznie – Część 3: Skład chemicz- ny i rodzaje wyrobów. [11] PN-EN ISO 3677:2016-12 Spoiwa do lutowania miękkiego i twardego – Oznaczenie. Rys. 5. Mikrostruktury złączy lutospawanych wykonanych przy użyciu spoiwa: a) AlSi5 i b) ZnAl15, widok w strefie początkowej lutospoiny Fig. 5. Microstructure of braze-welded joints made using a filler metals: a) AlSi5 and b) ZnAl15, view in the initial zone of braze-weld Rys. 6. Mikrostruktury złączy lutospawanych wykonanych przy użyciu spoiwa: a) AlSi5 i b) ZnAl15 Fig. 6. Microstructure of braze-welded joints made using a filler metals: a) AlSi5 and b) ZnAl15 a) a) b) b) AlSi5 DX51D DX51D DX51D DX51D Zn 30 µm 20 µm 20 µm 20 µm Zn strefa zwilżenia strefa zwilżenia ZnAl15