PS 9 2017 WWW.pdf 37PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 9/2017 Analiza mikropaskowego czujnika naprężeń   z prostokątnym promiennikiem Analysis of rectangular microstrip strain sensor Dr inż. Przemysław Łopato, mgr inż. Michał Herbko – Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie. Autor korespondencyjny/Corresponding author: michal.herbko@zut.edu.pl Streszczenie Przetworniki mikropaskowe umożliwiają monitorowanie odkształcenia i pośrednio naprężenia badanego elemen- tu konstrukcyjnego. Określenia odkształceń dokonuje się poprzez pomiar charakterystyki współczynnika odbicia S11 w funkcji częstotliwości. Czujniki tego rodzaju wykazują liniową zależność zmian częstotliwości rezonansowych od wydłużenia badanego elementu, tak więc mogą być dobrą alternatywą dla tensometrów. W artykule zbadano, stosując metodę elementów skończonych, jak czułość przetwornika zależy od jego rozmiaru. Słowa kluczowe: antenowy czujnik mikropaskowy; pomiar odkształceń; technika mikrofalowa; badania nieniszczące; SHM Abstract Microstrip sensors allow measurement of deformation and indirectly stress of construction element. Evaluation of deformation is done by measuring the characteristics of the reflection coefficient S11 as a function of frequency. This kind of sensor has a linear dependence between the shift of the resonant frequency and strain, so, it can be al- ternative for strain gauges. In this article the dependence between the sensitivity of the sensor and its size was exam- ined using Finite Element Modeling. Keywords:  microstrip antenna sensor; deformation meas- urement; microwave technique; nondestructive testing; SHM Wstęp Jednym z najważniejszych parametrów, które należy roz- ważyć przy projektowaniu konstrukcji jest jej potencjalna dłu- gość użytkowania. Zadanie to jest trudne ze względu na brak możliwości dokładnej oceny warunków pogodowych, zmien- ność obciążenia struktury, a także różnic w jakości wykona- nia. Przy projektowaniu zakłada się pewne wartości sza- cunkowe, które mogą okazać się zawyżone lub zaniżone. Aby zapewnić bezpieczeństwo podczas eksploatacji samo- lotów czy obiektów użytku cywilnego stosuje się badania nieniszczące (ang. Nondestructive testing). W dzisiejszych czasach coraz częściej okresowe inspekcje stanu kon- strukcji zastępowane lub wspomagane są przez systemy structural health monitoring (SHM). Jest to spowodowane skomplikowanymi procedurami oraz wysokimi kosztami utrzymania. Najważniejszą zaletą techniki SHM jest moż- liwość monitorowania obiektu w czasie rzeczywistym, po- przez odpowiednio wczesną detekcję zmian parametrów mających wpływ na właściwości konstrukcji. Dzięki temu można zmniejszyć koszty naprawy uszkodzonej struktury lub całkowicie zapobiec awarii poprzez wykonanie odpo- wiednich czynności np. usunięcie nadmiaru śniegu z dachu. Ponadto, systemy tego typu mogą sprawdzić i poinformo- wać o stanie konstrukcji po niebezpiecznych anomaliach pogodowych takich jak huragany, trzęsienia ziemi lub ob- fite opady śniegu [1,2]. Typowy system SHM składa się Przemysław Łopato, Michał Herbko przeglad Welding Technology Review z: czujników, jednostki obliczeniowej oraz algorytmów umoż- liwiających detekcję, identyfikację oraz predykcję rozwoju uszkodzeń mogących spowodować niebezpieczeństwo, w trakcie dalszego funkcjonowania obiektu w tym stanie. W przypadku samolotów technika ta nie tylko pozwala za- pewnić większe bezpieczeństwo, ale również zmniejszyć koszty konserwacji, obniżyć masę maszyny, zmniejszyć licz- bę przeglądów oraz skrócić ich czas, dzięki czemu zmniej- sza się także czas postojów [3]. Czujniki do monitorowania stanu odkształceń/naprężeń odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu stanu konstrukcji. W przypadku systemów SHM mostów, co drugi użyty sen- sor kontroluje te parametry [10]. W ostatnich latach poja- wił się pomysł wykorzystania czujników mikropaskowych do pomiaru odkształceń i pośrednio naprężeń [4÷17]. Czujniki tego typu są niczym innym jak antenami mikropa- skowymi wykorzystywanymi choćby w telefonach komórko- wych. Jednak w przypadku anten mikropaskowych wykorzy- stywanych do wykrywania odkształceń priorytetowe są inne parametry niż w przypadku zastosowań telekomunikacyj- nych. Pomiaru odkształceń dokonuje się poprzez określenie charakterystyki częstotliwościowej współczynnika odbicia S11, za pomocą wektorowego analizatora sieci (VNA). Czujniki tego typu przykleja się w newralgicznych miejscach konstruk- cji, a odkształcenia struktury powodują zmianę geometrii DOI: http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i9 .810 38 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 9/2017 promiennika sensora, a tym samym na zmianę rozpływu prą- dów w promienniku. Rozkład prądu w rezonatorze jest ściśle powiązany z częstotliwością rezonansową przetwornika fr, tak więc zmiana geometrii promiennika wpływa na zmianę jego częstotliwości rezonansowej. Czujniki mikropaskowe mogą mieć taką samą budowę jak zwykłe anteny mikropasko- we, czyli z jednej strony dielektrycznego substratu rezonator, a z drugiej płaszczyznę masy. W przypadku monitorowania stanu elementów przewodzących płaszczyzna masy może być pominięta, rolę jej przejmie badany przewodzący ele- ment. Taka konfiguracja czujnika daje dodatkową funkcjonal- ność, jaką jest monitorowanie stanu pęknięć. Jednoczesne monitorowanie obu parametrów jest jednak niebezpieczne, ponieważ pęknięcie zdecydowanie mocniej wpływa na zmia- nę częstotliwości rezonansowej. Problem jednoczesnego pomiaru naprężeń i pęknięć jednym czujnikiem tego rodzaju został rozwiązany w pracy [14]. W zaproponowanym rozwią- zaniu jeden rezonans wykorzystywany był do pomiaru pęk- nięcia, a drugi do pomiaru naprężenia. Czujniki tego rodzaju wykazują liniową zależność zmian częstotliwości rezonansowych od wydłużenia badanego ele- mentu, więc stają się alternatywą dla tensometrów. Porów- nując oba typy przetworników można stwierdzić, że: – mikropaskowy czujnik naprężeń w przeciwieństwie do ten- sometrów, daje możliwość dodatkowego monitorowania stanu pęknięć w elementach przewodzących [8]; – częstotliwość rezonansowa może być mierzona bezprze- wodowo, natomiast tensometr wymaga modułu do bez- przewodowego przesyłania danych [5]; – antena mikropaskowa daje możliwość multipleksowa- nia, dzięki czemu można utworzyć dużą sieć czujników, która zapewni pokrycie dużej powierzchni, natomiast multipleksowanie czujników tensometrycznych jest trud- niejsze [5]. Do pomiarów odkształceń i pośrednio naprężeń stosuje się promienniki o różnym kształcie. Najpopularniejszym jest sensor z promiennikiem w kształcie prostokąta [5÷7,11÷13]. Przetwornik ten jest bardzo czuły, kiedy siła działa na czuj- nik w kierunku równoległym do osi promiennika, natomiast w kierunku prostopadłym czułość jest zdecydowanie mniej- sza. Podobne wyniki otrzymano stosując czujnik z rezonato- rem w kształcie koła [4]. Jednym z rozwiązań tego problemu jest pomiar dwóch częstotliwości rezonansowych sensorem z promiennikiem w kształcie prostokąta [12]. Taki sposób po- miaru eliminuje problem opisany powyżej, ponieważ pierwsza częstotliwość rezonansowa zmienia się bardziej dla naprężeń działających w kierunku równoległym do osi promiennika, na- tomiast druga częstotliwość rezonansowa jest bardziej czuła na siły działające prostopadle do osi promiennika. W tej meto- dzie pomiarowej trzeba monitorować szerszy zakres często- tliwości, przez co liczba punktów pomiarowych ulega zwięk- szeniu, w wyniku czego potrzebny jest analizator o większym zakresie częstotliwości, a także może wystąpić potrzeba zwiększenia kroku pomiarowego, ze względu na ograniczoną liczbę punktów pomiarowych VNA. W [9,10,17] zaprezentowa- no czujniki o innych, bardziej skomplikowanych kształtach. Charakteryzowały się również liniową zmianą częstotliwości rezonansowej pod wpływem obciążenia, były jednak czułe w kierunku prostopadłym, jak i równoległym do osi promiennika. W niniejszej pracy zbadane zostały zmiany częstotliwości rezonansowej dla przetworników z promiennikami w kształ- cie prostokąta o różnej częstotliwości operacyjnej. Dla jed- nakowego poziomu naprężeń blachy ze stali konstrukcyjnej wyznaczono charakterystykę zmian częstotliwości rezonan- sowych Δfr od częstotliwości rezonansowych fr czujników. Przeprowadzona analiza miała na celu określenie wpływu rozmiarów przetwornika (pośrednio częstotliwości opera- cyjnej) na jego czułość. Rys. 1. Wymiary czujnika, w mm Fig. 1. Dimensions of the sensor, in mm Projekt czujników Podczas procesu projektowania przetwornika można wykorzystać następujące metody: model linii transmisyjnej, model wnękowy, model pełnofalowy, metodę elementów skończonych (FEM) i metodę różnic skończonych (FDTD). Wymiary czujników zostały wyznaczone za pomocą mode- lu linii transmisyjnej (rys. 1). Na potrzeby przeprowadzonej analizy zaprojektowano 18 czujników w zakresie częstotliwo- ści 0,5÷15 GHz, za pomocą następujących zależności [18]: – szerokość promiennika czujnika W: (1) – efektywna przenikalność elektryczna εreff promiennika: (2) – długość skrócenia ΔL: (3) – długość promiennika L: (4) – długość wcięcia dopasowującego impedancję promienni- ka do linii mikropaskowej y0: (5) gdzie: c – prędkość światła w próżni, fr – częstotliwość rezonansowa anteny, εr – przenikalność względna laminatu, h – grubość laminatu, λ – długość fali, Z0 – projektowana impedancja promiennika, Rin – rezystancja promiennika bez wcięcia. 39PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 9/2017 Rys. 2. Model wykorzystywany podczas analizy numerycznej Fig. 2. Model used in numerical analysis Rys. 3. Obliczony rozkład naprężenia, w Pa Fig. 3. Calculated stress distribution, in Pa Rys. 4. Przemieszczenie, w mm Fig. 4. Displacement, in mm Tablica I. Wymiary zaprojektowanych czujników Table I. Dimensions of the designed sensors W tablicy I zaprezentowane zostały wymiary zaprojek- towanych czujników. Do analizy wybrano laminat mikro- falowy ROGERS RT5880 (εr = 2,2) o grubości 0,787 mm, który jest bardzo elastyczny (moduł Younga E = 1,070 GPa), dzięki czemu sensor w bardzo niewielkim stopniu mecha- nicznie wpływa na element badany. przy projektowaniu czujników, aby uniknąć wygięcia płyty stalowej. Jedna krawędź blachy została unieruchomiona, a przeciwległa obciążona siłą, aby uzyskać naprężenie rów- ne 350 MPa, jak pokazano na rysunku 3. Na rysunku 4 przed- stawiono przemieszczenie wywołane działaniem zadanego wymuszenia. f [GHz] W [mm] L [mm] y0 [mm] 0,5 237,17 201,96 71,066 1 118,59 100,82 35,465 1,5 79,057 67,096 23,595 2 59,293 50,23 17,657 2,5 47,434 40,107 14,094 3 39,528 33,355 11,716 4 29,646 24,909 8,743 5 23,717 19,836 6,956 6 19,764 16,45 5,763 7 16,941 14,029 4,91 8 14,823 12,21 4,27 9 13,176 10,794 3,771 10 11,859 9,661 3,371 11 10,78 8,732 3,044 12 9,882 7,957 2,771 13 9,122 7,3 2,539 14 8,47 6,737 2,341 15 7,906 6,249 2,169 Analiza numeryczna Dla przetworników zaprojektowanych z wykorzystaniem modelu linii transmisyjnej wykonano analizę metodą FEM. Obliczenia zostały wykonane za pomocą oprogramowania COMSOL Multiphysics 5.2., które umożliwia symulacje od- kształcania elementu badanego, poprzez użycie modułu mechanicznego (Solid Mechanics) i następnie wykonywa- nie obliczeń elektromagnetycznych wysokiej częstotliwości (RF Module), a zatem badanie charakterystyki współczyn- nika odbicia S11 mikropaskowego czujnika naprężeń przy- twierdzonego do obciążanego elementu. W tym celu zbudowany został model przedstawiony na rysunku 2. Zaprojektowane czujniki przytwierdzane były do blachy ze stali S355J2+n o grubości 2 mm. Stal tego rodza- ju stosuje się m.in. w konstrukcjach mostów. Blacha ta miała kształt kwadratu o długości boku równego 7L, takie skalowa- nie zapewnia zachowanie takiego samego wpływu sensora na stopień rozciągnięcia elementu badanego. Z drugiej stro- ny przytwierdzono taki sam laminat, który uwzględniono Wokół antenowego czujnika naprężeń zostały wprowa- dzone dwie sfery. Wewnętrzna sfera pełni rolę otoczenia przetwornika – umożliwia wypromieniowanie i propagację fali elektromagnetycznej. Zewnętrzna powłoka stanowi przestrzeń absorbującą (PML, ang. Perfectly Matched Layers) fale elektromagnetyczne wytwarzane przez przetwornik, ograniczając przestrzeń obliczeń. Mikropaskowy czujnik na- prężeń umieszczony na stalowej blasze został umieszczony w centrum powyższych sfer. Czujnik Blacha S355J2+n Laminat Unieruchomiona powierzchnia Oś promiennika PML 350 MPa 40 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 9/2017 Rys. 7. Charakterystyki współczynnika S11 w pobliżu częstotliwości rezonansowej dla przetwornika przymocowanego do nieobciążonej i obciążonej próbki (fr=10 GHz) Fig.  7.  Frequency response for S11 coefficient near the resonant frequency for sensor attached to an unloaded and loaded sample (fr=10GHz) W niniejszej pracy wykonano tylko obliczenia dla zerowe- go obciążenia oraz przy naprężeniu równym 350 MPa, po- nieważ jak wykazano w [5÷7,11,12], zmiana częstotliwości w funkcji obciążenia ma charakter ściśle liniowy, przy po- miarach wykonywanych do granicy plastyczności materiału. Przykładowe charakterystyki współczynnika odbicia dla róż- nych wartości naprężenia (0 i 350 MPa) zostały zaprezen- towane na rysunku 7. Można na ich podstawie zauważyć, że częstotliwość rezonansowa sensora maleje wraz z ob- ciążeniem. W pracy postanowiono zbadać wartości zmian częstotliwości dla przetworników zaprojektowanych na róż- ną częstotliwość rezonansową, na rysunku 8 pokazano cha- rakterystykę zmian częstotliwości dla różnych przetworni- ków. Na podstawie, której wynika, że przetwornik o wyższej nominalnej częstotliwości rezonansowej charakteryzuje się większymi zmianami wartości Δfr, a co za tym idzie większą czułością: (6) gdzie: Δfr – zmiana częstotliwości rezonansowej; fr0MPa – częstotliwość czujnika przytwierdzonego do nieob- ciążonej próbki; fr350MPa – częstotliwość czujnika przytwierdzonego do próbki obciążonej. W modelu tym założono, że promiennik, linia mikropasko- wa oraz masa są idealnymi przewodnikami, a substrat wy- konany jest z laminatu ROGERS RT5880 o względnej przeni- kalności elektrycznej równej 2,2. Następnym uproszczeniem, jakiego dokonano, jest przyjęcie zerowej grubości płaszczy- zny przewodzącej (w rzeczywistości rzędu 35 µm), aby unik- nąć powstania dużej liczby elementów w tych miejscach. Obliczenia wykonywane były z krokiem 0,1 MHz, aby za- pewnić wysoką dokładność przy wyznaczaniu częstotliwo- ści rezonansowej. Częstotliwość ta odpowiada minimum lokalnemu współczynnika S11, który reprezentuje stosunek mocy sygnału odbitego do mocy sygnału wejściowego. Parametr ten wyznacza się w dziedzinie częstotliwości. Na rysunku 5 przedstawiono charakterystykę współczynni- ka S11 czujnika zaprojektowanego na 10 GHz, jest to typo- wa charakterystyka dla anten mikropaskowych. Otrzymano nieco mniejsze niż zakładano częstotliwości rezonansowe. Efekt ten w proponowanej aplikacji nie ma większego zna- czenia w przeciwieństwie do zastosowań telekomunikacyj- nych, gdzie pasmo pracy jest ściśle zdefiniowane. Natomiast na rysunku 6 zilustrowano rozkład pola elektrycznego dla czę- stotliwości rezonansowej tego czujnika, z którego można wy- wnioskować, że prąd płynie równolegle do osi promiennika. Taki rozkład prądu zapewnia największą czułość na siły działające w kierunku równoległym do osi promiennika. Rys. 6. Rozkład pola elektrycznego (V/m) dla częstotliwości rezo- nansowej czujnika zaprojektowanego na 10 GHz Fig. 6. Distribution of the electric field (V/m) for the resonant fre- quency of the sensor designed at 10 GHz Rys. 8. Zależność Δfr od częstotliwości rezonansowej przetwornika (naprężenie 350 MPa) Fig. 8. Relation between Δfr and sensor resonant frequency (stress 350 MPa) fr [GHz] Δ f r  [M H z] f [GHz] S 11  [d B ] Rys. 5. Charakterystyka współczynnika odbicia S11 czujnika zapro- jektowanego na 10 GHz Fig.  5. Frequency response of reflection coefficient S11 in case of sensor designed for 10 GHz S 11  [d B ] f [Hz] 0 MPa 350 MPa Δfr 41PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 9/2017 Podsumowanie  W niniejszym artykule przeprowadzona została analiza czułości mikropaskowych czujników naprężeń z promiennikami w kształcie prostokąta o różnej nominalnej częstotliwości rezonansowej. Z przeprowadzonych badań wynika, że wartość zmian częstotliwości rezonansowych (proporcjonalna do czułości) rośnie wraz ze wzrostem częstotliwości rezonansowej przetwornika. Następną zaletą czujników o wyższym fr jest ich mniejszy rozmiar. Należy jednak zwrócić uwagę na wyższy koszt VNA, który umożliwia pomiar większego zakresu częstotliwości, co może znacząco zwiększyć koszt projektowanego systemu SHM. Obecny postęp w technologii mikrofalowych układów scalonych oraz ich masowa produkcja pozwalają zary- zykować stwierdzenie, że już wkrótce koszt systemu SHM wykorzystującego przetworniki mikropaskowe będzie konkuren- cyjny względem tradycyjnych układów tensometrycznych. Literatura [1] Y. Q. Ni, K. Y. Wong: Integrating Bridge Structural Health Monitoring and Condition-Based Maintenance Management, 4th International Work- shop on Civil Structural Health Monitoring, 2012 Nov 6-8, Berlin, Germany. [2] C. Ranieri, G. Fabbrocino, E. Cosenza: Structural health monitoring sys- tems as a tool for seismic protection, The 14th World Conference on Ear- thquake Engineering, 2008 Nov 12-17, Beijing, China. [3] C. Bockenheimer, H. Speckmann: Validation, Verification and Implemen- tation SHM at Airbus, IWSHM, 2013, Standford, USA. [4] A. Daliri, A. Galehdar, S. John, C. H. Wang W. S. T. Rowe, Ghorbani K.: Wireless strain measurement using circular microstrip patch antennas, Sensors and Actuators A: Physical, vol. 184, pp. 86-92, 2012. [5] U. S. Tata: Study of patch antennas for strain measurement, Arlington, 2008. [6] W. Wang, H. Ge , T. Liu T., Liu M.: Study of Patch Antennas for Strain Me- asurement, Electromagnetic Nondestructive Evaluation (XVIII), vol. 40, pp. 313-321, 2015. [7] N. Sharama N., V. V. Thakare: Analysis of Microstrip Rectangular Patch Antenna as a Strain Sensor, International of Research in Electronic and Communication Technology, vol. 2, No. 2, pp. 17-19, 2015. [8] H. Huang, Flexible: Wireless Antenna Sensor: A Review, IEEE Sensors Jo- urnal, vol. 13, No. 10, pp. 3865-3872, 2013. [9] A.Daliri: Slotted circular microstrip antenna application in strain based structural health monitoring, The 14th Australian International Aerospa- ce Congress, 2011 Feb 28-Mar 3: Melbourne, Australia. [10] A. Daliri, C. H. Wang, S. John, A. Galehdar, W. S. T. Rowe, K. Ghorbani: Multidirectional circular microstrip patch antenna strain sensor, ASME 2011 Conference on Smart Materials, Adaptive Structures and Intelligent Systems, 2011 Sep 18-21, Scottsdale, USA. [11] A. Benchirouf, R. Zichner, C. Muller, O. Kanoun: Electromagnetic Simu- lation of Flexible Strain Sensor based Microstrip Patch Antenna, Inter- national Journal of Microwave and Optical Technology, vol. 16, No. 6-I, pp. 397-401, 2015. [12] U. Tata, H. Huang, R. L. Carter, Chiao J. C.: Exploiting a patch antenna for strain measurements, Measurement Science and Technology, vol. 20., No. 1, pp. 1-7, 2009. [13] P. Lopato, G. Psuj, M. Herbko, M. Maciusowicz: Evaluation of stress in steel structures using electromagnetic methods based on utilization of microstrip antenna sensor and monitoring of AC magnetization pro- cess, IAPGOŚ, vol. 6, No. 4, pp. 32-36, 2016. [14] G. Psuj, B.Szymanik, P. Lopato, M. Herbko, M. Maciusowicz: Wielomodal- ne monitorowanie postępu zmian zmęczeniowych w stalowych elemen- tach konstrukcji, Przegląd Spawalnictwa, vol. 88, nr 10, s. 104-109, 2016. [15] A. Daliri, A. Galehdar, W.S. Rowe, K. Ghorbani, S. John: Utilising microstrip patch antenna strain sensors for structural health monitoring, Journal of Intelligent Material Systems and Structures, vol. 23, No. 2, pp.169-182, 2011. [16] X. Yi, T. Wu, Y. Wang, R.T. Leon, M.M. Tentzeris, G. Lantz: Passive Wireless Smart-Skin Sensor using RFID-Based Folded Patch Antenna, Internatio- nal Journal of Smart and Nano materials, vol. 2, No. 1, pp. 22-38, 2010. [17] M. Herbko: Mikrofalowy czujnik do monitorowania stanu odkształceń w materiałach, Praca magisterska, Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie, Szczecin, 2016. [18] C.A. Balanis: Antenna theory. third edition, John Wiley & Sons, Hoboken, 2005.