201405_PSpaw_5584.pdf 54 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Anna Pocica Michał najwer Obróbka cieplna zgrzewanych wybuchowo bimetali ze stali austenitycznych the heat treatment process of the bimetallic joint  made by explosive cladding method Dr inż. anna Pocica, inż. Michał Najwer – Politechnika Opolska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: a.pocica@po.opole.pl Streszczenie Przedstawiono wyniki badań bimetalu ze stali auste- nitycznych ASME SB-625- ASME SA-240 316Ti uzyska- nego przez zgrzewanie wybuchowe. Bimetal poddano wyżarzaniu w temperaturze 610°C przez 90 min i w tem- peraturze 910°C przez 30 min. Dla otrzymanych złączy wykonano badania właściwości mechanicznych, obejmu- jące próby ścinania, zginania, określenie wytrzymałości na rozciąganie, badanie udarności, badania struktury oraz pomiary mikrotwardości. na podstawie tych badań oceniono jakość uzyskanego połączenia, a także okre- ślono wpływ obróbki cieplnej na strukturę i właściwości złącza. Stwierdzono, że w wyniku zgrzewania następu- je umocnienie w strefie złącza, a zastosowana obróbka cieplna nie spowodowała spadku twardości w strefie po- łączenia, w związku z czym przeprowadzenie tego typu zabiegów wydaje się niecelowe. Słowa kluczowe: złącza różnorodne, zgrzewanie wybuchowe abstract Presented results of test of the bimetallic joint: aus- tenitic stainless steel ASMESB-625+austenitic stainless steel ASMESA-240 316Ti, produced by explosive clad- ding method. Manufactured joint was stress relief an- nealed at 610°C with holding time of 90 min as well as normalized at 910°C with holding time of 30 min. Joints were tested in aim to check its mechanical properties, in- cluding: shear test, bend test, tensile test, impact tests, microstructure and micro-hardness measurements. Basis on performed tests, evaluated quality of manufactured joint as well as determined influence of heat treatment for its structure and properties. Concluded that due to the influence of explosive cladding, follow hardening of bond zone. The heat treatment does not reduce hardness of the bond zone, therefore process of heat treatment is needless for that joint. Keywords: dissimilar joints, explosive welding Wstęp Proces zgrzewania wybuchowego, związany z wy- twarzaniem dużej ilości energii, powoduje znaczne odkształcenie łączonych materiałów i ich umocnienie w wyniku zgniotu, szczególnie w obszarze złącza. Umocnienie to powoduje wzrost właściwości wytrzy- małościowych i spadek właściwości plastycznych pla- teru. Wzrastają także naprężenia i twardość w strefie złącza. negatywne efekty procesu zgrzewania można usunąć, stosując zabiegi obróbki cieplnej, głównie wy- żarzanie odprężające, rekrystalizujące i normalizujące. W przypadku bimetali, w których przynajmniej jeden z łączonych elementów jest wykonany ze stali austeni- tycznej, parametry obróbki cieplnej muszą być tak do- brane, aby ograniczyć ryzyko wystąpienia w materiale korozji międzykrystalicznej. Podczas obróbki w tem- peraturze ok. 500°C zachodzi wydzielanie węglików chromu w postaci siatki na granicach ziaren. W tej tem- peraturze szybkość dyfuzji chromu jest znacznie mniej- sza niż szybkość dyfuzji węgla, wskutek czego węgiel 55Przegląd sPawalnictwa 5/2014 dyfunduje z całego obszaru ziarna, a chrom jedynie z obszarów przygranicznych. Lokalne zmniejszenie stę- żenia chromu powoduje gwałtowny wzrost potencjału Fladego w tych obszarach i jego uwrażliwienie na dzia- łanie korozji elektrochemicznej przebiegającej wzdłuż granic ziaren [4]. Wytrzymanie stali przez dłuższy czas w tempera- turze powyżej 600°C powoduje z kolei wydzielanie w stalach fazy σ. Faza ta, składająca się w 58% z Cr, powoduje zdecydowany wzrost twardości i kruchości stali, a także obniża jej odporność na korozję. Zastosowanie wyższej temperatury obróbki (ok. 650°C), w której wzrasta szybkość dyfuzji chromu, za- pobiega powstawaniu węglików, a tym samym przeciw- działa korozji międzykrystalicznej. Podobnie wpływa wydłużenie czasu wygrzewania stali, nawet w tempe- raturze zbliżonej do 500°C [4]. Badania własne Badaniom poddano plater ze stali ASME SB-625 oraz ASME SA-240 316T, których skład chemiczny i właściwości mechaniczne przedstawiono w tablicach I i II. Z plateru wycięto trzy płyty próbne, które oznaczo- no: P385/A, P385/B oraz P385/C. Próbki P385/A nie poddano obróbce cieplnej, próbka P385/B została pod- dana wyżarzaniu odprężającemu, a dla próbki P385/C zastosowano obróbkę o parametrach wyżarzania nor- malizującego. Dla próbki P385/A przeprowadzono ba- dania właściwości mechanicznych oraz struktury po- zwalające określić spełnienie wymagań normy przez plater. tablica I. Zawartość pierwiastków w stali ASME SB-625 i ASME SA-240316Ti wg Pn-En 10088-1:1998 i Pn-En 10088-1:1998; % wag. [1÷4] table I. Chemical composition of ASME SB-625 and ASME SA-240316Ti acc. to Pn-En 10088-1:1998 and Pn-En 10088-1:1998, wt% [1÷4] tablica II. Minimalne właściwości mechaniczne stali ASME SB-625 i ASME SA-240316Ti [2, 3] table II. Minimum mechanical properties of ASME SB-625 and ASME SA-240316Ti steels [2, 3] Stal C Cu Mo Cr ni n Mn Si ASME SB-625 0,006 1,26 6,38 26,83 31,65 0,19 – – Zawartość wg Pn-En 10088-1:1998 < 0,035 0,5÷4,0 5÷7 20÷26 18÷26 0,1÷0,3 – – ASME SA-240316Ti 0,024 – 2,18 17,11 10,74 – 1,8 0,51 Zawartość wg Pn-En 10088-1:1998 < 0,08 – 2,0÷2,5 16,5 ÷18,5 10,5 ÷13,5 – < 2 < 1 Stal Rp 0,2 MPa Rm MPa A % Twardość HV0,1 ASME SB-625 276 650 40 272 ASME SA-240316Ti 200 500 ÷700 40 248 W próbie rozciągania gotowego plateru stosuje się dwa rodzaje próbek: z warstwą platerującą i z usuniętą warstwą platerującą. Wytrzymałość na rozciąganie po usunięciu mate- riału nakładanego z plateru powinna być zbliżona do wytrzymałości materiału podstawowego. Minimalną wytrzymałość na rozciąganie, którą musi mieć badana próbka, można określić z zależności [7]: gdzie: RmT – wytrzymałość na rozciąganie materiału nakładanego, RmM – wytrzymałość na rozciąganie materiału podstawowego, hT – grubość materiału nakładanego, hM – grubość materiału podstawowego. Oprócz opisanych badań wytrzymałościowych, dla plateru wykonuje się również próby ścinania i zgina- nia, a dodatkowo często wykonywana jest również próba udarności. W przypadku próby ścinania norma ASTM A-264-61T określa, że wytrzymałość na ścina- nie powinna wynosić ok. 137 MPa. W próbie zginania platerów obserwuje się czasem pojawienie rozwar- stwień. Wystąpienie rozwarstwień w strefie połączenia dyskwalifikuje plater. Próba udarności jest wykonana tylko na materiale podstawowym, po uprzednim sfre- zowaniu materiału nakładanego, najczęściej na prób- kach standardowych, lecz norma dopuszcza badanie na próbkach połówkowych i takie próbki zastosowano do badań. Blacha, prawidłowo wykonana metodą zgrzewania wybuchowego, właściwościami mechanicznymi powin- na odpowiadać materiałowi podstawowemu, a odpor- nością na korozję materiałowi nakładanemu [1, 5]. Obróbka cieplna platerów Celem obróbki cieplnej było określenie zmian za- chodzących w materiale w wyniku oddziaływania tem- peratury. Ma to szczególne znaczenie dla układów pracujących w podwyższonej temperaturze. Próbki nagrzewano w piecu komorowym FCF-V120HC firmy CZYLOK, po czym chłodzono je w powietrzu. Parame- try obróbki przedstawiono w tablicy III. Rm = RmThT + RmMhM hT + hM 56 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Próbka nagrzewanie Wygrzewanie Chłodzenie Temp. początkowa 0C Prędkość 0C/h Temp. 0C Czas min Prędkość 0C/h Temp. 0C Od temperatury 4000C chłodzone w powietrzu P385B 300 100 610 90 100 400 P385C 400 100 910 30 Chłodzenie w powietrzu Zaproponowane zakresy temperatury odpowiadają procesom odprężania stali, a także wyżarzania norma- lizującego. Badania właściwości mechanicznych Do prób rozciągania, ścinania oraz zginania wy- korzystana została maszyna wytrzymałościowa z napędem hydraulicznym i zmodyfikowanym torem pomiaru siły (zapisem cyfrowym przebiegu). Bada- nia udarności zostały wykonane na młocie Char- py’ego. Dla każdej płyty próbnej zostały wykonane trzy próbki Charpy V. Wyniki badań przedstawiono w tablicy IV. tablica III. Parametry obróbki cieplnej table III. Heat treatment parameters Próbka Rs MPa Praca łamania J Kąt zginania R02 MPa Rm MPa A % P385A 684 56,2 1800 573 692 32,5 P385B 703 33,6 1800 435 620 40 P385C 755 12,8 200 416 616 34,7 Badania struktury poddanej obróbce cieplnej Badania struktury przeprowadzono dla materiałów wyjściowych, a także dla platerów przed obróbką i po obróbce cieplnej. Próbki do badań szlifowano, pole- rowano, a następne trawiono elektrolitycznie. Obser- wacji struktury dokonano na mikroskopie optycznym Olympus IX70, stosując powiększenia od 50x do 500x. Zaobserwowane mikrostruktury przedstawiono na ry- sunkach 1÷4. tablica IV. Wyniki badań właściwości mechanicznych platerów table IV. Results of mechanical properties of platters testing Rys. 2. Struktura złącza przed obróbką cieplną. Pow. 50x Fig. 2. Structure of joint before heat treatment. Magn. 50x Rys. 3. Mikrostruktura plateru po wyżarzaniu odprężającym: a) wi- dok ogólny, pow. 50x; b) warstwa przetopiona, pow. 200x, c) pasma ścinania, pow. 200x, d) struktura fali, pow. 500x Fig. 3. Microstructure of platter after stress relief annealing: a) gene- ral view, magn. 50x; b) remelted layer, magn. 200x; c) ferrite banding, magn. 200x, d) wave, magn. 500x Rys. 1. Mikrostruktura materiału nakładanego ASME SB-625 (a) i podstawowego ASME SA-240316Ti (b). Pow. 200x Fig. 1. Microstructure of cladded metal ASME SB-625 and base me- tal ASME SA-240316Ti (b). Magn. 200x a) b) b) c) a) d) 57Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Rys. 4. Struktura po wyżarzaniu normalizującym: a) złącze, b) fala, c) materiał nakładany Fig. 4. Structure after normalizing: a) joint, b) wave, c) cladded metal Badania mikrotwardości przed obróbką cieplną i po obróbce Badania mikrotwardości przeprowadzono na twar- dościomierzu Leco MHT Series 200 wzdłuż linii pro- stopadłych do linii złącza. Dla każdej próbki pomiary prowadzono w trzech liniach. Pomiar wykonano przy powiększeniu 50x, obciąże- nie pomiarowe wynosiło 100 G. Pierwszy odcisk został wykonany w odległości 0,02 mm od linii złącza, kolejne 8 co 0,06 mm, a następne co 0,5 mm. Wyniki pomiarów twardości w skali Vickersa przedstawiono na rysunku 5. Rys. 5. Wykres zmian mikrotwardości dla badanych próbek Fig. 5. Microhardness distribution for tested samples analiza wyników badań W wyniku procesu zgrzewania wybuchowego uzy- skano złącze stali austenitycznych ASME SB-625 oraz ASME SA-240 316Ti o charakterystycznej budowie fa- listej. Proces zgrzewania spowodował umocnienie obu materiałów w strefie złącza. W materiale podstawowym ASME SA-240 316Ti twardość w strefie złącza wzrosła o 120 HV, natomiast w materiale nakładanym ASME SB-625 o ok. 100 HV. W przypadku płyty podstawo- wej bardzo wysoką twardość obserwuje się jeszcze w odległości 0,3 mm od linii złącza. natomiast w płycie nakładanej występuje wzrost twardości w odległości 0,2 mm do 0,4 mm od linii złącza (rys. 5). Umocnie- nie to jest spowodowane odkształceniem wywołanym procesem zgrzewania. na wzrost umocnienia może również wpływać występowanie w zawinięciu fali strefy przetopionej o znacznej twardości. Zaproponowana dla plateru obróbka cieplna pole- gająca na nagrzaniu stali do temperatury 610°C i wy- trzymaniu w tej temperaturze przez 90 min powoduje wzrost umocnienia, który jest szczególnie znaczący dla materiału nakładanego, dla którego twardość w strefie złącza wynosi 500 HV. Jednocześnie maleją właściwo- ści wytrzymałościowe plateru, a także udarność mate- riału podstawowego, mierzona zgodnie z Pn-En 13445 (tabl. IV). Efekty umocnienia związane z odkształce- niem plastycznym widoczne są również w strukturze bimetalu. W linii złącza obserwuje się występowanie pasm ścinania, a także linie poślizgu wewnątrz ziaren (rys. 3a). Znaczący wzrost umocnienia po odpręża- niu może być również spowodowany pojawieniem się w strukturze kruchej i bardzo twardej wysokochromo- wej fazy σ. nagrzanie stali do temperatury 910°C powoduje spadek twardości w pobliżu linii złącza. Twardość ta wynosi 415 HV i jest zdecydowanie niższa niż twar- dość plateru po odprężaniu, a także niższa niż plateru w stanie wyjściowym. nie obserwuje się znaczących zmian właściwości wytrzymałościowych w porówna- niu z właściwościami plateru po odprężeniu (tabl. IV), chociaż zdecydowanie spada udarność. Może to być spowodowane tym, że w trakcie przygotowywania pró- bek do badań nie do końca usunięto materiał nakłada- ny, pozostawiając strefę umocnioną. W związku z tym należałoby ponownie przeprowadzić badania udarno- ści próbek, gdyż spadek twardości złącza sugeruje, że udarność powinna być wyższa. W strukturze złącza po obróbce cieplnej obserwu- je się warstwy przetopione, wpływające na jego wła- ściwości. Obróbka cieplna spowodowała zanik pasm ścinania, natomiast w obrębie ziaren pozostały pasma poślizgu (rys. 4c). W zawinięciu fali obserwuje się sko- agulowane wydzielenia, prawdopodobnie węglików chromu (rys. 4b), co może być przyczyną zmniejszenia umocnienia plateru. a) b) c) 58 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Wnioski na podstawie przeprowadzonych badań sformu- łowano następujące wnioski: – Wyżarzanie odprężające bimetalu ASME SB- 625 oraz ASME SA-240 316Ti powoduje wzrost umocnienia plateru, który prawdopodobnie jest związany z wydzielaniem w obszarze złącza wy- sokochromowej fazy σ. – Złącze po wyżarzaniu normalizującym ma zde- cydowanie mniejszą twardość niż złącze przed obróbką cieplną, jednak wyniki badań udarności wskazują na konieczność dalszych badań celem weryfikacji i wyjaśnienia zjawisk zachodzących w platerach w wyniku obróbki cieplnej. – Zastosowanie wyżarzania odprężającego o przy- jętych parametrach dla badanych platerów jest niecelowe. – należy rozważyć możliwość normalizacji złącza z szybkim przekroczeniem zakresu temperatur, w których wydziela się faza σ. Literatura [1] Blicharski M.: Inżynieria materiałowa: Stal. Wydawnic- twa naukowo-Techniczne. Warszawa 2009. [2] Certyfikat nr 310042784-1 z dnia 03.05.2012 [3] Certyfikat nr 94394 z dnia 20.09.2011 [4] Dobrzański L.: Zasady doboru materiałów inżynier- skich z kartami charakterystyk. Wydawnictwo Poli- techniki Śląskiej, Gliwice 2001. [5] Dyja H., Maranda A., Trąbiński R.: Zastosowanie tech- nologii wybuchowych w inżynierii materiałowej. Poli- technika Częstochowska – Wydawnictwo. Częstocho- wa 2001. [6] Pocica A., Bański R., Waindok P., Szulc Z., Gałka A.: Wpływ czasu obróbki cieplnej na właściwości bimetalu tytan-stal, XVI Międzynarodowa Konferencja ,,Spawa- nie w energetyce”. Opole-Jarnołtówek 23-25 kwietnia 2008, Opole 2008. [7] Walczak W.: Zgrzewanie wybuchowe metali i jego zastosowanie. Wydawnictwa naukowo-Techniczne. Warszawa 1989. Przegląd Spawalnictwa Welding technology Review open access library Przegląd Spawalnictwa uruchomił możliwość wolnego dostępu do pełnych treści artykułów w ramach Open Access Library. Artykuły w języku angielskim w formacie PDF zamieszczane są na tronie internetowej redakcji: www.pspaw.ps.pl. Autorów zainteresowanych publikacją w Open Access Library prosimy o przesy- łanie artykułów w języku polskim i angielskim. W miesięczniku nastąpi publikacja w języku polskim, a tekst w języku angielskim zostanie zamieszczony na stronie internetowej.