PS 8 2017 WWW.pdf 17PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 8/2017 Wybrane własności aluminiowych złączy   spawanych wiązką elektronów  Selected properties of aluminum joints welded by electron beam Dr inż. Artur Lange, dr inż. Piotr Białucki, prof. dr hab. inż. Andrzej Ambroziak, dr inż. Wiesław Derlukiewicz, mgr inż. Ewa  Harapińska – Politechnika Wrocławska, mgr inż. Andrzej Kosman – Rywal-RHC. Autor korespondencyjny/Corresponding author: artur.lange@pwr.edu.pl Streszczenie Przedmiotem badań były złącza spawane wiązką elek- tronów w aluminiowych kołach tłumika drgań. Przeprowa- dzono badania makro- i mikroskopowe, pomiary twardości oraz próby statyczne rozciągania złączy. Słowa kluczowe: spawanie wysokoenergetyczne; wiązka elektronów; stopy aluminium Abstract The subject of research was welded joints with the elec- tron beam of aluminum wheels of the vibration damper. Were performed macroscopic and microscopic examination, hardness measurements and static tensile testing. Keywords: high energy welding; electron beam; aluminium alloys Wstęp Wiązka elektronów jako źródło ciepła do spawania jest znana i stosowana w przemyśle od wielu lat. Po raz pierw- szy użyto ją w latach 50-tych ubiegłego wieku. Pomimo długoletniej historii jest nadal powszechnie popularna w przemyśle. Bogate doświadczenie Instytutu Spawalnic- twa w tym zakresie zaowocowało opracowaniem szeregu nowych technologii wytwarzania części maszyn oraz narzę- dzi skrawających, w których konieczne było połączenie czę- ści z różnych materiałów albo o różnej geometrii [1]. Spawanie wiązką elektronów oferuje zupełnie nowe możliwości projektowania złączy spawanych w zakresie kombinacji materiałów łączonych oraz ich kształtów geo- metrycznych, trudnych lub niemożliwych do osiągnięcia w technologii konwencjonalnej [2,3]. Technologia ta umożliwia uzyskanie wysokiej jakości po- łączeń ze wszystkich spawalnych metali konstrukcyjnych w bardzo szerokim zakresie grubości od 0,025÷300 mm [4]. Wśród licznych zalet jakości złączy spawanych wiązką elek- tronów wymienia się głównie pomijalnie małą strefę SWC, wysoką jednorodność struktury i korzystny rozkład twardo- ści [5]. Tym nie mniej nie zaleca się stosowania wiązki elek- tronów do spawania stali węglowych oraz zawierających dużo siarki i fosforu, a także metali niskotopliwych w tym brązów i mosiądzów [6]. Ważną pozycję zajmuje wiązka elektronów w produkcji lot- niczych silników turbinowych, gdzie spawa się tą metodą tar- cze sprężarki, czopy, wały, dźwignie, koła zębate i kadłuby [6]. Spawanie wiązką elektronów jest procesem wydajnym i precyzyjnym stąd jego szerokie zastosowanie w przemyśle Artur Lange, Piotr Białucki, Andrzej Ambroziak, Wiesław Derlukiewicz, Ewa Harapińska, Andrzej Kosman przeglad Welding Technology Review elektronicznym, elektrotechnicznym, w budowie części ma- szyn oraz w motoryzacji [4,7]. Niniejszy artykuł nawiązuje do zastosowania wiązki elektronów w motoryzacji i przed- stawia wyniki badań jakości złączy spawanych na przykła- dzie koła tłumika drgań. Przedmiot badań – charakterystyka Własności złączy spawanych wiązką elektronów roz- ważano na przykładzie aluminiowego koła tłumika drgań wykonanego ze stopu AlMg3, przedstawionego na ry- sunku 1 wraz z zaznaczonymi miejscami poboru próbek do badań metalograficznych. Koło składa się korpusu i tarczy połączonych dwoma spoinami obwodowymi. Prób- ki Z1 i Z2 oznaczają spoinę zewnętrzną, a W1 i W2 spoinę wewnętrzną. Próbki Z2 i W2 zostały pobrane z miejsc za- kończenia spoin. Analiza chemiczna Analizy składu chemicznego materiałów tarczy i korpusu wykonano metodą spektralną z użyciem analizatora emisyj- nego w wyładowaniem jarzeniowym firmy LECO, stosując następujące parametry: U = 800 V, I = 45 mA, argon. Wyniki analizy zawarte w tabeli 1, stanowią średnią arytmetyczną z pięciu pomiarów. Analiza wykazała, że obie części koła wykonane są ze stopu aluminium gat. AW 5754 (AlMg3). 18 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 8/2017 Rys. 1. Koło aluminiowe; 1 – korpus, 2 – tarcza Fig. 1. Aluminium wheel; 1 – body, 2 – disk Tablica I. Analiza chemiczna materiałów podstawowych koła Table I. Chemical composition of base materials of the wheel o wysokiej koncentracji energii, czyli dużą głębokość wto- pienia i mały kąt rozwarcia. Średnia głębokość wtopienia wynosiła 7 mm dla obu spoin, zewnętrznej i wewnętrznej, a szerokość lica zmieniała się w granicach od 2,5 do 2,9 mm. Widoczny na rysunkach 2 i 3 charakterystyczny układ „łu- sek” spoiny wskazuje na poprawny dobór parametrów spa- wania w końcowej części spoiny w celu zapewnienia prawi- dłowego wypełnienia krateru. Badania mikroskopowe Badania wykonano na mikroskopie optycznym OLYMPUS CK40M przy powiększeniu od 50 do 500x. Zgłady metalo- graficzne trawiono odczynnikiem Kellera (do stopów alu- minium). Mikrostruktury badanych spoin przedstawiono na rysunku 4. Spoiny w części łączącej tarczę z korpusem koła nie wy- kazały niezgodności spawalniczych. Jedynie w dolnej czę- ści spoiny, występującej w korpusie poza materiałem tar- czy, stwierdzono lokalnie występujące pęcherze (rys. 4b), które często spotykane są w spoinach z niepełnym przeto- pieniem, charakterystycznych dla metod o wysokiej kon- centracji energii jak spawanie laserowe i elektronowe. Lo- kalizacja pęcherzy i niewielka ich ilość nie miały istotnego wpływu na własności mechaniczne złączy. Na rysunku 5 przedstawiono mikrostrukturę złącza spa- wanego występującą na granicy wtopienia spoiny w materiał rodzimy korpusu koła. Budowa spoiny jest charakterystycz- na dla stopu AlMg3, która składa się z roztworu stałego oraz wydzieleń faz międzymetalicznych na granicach komórek. Badania metalograficzne Badania makroskopowe Badania wykonano na mikroskopie stereoskopowym OLYMPUS ZX7. Na rysunkach 2 i 3 przedstawiono budowę złączy spawanych, na których widać front krystalizacji spo- iny. Rowek spawalniczy przygotowany był na I bez odstępu z zamkiem o głębokości 5 mm i szerokości 1 mm ustalają- cym położenie tarczy względem korpusu. Badania ujawni- ły prawidłowy kształt spoiny, charakterystyczny dla metod Rys.  2.  Makrostruktura spoiny: a) ze- wnętrznej Z1; b) wewnętrznej W1. Pow. x15 Fig.  2. Macrostructure of the welds: a) from outside Z1; b) from inside W1. Magn. x15 Składnik [%] Si Mg Fe Cu Sn Zn Cr Ni Mn Pb Al Ti Tarcza 0,178 3,160 0,341 0,035 0,004 0,039 0,046 0,021 0,233 0,021 95,900 0,025 Korpus 0,163 3,300 0,315 0,042 0,001 0,039 0,053 0,021 0,313 0,023 95,700 0,038 EN 573-3:2013 <0,40 2,6-3,6 <0,40 <0,10 <0,05 <0,20 <0,30 <0,05 <0,50 <0,05 reszta <0,15 Rys.  3.  Makrostruktura a) spoiny ze- wnętrznej Z2; b) spoiny wewnętrznej W2. Pow. x15 Fig.  3. Macrostructure of the welds: a) from outside Z2; b) from inside W2. Magn. x15 a) b) a) b) 19PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 8/2017 a) Pomiary makro- i  mikrotwardości Twardość Brinella materiału rodzimego części składo- wych koła, zmierzona twardościomierzem WPM, wynosiła ok. 72 HBW 62,5/2,5. Pomiary mikrotwardości wykonano na twardościomierzu Sinowon HVS-1000 przy obciążeniu 9,8N. Zakres pomiarów obejmował materiał rodzimy, strefy wpływu SWC i spoinę. W obszarze wymieszania (wtopienia) wykonano dodatko- we pomiary wzdłuż spoiny. Układ punktów pomiarowych oraz wyniki pomiarów mikrotwardości dla spoin zewnętrznej i wewnętrznej pokazano odpowiednio na rysunkach 6 i 7. Wyniki pomiarów twardości wskazują na niewielki wzrost twardości w obszarze spoiny w porównaniu do materiałów rodzimych korpusu oraz tarczy koła. Rys. 4. Mikrostruktury: a) spoiny zewnętrznej Z1 w okolicy styku tarczy z korpusem (zamek). Pow. x500; b) spoiny wewnętrznej W1 w obszarze grani w miejscu zakończenia ściegi. Pow. x100; Fig. 4. Microstructures: a) of outside weld Z1 in the area of contact of disk and body (support). Magn. x500; b) of inside weld W1 in the re- gion of end of the stitch. Magn. x100 a) b) spoina spoina tarcza korpus korpus korpus Rys. 5. Mikrostruktura na granicy wtopienia w materiał rodzimy kor- pusu koła. Traw. Mi1. Pow. 500x Fig. 5. Microstucture of weld on the border of fusion in the base material of the wheel body. Magn. x500. Reagent M1 Rys. 6. Rozkład twardości HV01 w złączu aluminium ze spoiną ze- wnętrzną. 1-4 = MR+SWC, 5- linia wtopienia, 6-14 spoina, 15-18 = SWC+MR Fig. 6. Distribution of hardness HV01 in the joint shield to the body of the wheel with external weld. 1-4 = BM+HAZ, 5 fusion line, 6-14 weld, 15-18 = HAZ + BM b) 20 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 8/2017 a) Rys.  7.  Rozkład twardości HV01 w złączu aluminium ze spoiną wewnętrzną. 1-4 = MR+SWC, 5- linia wtopienia, 6-15 spoina, 16-19- SWC+MR Fig. 7. Distribution of hardness HV01 in the joint shield to the body of the wheel with internal weld. 1-4 = BM+HAZ, 5 fusion line, 6-15 weld, 16-19 = HAZ + BM Badania wytrzymałościowe Spoiny podczas pracy koła poddane są przede wszystkim naprężeniom ścinającym. Z uwagi na niestandardową geo- metrię zrywanych próbek, wykonano specjalne oprzyrządo- wanie mocujące rozciągane próbki złączy w szczękach zry- warki (rys. 8) celem określenia wytrzymałości na ścinanie Rt. Rys. 8. Widok przyrządu do badania wytrzymałości złączy ze spoiną obwodową zewnętrzną Fig. 8. Wiew of a device for testing the strength of joints with the outer peripheral weld Próbę wytrzymałości złączy przeprowadzono na ma- szynie wytrzymałościowej firmy Louis Schopper na zakre- sie pomiarowym 0÷20 kN, przy prędkości posuwu belki Vb = 5 mm/min. Wyniki próby rozciągania zamieszczono w tablicy II. Podczas rozciągania złączy ze spoiną zewnętrzną ze- rwanie próbki następowało w materiale rodzimym korpusu koła tuż pod granią spoiny we wszystkich czterech prób- kach. Dlatego określono wytrzymałość na rozciąganie Rm, a nie wytrzymałość na ścinanie Rt. Wygląd próbek po rozcią- ganiu pokazano na rysunku 9a. Tylko w jednym przypadku złączy ze spoiną wewnętrz- ną koła, w pierwszej próbce (próbka nr 1, rys. 9b), nastąpiło ścięcie w spoinie, natomiast w pozostałych trzech próbkach zerwanie nastąpiło w materiale rodzimym korpusu koła, podobnie jak w przypadku spoiny zewnętrznej, co pokazano na rysunku 9b. Jak wynika z tablicy II wytrzymałość złączy spawanych jest blisko o połowę mniejsza niż materiału podstawowe- go. Może to wynikać z oddziaływania cieplnego spawania oraz z niestandardowej geometrii rozciąganych próbek. Tablica II. Wyniki badań wytrzymałości próbek na rozciąganie Table II. Results of static tensile testing Nr próbki Rodzaj złącza Ft [N] Fm [N] So [mm2] Rt [MPa] Rm [MPa] Pokrywa Mat. rodzimy – 19410 98 – 198 Korpus Mat. rodzimy – 24610 96 – 256 1 Zewnętrzne – 9450 80,8 – 117 2 – 8550 79,9 – 107 3 – 8310 79,9 – 104 4 – 9490 79 – 120 1 Wewnętrzne 8330 – 100 83 – 2 – 7580 79,8 – 95 3 – 8750 80,3 – 109 4 – 7830 74 – 105 b) 21PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 8/2017 Literatura [1] Jerzy Dworak: Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, 2015 r., nr 1, s. 53-62. [2] Aleksander Zawada: Spawarka elektronowa, Elektronika Praktyczna 11/2015, s. 53-57. [3] Anna Grochowska: Proces spawania elektronowego, STAL Metale & Nowe [4] Pilarczyk J., Węglowski M. St.: Spawanie wiązką elektronów, Przegląd Spawalnictwa, 2015 r, Vol. 87, nr 10 s. 124-129. [5] Nowacki J., Pietrzak K.: Mikrostruktura i właściwości warstw nadtapia- nych wiązką elektronową, Przegląd Spawalnictwa 11/2012, s. 22-28. [6] Godzimirski J.: Nowe technologie lotniczych silników turbinowych, Prace Instytutu Lotnictwa, Warszawa 2011, 213, s. 22-36. [7] Zatyka H.: Spawanie wiązką elektronów, WNT, Warszawa 1968, Technolo- gie, wrzesień-październik 2009r. Wnioski Przeprowadzone badania wykazały, że spawanie wiązką elektronów tarczy z korpusem koła tłumika drgań skrętnych jest bardzo efektywną metodą łączenia. Wąska spoina i duża szybkość spawania nie powodują odkształceń koła i widocznego rozrostu ziaren w strefie SWC. Występujące w grani spoiny nieliczne pęcherze są charakterystyczne dla spoin bez pełnego przetopu. Z uwagi na ich małą ilość i umiejscowienie w dolnej części spoiny w materiale korpusu poniżej grubości materiału tarczy, nie miały wpływu na obniżenie własności mechanicznych złączy. Pomiary twardości wykazały niewielki, ok. 8 HV0,1, wzrost twardości w spoinie w porównaniu do materiału rodzimego tarczy oraz korpusu koła. Jest to prawdopodobnie spowodowane wydzieleniem faz międzymetalicznych w roztworze stałym magnezu w aluminium. Podczas statycznej próby rozciągania złączy próbki ulegały zerwaniu w korpusie koła w dolnej płaszczyźnie zamka, w miejscu o najmniejszym przekroju nośnym, którego grubość wynosiła ok. 4 mm (przy grubości ścianek równych 5 mm). Tylko w jednym przypadku próbka uległa ścinaniu po linii wtopienia od strony korpusu. Rys. 9. Wygląd próbek po rozciąganiu złączy: a) ze spoiną zewnętrzną, b) ze spoiną wewnętrzną Fig. 9. Appearance of samples after stretching of joints: a) with the outer weld, b) with the inner weld