201405_PSpaw_5584.pdf 59Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Anna Pocica Wojciech Popanda Dawid nowak Badania spoin wykonanych metodą MAg w różnych osłonach gazowych investigations of welded joints produced   by Mag process in shielding gases Dr inż. anna Pocica – Politechnika Opolska, inż. Wojciech Popanda – Financing&Manufacturing&Know-how Kluczbork, inż. Dawid Nowak – Brökelmann Polska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: a.pocica@po.opole.pl Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań złączy wy- konanych metodą MAG w osłonach różnych mieszanek gazowych. Stwierdzono, że osłona gazowa oraz rodzaj transportu materiału w łuku powodują różną głębokość wtopienia, wielkość strefy wpływu ciepła oraz twardość uzyskanych złączy. Ze względu na złożoność czynników wpływających na formowanie się spoiny (prąd, napięcie, prędkość spawania, osłona gazowa) należy zawsze ana- lizować wszystkie zmienne i dopiero na podstawie takiej analizy możliwe jest określenie zalecanych parametrów spawania czy osłony gazowej. Słowa kluczowe: gazy osłonowe, geometria spoin, spawanie MAG abstract The investigations of welded joint produced by MAG process in various shielding gases are presented. It was concluded that shielding gas and type of material transfer in arc cause different penetration depth, the size of heat affected zone and the hardness obtained connectors. Due to the complexity of the factors affecting the formation of the weld (current, voltage, rate of welding, shielding gas), all the variables should always be analyzed, and only on the basis of this analysis it is possible to determine the recommended welding parameters or shielding gas. Keywords: shielding gases, weld geomtry, GMAW Wstęp Gazy osłonowe stosowane w procesach spawa- nia chronią powierzchnie łączonych elementów przed wpływem powietrza. Powietrze jest uznawane za at- mosferę nadzwyczaj niekorzystną, ponieważ jego składniki wykazują znaczną aktywność fizykochemicz- ną w kontakcie z metalami, szczególnie z żelazem i jego stopami. Tlen i azot tworzą z żelazem i skład- nikami stopów żelaza tlenki i azotki, które pogarszają właściwości użytkowe stopów. Wodór, co prawda, nie tworzy związków z żelazem, lecz rozpuszcza się in- tensywnie w ciekłym metalu, co sprzyja powstawaniu pęcherzy i pęknięć zimnych, a także pogarsza właści- wości mechaniczne [1]. Gazy osłonowe powinny łatwo ulegać jonizacji, co zapewnia utrzymanie stabilnego łuku przy stosunkowo niskim napięciu. Dodatkowe wymagania dotyczą osło- ny jeziorka ciekłego metalu, dobrego wtopienia i gład- kiego lica spoiny [2]. W spawalnictwie do osłony strefy spawania stosuje się gazy obojętne, tj. argon lub hel oraz gazy aktywne jedno- lub wieloskładnikowe, two- rzące atmosferę regulowaną, najczęściej o charakte- rze utleniającym [1]. Spawanie w osłonach mieszanek gazowych popra- wia stabilność jarzenia się łuku, zmniejsza rozprysk, zwiększa wydajność spawania, poprawia jakość spo- iny i na ogół właściwości mechaniczne złączy spawa- nych [1, 3, 4]. Aktywne gazy osłonowe reagują ze stopionym me- talem i materiałem dodatkowym, co pozwala uzyskać spoiny o określonych właściwościach wytrzymało- ściowych i plastycznych oraz odporności na korozję i pękanie. Brak skutecznej osłony gazowej powoduje wystąpienie porowatości, utlenianie powierzchni i po- gorszenie właściwości mechanicznych spoiny [2]. 60 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 W metodzie MAG osłonę stanowi gaz aktywny lub mieszanina gazów aktywnych, zwykle na bazie argonu z dodatkiem do 30% CO2 lub 1÷8% O2, bądź też obu tych gazów. Gazy osłonowe wpływają na kształt słupa łuku i charakter transportu kropli ciekłego metalu. Do- datek CO2 polepsza formowanie i kształt spoiny oraz zwiększa wtopienie. Dodatek O2 powodu- je zmniejszenie wartości prądu krytycznego, co sprzyja transportowi drobnokroplowemu i pozwala, w stosunku do osłony z czystego Ar, na stosowanie większej średnicy drutu elektrodowego lub, przy tej samej średnicy, na spawanie cieńszych blach. Tlen w mieszaninie polepsza formowanie ściegów, zmniejsza porowatość i rozprysk, a także powoduje wzrost wydajności spawania. Dodatek O2 do mie- szaniny Ar + CO2 poprawia wydajność spawania i stabilność jarzenia się łuku, sprzyja lepszemu for- mowaniu spoiny, a także pozwala ograniczyć za- wartość wodoru i azotu w stopiwie [1]. Do spawania metodą MAG stali niestopowych i niskostopowych stosuje się czysty CO2, mieszani- ny dwu- lub wieloskładnikowe, a dla stali wysokosto- powych jedynie mieszanki gazowe (tabl. I) [2]. Efektywność osłony gazowej zależy od właści- wości fizycznych i chemicznych gazów, a także od wielu czynników technologicznych, m.in.: natężenia wypływu gazu, natężenia prądu spawania, pozycji spawania, rodzaju złącza, kąta nachylenia dyszy gazowej uchwytu [2]. Badania własne Badaniom poddano złącza pachwinowe ze stali RSt 37-2 o strukturze ferrytyczno-perlitycznej, za- wierającej 0,19% C, 0,055% P, 0,055% S, 0,008% n. Spoiny wykonano metodą MAG urządzeniem Total Arc 25000 firmy Castolin drutem Gold SG2 o średnicy 1,2 mm. W procesie spawania stosowa- no różne osłony gazowe (tabl. II) oraz różne para- metry spawania (tabl. III). Materiał spawany Grubość mm Przenoszenie metalu w łuku Zalecany gaz osłonowy S ta le n ie st op ow e < 2,0 Zwarciowe Ar+CO2 Ar+CO2+O2 2,0÷3,2 Zwarciowe Ar+(8÷25)% CO2 Ar+He+CO2 > 3,2 Zwarciowe CO2 Ar+(15÷25)% CO2 Zwarciowe i kroplowe Ar+25% CO2 Zwarciowe Ar+50% CO2 Zwarciowe i kroplowe CO2 natryskowe Ar+(1÷8)% O2 natryskowe Ar+(5÷20)% CO2 Zwarciowe lub natryskowe Ar+CO2+O2 Ar+He+CO2 He+Ar+CO2 natryskowe, wirujące Ar+He+CO2+O2 Ar+CO2+O2 > 2,0 Impulsowe Ar+(2÷8)% O2 Ar+(5÷20)% CO2 Ar+He+CO2 Ar+CO2+O2 S ta le n is ko st op ow e i w ys ok os to po w e < 0,8 Zwarciowe Ar+(8÷20)%CO2 He+Ar+CO2 Ar+CO2+O2 Zwarciowe i kroplowe Ar+(20÷50)% CO2 > 0,8 natryskowe- wirujące Ar+2%O2 Ar+(5÷10)% CO2 Ar+CO2+O2 Ar+He+CO2+O2 Impulsowe Ar+2%O2 Ar+(5÷10)% CO2 Ar+CO2+O2 Ar+He+CO2 S ta le n ie rd ze w ne , a us te ni ty cz ne < 2,0 Zwarciowe Ar+(2÷5)% O2 > 2,0 Zwarciowe He+7% Ar+2% CO2 Ar+(2÷5)% CO2 Ar +He+CO2 He+Ar+CO2 natryskowe Ar+(1÷2)% O2 Ar +He+CO2 He+Ar+CO2 Impulsowe Ar+(1÷2)% O2 Ar +He+CO2 He+Ar+CO2 Ar+CO2+H2 tablica I. Zalecane gazy osłonowe do spawania metodą MAG [2] table I. Recommended shielding gases for MAG welding [2] tablica II. Skład gazów osłonowych zastosowanych w procesie spawania table II. Chemical composition of shielding gases used in the welding process nazwa handlowa gazu Skład chemiczny Ferroline C-18 18% CO2, 82% Ar Ferroline C-10 X2 10% CO2, 2% O2, 88% Ar Ferroline HE20 C8 20% He, 8% CO2, 72% Ar Ferroline X4 4% CO2, 96% Ar 61Przegląd sPawalnictwa 5/2014 tablica III. Parametry procesu spawania table III. Welding process parameters nr próbki Gaz osłonowy napięcie V Prąd spawania A Prędkość podawania drutu, m/min Czas spawania s Energia liniowa x106 J/m Sposób transportu metalu 1 A Ferroline C-18 22 150 3,5 21 3,4 Zwarciowy B 25 216 6,5 22 6,0 Mieszany C 28 256 8,5 20 7,2 natryskowy 2 A Ferroline C-10 X2 21 141 3,5 21 3,1 Zwarciowy B 25 213 6,5 21 5,5 Mieszany C 28 264 8,5 20 7,1 natryskowy 3 A Ferroline HE20 C8 21 143 3,5 22 3,3 Zwarciowy B 25 222 6,5 21 5,9 Mieszany C 28 255 8,5 21 7,4 natryskowy 4 A Ferroline X4 21 145 3,5 24 3,6 Zwarciowy B 25 233 6,5 24 6,9 Mieszany C 28 292 8,5 23 9,5 natryskowy Rys. 1. Makrostruktury złączy spawanych wykonanych w różnych osłonach gazowych: 1 – Ferroline C-18, 2 – Ferroline C-10 X2, 3 – Ferroline HE20 C8, 4 – Ferroline X4 Fig. 1. Makrostructures of welded joint made with the use of various shielding gases: 1 – Ferroline C-18, 2 – Ferroline C-10 X2, 3 – Ferroline HE20 C8, 4 – Ferroline X4 Łuk zwarciowy (a) Łuk mieszany (B) Łuk natryskowy (C) 62 Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Złącza o wymiarach 100x100x10 mm i 100x60x10 mm poddano badaniom metalograficznym makro- i mikro- skopowym, określono głębokość wtopienia, kształt lica spoiny, a także ich twardość. Próbki do badań makroskopowych szlifowano na papierach ściernych o ziarnistości: 80, 180, 400, 600, 800, a następnie trawiono odczynnikiem Adlera (3 g (nH4)2[CuCl4] + 20 ml wody destylowanej + 50 ml HCl + 15 g FeCl3). Zaobserwowane makrostruktury przed- stawiono na rysunku 1. Badania makrostruktury po- zwoliły na określenie głębokości wtopienia (rys. 2) i kształtu lica spoiny. Spoiny oznaczone 3A i 2C miały lico wypukłe, pozostałe lico płaskie. Rys. 2. Głębokość wtopienia dla różnych gazów osłonowych Fig. 2. Fusion depth for used shielding gases Strefa przegrzania Strefa normalizowania SWC Spoina Badania metalograficzne mikroskopowe prowadzono na mikroskopie optycznym Olympus DP Soft, stosując powiększenie 50x i 200x. Próbki do badań szlifowano, polerowano i trawiono 3% roz- tworem HnO3 (nitalem). Za- obserwowane struktury nie- wiele różnią się między sobą, w związku z czym w artykule na rysunku 3 wykonano przy- kładową mikrostrukturę strefy wpływu ciepła (SWC). Badania twardości przepro- wadzono na twardościomie- rzu Zwick/Roell ZHV 10 me- todą Vickersa przy obciążeniu 10 n. W każdym obszarze SWC wykonano 5 pomiarów, a średnie wyniki przedstawio- no na rysunkach 4÷6. Rys. 3. Mikrostruktura złącza spawanego – próbka 3A: a) SWC; b) spoina; c) strefa częściowego przetopienia i strefa przegrzania; d) strefa normalizowania i strefa częściowego przekrystalizowania Fig. 3. Microstructure of welded joint – sample 3A: a) HAZ, b) weld, c) partially melted metal and overheat zone, d) normalizing and partial recrystallization zone Rys. 4. Rozkład twardości w złączach wykonanych łukiem zwarcio- wym (A) w różnych osłonach gazowych Fig. 4. Hardness distribution in the joint made by the short arc in the various s Rys. 5. Rozkład twardości w złączach wykonanych łukiem miesza- nym (B) w różnych osłonach gazowych Fig. 5. Hardness distribution in the joint made by the mix arc in the various a) b) c) d) 63Przegląd sPawalnictwa 5/2014 Rys. 6. Rozkład twardości w złączach wykonanych łukiem natrysko- wym (C) w różnych osłonach gazowych Fig. 6. Hardness distribution in the joint made by the spraying arc in the various shielding gases analiza wyników badań Zastosowanie różnych osłon gazowych i różnych rodzajów łuku przy spawaniu metodą MAG powoduje zróżnicowanie głębokości wtopienia, wielkości SWC oraz twardości uzyskanych złączy. Maksymalne wtopienie uzyskano, stosując łuk natry- skowy, minimalne przy łuku zwarciowym (rys. 2), przy czym największe wtopienie obserwuje się przy spa- waniu w mieszance Feroline X4 łukiem natryskowym. W przypadku łuku zwarciowego i mieszanego zastoso- wane osłony gazowe w niewielkim stopniu wpływały na głębokość wtopienia. Spawanie w mieszance Ferroline He20 C8 powo- duje uzyskanie szerokiego lica oraz dużego pola prze- kroju spoiny, co jest spowodowane obecnością helu w gazie osłonowym, który ma wysoką przewodność cieplną, przez co w powiązaniu z wysoką energią łuku sprawia, że do materiału wprowadza się znaczne ilości ciepła. Spawanie złączy teowych powoduje różnice wielko- ści spoin po obu stronach złącza, gdyż wykonywanie drugiej spoiny odbywa się na nagrzanym materiale. Powoduje to również różnice w wielkości strefy wpływu ciepła obu spoin. Struktura SWC dla wszystkich spoin jest taka sama, różna jest natomiast wielkość ziaren spoiny i strefy przegrzania, co jest związane z zastosowaną energią liniową spawania. Im energia większa, tym większe ziarno w spoinie i większy obszar przegrzania. nie zaobserwowano znaczącego wpływu rodzaju łuku i osłony gazowej na twardość SWC, natomiast różna jest twardość spoiny przy linii wtopienia, w zależ- ności od rodzaju łuku, a w rzeczywistości od sposobu transportu materiału w łuku, co oczywiście związane jest z energią liniową spawania. Trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że trudno jednoznacznie uzależnić właściwości złącza od jed- nej zmiennej. Stąd każdorazowo należy analizować wszystkie zmienne (prąd, napięcie, prędkość spawa- nia, osłona gazowa) i dopiero na podstawie takiej ana- lizy możliwe jest określenie zalecanych parametrów spawania czy osłony gazowej. Literatura [1] Pierożek B., Lassociński J.: Spawanie łukowe stali w osło- nach gazowych. WnT, Warszawa 1987. [2] Ferenc K., Ferenc J.: Spawalnicze gazy osłonowe i palne. WnT, Warszawa 2005. [3] Poradnik inżyniera, konstruktora i technologa pod redak- cją K. Ferenca. Wyd. VerlagDashofer, Warszawa 2013. [4] Pilarczyk J., Pilarczyk J.: Spawanie i napawanie elek- tryczne metali. Wyd. Śląsk, Katowice 1996.