PS 7 2017 WWW 04 26 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Wpływ wyżarzania normalizującego   na rozwój pęknięć zmęczeniowych oraz właściwości  materiałów platerowanych stopami niklu Effect of normalization annealing on the fatigue cracks growth and properties for cladded materials with nickel alloys Mgr inż. Grzegorz Kwiatkowski; dr hab. inż. Dariusz Rozumek, prof. nzw. PO – Politechnika Opolska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: grzesiekk1989@gmail.com Streszczenie W pracy opisano rozwój pęknięć zmęczeniowych dla dwóch różnych materiałów zgrzewanych wybuchowo. W obu przypadkach wykorzystano jednakowy materiał podstawo- wy – stal niestopowa P355NH zaś materiałami nakładanymi są stopy niklu alloy 625 i C-276. Przeprowadzono badania zmęczeniowe przy cyklicznym zginaniu i współczynniku asy- metrii cyklu wynoszącym R = -1 oraz amplitudzie momentu Ma = 19.41 N•m. Rozwój pęknięć zmęczeniowych mierzony był przy pomocy przenośnego mikroskopu o powiększeniu 25x znajdującego się przy maszynie zmęczeniowej MZGS- 100. W pracy przedstawiono również wyniki badań statycz- nych oraz badania rozkładu twardości na przekroju poprzecz- nym bimetalu przed i po obróbce cieplnej. Słowa kluczowe: zgrzewanie wybuchowe; wyżarzanie nor- malizujące; pęknięcia zmęczeniowe; zginanie; twardość; stopy niklu Abstract The work describes the development of fatigue cracks for two different materials by explosive welding. In both cas- es, was used the same base material carbon steel - P355NH and clad materials are nickel alloys 625 and C-276. Fatigue tests were carried out at cyclic bending with stress ratio R = -1 and amplitude of the moment Ma = 19.41 N•m. The fatigue cracks growth was measured by a 25x magnifi- cation microscope located at the fatigue test stand MZGS- 100. The paper also presents the study of strength tests and hardness distribution in bimetal cross section before and after heat treatment. Keywords:  explosive welding; normalization annealing; fatigue cracks fatigue; bending; hardness; nickel alloys Wstęp Proces platerowania wybuchowego pozwala na połącze- nie dwóch lub więcej materiałów, których nie da połączyć się żadną inną metodą. Przykładami takich bimetali są stal z aluminium, bądź tytan z aluminium. Sam proces platerowa- nia wybuchowego polega na nałożeniu na materiał podsta- wowy dystansów technologicznych, na których następnie ułożony zostaje materiał nakładany, po czym na niego na- łożony zostaje materiał wybuchowy w postaci sproszkowa- nego materiału wybuchowego na bazie saletry amonowej. W wyniku detonacji materiały zderzają się ze sobą z dużą prędkością w skutek czego następuje ich trwałe połącze- nie [1,2]. Proces zgrzewania wybuchowego powoduje silne umocnienie obu materiałów, szczególnie w strefie złącza [3]. Grzegorz Kwiatkowski, Dariusz Rozumek przeglad Welding Technology Review W celu zmniejszenia bądź zniwelowania umocnienia oraz wy- stępujących naprężeń stosuje się procesy obróbki cieplnej, więcej na ten temat można znaleźć w pracach [4÷7]. Materiały platerowane wykorzystywane są w celu ob- niżenia kosztów, gdzie przeważnie materiał podstawowy jest stosunkowo tani (np. stal niestopowa) w stosunku do materiału nakładanego np. tytanu. Badania zmęczenio- we pozwalają określić trwałość przy cyklicznym zginaniu, gdyż większość z materiałów pracuje w warunkach oddzia- ływania obciążeń zmiennych w czasie [6,8,9] Celem niniejszej pracy są badania rozwoju pęknięć zmę- czeniowych plateru typu stal niestopowa – stopy niklu po obróbce cieplnej. 27PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Metodyka badań Badaniom poddane zostały platery wykonane za pomo- cą zgrzewania wybuchowego (nr procesu 441 wg PN-EN ISO 4063) przez Zakład Technologii Wysokoenergetycznych EXPLOMET Gałka, Szulc Spółka jawna, gdzie materiałem podstawowym była stal niestopowa P355NH o grubości 10 mm, zaś materiałami nakładanymi były stopy niklu C-276 i alloy 625 o grubości 3 mm. Jako pierwsze przeprowadzo- ne zostały badania nieniszczące, ultradźwiękowe w celu sprawdzenia spójności złącza na całej badanej powierzch- ni. Badania ultradźwiękowe wykonano za pomocą defekto- skopu Starmans electronics Ltd. Model DIO 1000-PA wraz z podwójną głowicą, dzięki której możliwa była detekcja i rejestracja rozwarstwień łączonych blach, jak również wad (nieciągłości) oraz pęknięć w materiałach składo- wych. Badania wykonano zgodnie z wymaganiami normy EN 578/578M Level B [10]. Następnie przeprowadzona zo- stała obróbka cieplna polegająca na wyżarzaniu normali- zującym. Parametry obróbki cieplnej dobrano na podsta- wie własnych doświadczeń i pokazano w tablicy I. Jako kolejne przeprowadzone zostały badania wytrzy- małościowe takie jak: statyczna próba rozciągania, próba zginania, próba ścinania oraz udarność. W przypadku próby udarności wykonane zostały 3 próby, z których następnie wyciągnięta została średnia wartość. Badania wykonano na maszynie wytrzymałościowej ZD-20, wg normy amery- kańskiej ASTM A-265 [11]. Wszystkie badania zostały wyko- nane zgodnie z odpowiednimi normami przedmiotowymi tj.: statyczna próba rozciągania – norma ASTM SA-370 [12] pró- ba zginania – norma ASTM SA-265, próba ścinania norma ASTM SA-265, badania udarności – norma ASTM SA-370. Własności mechaniczne przed obróbką cieplną pokazano w tablicy II. Następnie wykonane zostały badania twardości na prze- kroju poprzecznym próbki. Badania wykonano metodą Vickersa przy obciążeniu 0,5 kg HV. Pomiary wykonywano co 0,2 mm w materiale podstawowym oraz nakładanym na długości 2 mm od linii złącza. Jako ostatnie przeprowa- dzone zostały badania zmęczeniowe przy zginaniu. Badania wykonano na maszynie zmęczeniowej MZGS 100 w zakresie wysokiej oraz niskiej liczby cykli przy stałym obciążeniu Ma = 19,41 N•m oraz częstotliwości obciążenia 28,4 Hz. Inicjacja oraz propagacja pęknięć mierzona była za pomocą przenośnego mikroskopu optycznego o powiększeniu 25x i mikrometru znajdującego się przy maszynie zmęczenio- wej z dokładnością 0,01 mm. Obserwacja prowadzona była na bocznych powierzchniach próbki przy jednoczesnym rejestrowaniu bieżącej liczby cykli obciążenia N. Pęknięcia mierzone były do momentu przecięcia złącza pomiędzy ma- teriałem podstawowym i nakładanym bądź do zniszczenia próbki. Wyniki badań i ich analiza Badania ultradźwiękowe wykazały, że blachy połączone są na całej powierzchni z wyjątkiem technologicznych mar- ginesów wynoszących ok. 30 mm na każdą stronę oraz miej- scem pobudzenia detonacji, które zazwyczaj jest obszarem niezgrzanym. Badania wytrzymałościowe wykazały, że obróbka cieplna w znacznym stopniu obniża własności wytrzymałościowe platerów (wyniki pokazano w tabl. III). W przypadku próby na rozciąganie wytrzymałość po pla- terowaniu kryterium akceptacji odnosi się do wytrzymałości na rozciąganie Rm, natomiast Re, A50 podano jako dodatkową informację. W przypadku plateru, gdzie materiałem nakłada- nym jest alloy 625 Rm = 698 MPa, zaś dla C-276 wytrzyma- łość na rozciąganie równa jest 649 MPa co zdecydowanie przekracza założenia normy ASTM A-265, wg której zakres wytrzymałości na rozciąganie wynosi od 485÷620 MPa. Ob- róbka cieplna wpłynęła na obniżenie wytrzymałość na roz- ciąganie obydwu materiałów, co pokazano w tablicy III. Badania na ścinanie wykonane zostały według normy ASTM SA-265, gdzie minimalna wymagana siła do spełnienia ak- ceptacji wynosi 140 MPa. Zastosowanie obróbki cieplnej po- woduje spadek wytrzymałości, jednak w przypadku obróbki cieplnej jak i jej braku wyniki spełniają wymagania normy ASTM SA-265. Próba na zginanie wykonana została zgodnie Tablica I. Parametry obróbki cieplnej Table I. Heat treatment parameters Tablica II. Własności mechaniczne badanych materiałów po połączeniu Table II. Mechanical properties of materials after cladding Rodzaj obróbki  cieplnej Nagrzewanie  Wygrzewanie  Chłodzenie  Wkładanie materiału   do pieca   przy temperaturze, °C Prędkość   nagrzewania, °C/h Temperatura, °C Czas, min Sposób chłodzenia Wyżarzanie normalizujące 300 150 910 30 W swobodnym powietrzu do temperatury otoczenia Materiał Własności wytrzymałościowe Wytrzymałość   na ścinanie Próba zginania Praca łamania Re, MPa Rm, MPa A50, % Rs, MPa kąt zginania 180o Wartość średnia, J P355NH + alloy 625 (1) 608 698 29 611 Bez nieciągłości 118 P355NH + C-276 (2) 587 649 31 594 Bez nieciągłości 49 28 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 z normą ASTM SA-265 w dwóch wariantach. W pierwszym materiał nakładany był rozciągany, a materiał podstawowy ściskany zaś w drugim odwrotnie. W obu przypadkach mate- riały nie uległy rozwarstwieniu, co daje podstawę do stwier- dzenia, że charakteryzują się bardzo dobrą jakością. Dla badań udarności minimalna praca łamania wg normy ASTM SA-370 wynosi 27 J. Z tablicy III wynika, że oba plate- ry spełniają kryteria akceptacji. Badania zmęczeniowe  W przypadku badań zmęczeniowych na zginanie, propa- gacja pęknięć obserwowana była za pomocą przenośnego mikroskopu. Przykładowe wyniki wzrostu pęknięć w funkcji liczby cykli przedstawiono na rysunku 1. nastąpiła w materiale podstawowym. Inicjacja rozpoczyna- ła się przy 50000 cykli i propagowała w stronę materiału na- kładanego (rys. 3). Pęknięcie dotarło do złącza przy 63000 cykli i przecinając linię złącza propagowało w materiale na- kładanym. Plater, z materiałem nakładanym typu stop niklu C-276 wykazuje zdecydowanie niższą trwałość zmęczenio- wą w porównaniu do plateru z alloy 625 bez obróbki cieplnej. Inicjacja pęknięcia również nastąpiła w materiale podstawo- wym przy 80000 cykli i pęknięcie propagowało w stronę ma- teriału nakładanego. Rys. 1. Długości pęknięć w funkcji liczby cykli Fig. 1. Cracks length vs. number of cycles Rys. 2. Pęknięcie próbki oraz strefa złącza P355NH + alloy 625 bez obróbki cieplnej Fig. 2. Crack specimen and area of joint P355NH + alloy 625 without heat treatment Rys.  3.  Pęknięcie próbki oraz strefa złącza P355NH + alloy 625 po obróbce cieplnej Fig. 3. Crack specimen and area of joint P355NH + Alloy 625 after heat treatment Tablica III. Własności mechaniczne badanych materiałów po obróbce cieplnej Table III. Mechanical properties of tested materials after heat treatment Materiał Własności wytrzymałościowe Wytrzymałość   na ścinanie Próba zginania Praca łamania Re, MPa Rm, MPa A50, % Rs, MPa kąt zginania 180o Wartość średnia, J P355NH + alloy 625 (3) 364 600 45 405 Bez nieciągłości 30 P355NH + C-276 (4) 358 583 37 470 Bez nieciągłości 102 Z rysunku 1 wynika, że największą trwałość zmęczenio- wą wykazuje plater ze stopem niklu alloy 625 bez obróbki cieplnej, a jego trwałość wynosi Nf = 164000 cykli. Inicjacja pęknięcia nastąpiła przy 144000 cyklach w materiale pod- stawowym, po czym pęknięcie propagowało w stronę mate- riału nakładanego. Pęknięcie dotarło do złącza przy 162000 cykli, gdzie nastąpiło jego rozwarstwienie. Następnie ob- serwowano dalszą propagację w stronę materiału nakłada- nego (rys. 2). W przypadku tego plateru (materiał nakładany alloy 625) obróbka cieplna spowodowała zdecydowany spadek trwało- ści zmęczeniowej do wartości Nf = 64000 cykli. Podobnie jak w przypadku próbki bez obróbki cieplnej inicjacja pęknięcia N, cykle P355NH+ Alloy625 bez OC Ma = 19,41N • m P355NH+ Alloy625 OC P355NH+ C-276 bez OC P355NH+ C-276 OC a,  m m 29PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Pęknięcie dotarło do złącza przy 104000 cykli i przecięło linię złącza (rys. 4), a następnie propagowało w materiale na- kładanym w podobny sposób jak w materiale podstawowym. Trwałość zmęczeniowa próbki wynosi Nf = 106000 cykli. W przypadku bimetalu, gdzie materiałem nakładanym jest stop niklu C-276 obróbka cieplna spowodowała wzrost trwa- łości zmęczeniowej do Nf = 143000 cykli, a pęknięcie dotarło do złącza przy 141000 cykli. Jednakże w porównaniu do po- zostałych badanych platerów pęknięcie nie przecięło złącza lecz nastąpił rozwój pęknięcia w złączu przy jednoczesnej ini- cjacji i propagacji pęknięcia w materiale nakładanym (rys. 5). Rys. 4. Pęknięcie próbki oraz strefa złącza P355NH + C-276 bez ob- róbki cieplnej Fig. 4. Crack specimen and area of joint P355NH + C-276 without heat treatment Rys. 5. Pęknięcie próbki oraz strefa złącza P355NH + C-276 po ob- róbce cieplnej Fig. 5. Crack specimen and area of joint P355NH + C-276 after heat treatment Rys. 6. Rozkład twardości w przekroju poprzecznym badanych złączy Fig. 6. Hardness distribution in cross-section of tested joints twardości pokazano na rysunku 6. Z przeprowadzonych badań wynika, że największe wartości twardości występują w pobliżu złącza. Może to być spowodowane umocnieniem występującym w procesie platerowania wybuchowego bądź pomiar wykonany został w miejscu przetopienia (obszaru intermetalicznego) charakteryzującego się wysoką twardo- ścią. W przypadku plateru, gdzie materiałem nakładanym jest alloy 625, obróbka cieplna spowodowała zdecydowany spadek twardości na przekroju materiału podstawowego i nakładanego. Bimetal z materiałem nakładanym C-276 wy- kazuje niższą twardość bez obróbki cieplnej w porównaniu do alloy 625. Jednakże w przypadku tego plateru (C-276) obróbka cieplna powoduje wzrost twardości materiału na- kładanego w odległości do 0,6 mm od linii złącza w stosun- ku do tego materiału bez obróbki cieplnej. Badania pomiarów twardości  Na każdej próbce, w przekroju poprzecznym, wykonywa- ne były pomiary w trzech różnych miejscach próbki, a na- stępnie wyliczana była średnia wartość dla trzech różnych pomiarów i danej odległości od złącza. Wyniki rozkładu Tw ar do ść , H V 0, 5 Rozkład twardości Materiał podstawowy Materiał nakładany Odległość od złącza, mm P355NH+ Alloy625 bez OC P355NH+ Alloy625 OC P355NH+ C-276 bez OC P355NH+ C-276 OC 30 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 7/2017 Literatura [1] Crossland B.: Explosive welding of metals and its application, Claredon Press, Oxford, 1982. [2] Walczak W.: Zgrzewanie wybuchowe metali, Warszawa, WNT, 1989. [3] Rogalski, D. Fydrych, W. Walczak: Zastosowanie zgrzewania wybucho- wego do wytwarzania kompozytów metalowych z osnową aluminiową, Przegląd Spawalnictwa vol. 85, nr 5, 2013. [4] U. Sobczak, M. Najwer, G. Kwiatkowski: Wpływ obróbki cieplnej na mikro- strukturę i odporność korozyjną bimetalu stal 904L – nikiel N02201 wy- tworzonego zgrzewaniem wybuchowym, Przegląd Spawalnictwa vol. 88, nr 7, 2016. [5] A. Pocica, M. Najwer: Obróbka cieplna zgrzewanych wybuchowo bimetali ze stali austenitycznych, Przegląd Spawalnictwa, vol. 86, nr 5, 2014. [6] Kwiatkowski G., Rozumek D.: Rozwój pęknięć przy cyklicznym zginaniu dla różnych materiałów platerowanych wybuchowo, Przegląd Spawalnic- twa, vol. 88, nr 4, 2016. Wnioski Na podstawie przeprowadzonych badań można sformułować następujące wnioski: 1. Badania zmęczeniowe wykazują, że obróbka cieplna powoduje wzrost trwałości zmęczeniowej dla bimetalu z materiałem nakładanym C-276, zaś spadek trwałości w bimetalu z alloy 625. 2. Obróbka cieplna powoduje obniżenie własności wytrzymałościowych badanych platerów. 3. W przypadku bimetalu, gdzie materiałem nakładanym jest stop niklu C-276 obróbka cieplna powoduje wzrost twardości w stosunku do tego materiału bez obróbki cieplnej w zakresie 0÷0,6 mm odległości od linii złącza. 4. We wszystkich próbkach inicjacja pęknięcia nastąpiła w materiale podstawowym. [7] Natalia Pocica, Lechosław Tuz: Ocena mikrostruktury i wybranych wła- sności mechanicznych złączy zgrzewanych wybuchowo po obróbce cieplnej, Przegląd Spawalnictwa, vol. 88, nr 4, 2016. [8] Rozumek D., Macha E.: Opis rozwoju pęknięć zmęczeniowych w materia- łach sprężysto-plastycznych przy proporcjonalnym zginaniu ze skręca- niem, Politechnika Opolska, Opole 2006. [9] Kocańda S., Szala J.: Podstawy obliczeń zmęczeniowych, Warszawa, PWN, 1997. [10] EN 578/578M Standard Specification for Straight-Beam Ultrasonic Exa- mination of Rolled Steel Plates for Special Applications. [11] ASTM A-265-12 Standard Specification for Stainless Chromium-Nickel Steel-Clad Plate. [12] ASTM A370-09 Test Method and Definition for Mechanical Testing.