00 referaty PS 10 2017 WWW 56 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Porównanie właściwości mechanicznych   powłok natryskiwanych plazmowo   proszkowo i z zawiesin Comparison of mechanical properties of the plasma sprayed coatings by powder and suspension Mgr inż. Monika Michalak, dr inż. Leszek Łatka, dr inż. Paweł Sokołowski – Politechnika Wrocławska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: leszek.latka@pwr.edu.pl Streszczenie W artykule zestawiono dwie metody natryskiwania plazmo- wego (proszkowego oraz z zawiesin) oraz dokonano porów- nania wybranych właściwości mechanicznych. Materiałem na powłoki był tlenek cyrkonu stabilizowany tlenkiem itru. Powłoki zostały naniesione ze zbliżonymi parametrami. Wy- znaczenie właściwości mechanicznych obejmowało: pomia- ry twardości instrumentalnej, określenie modułu sprężystości podłużnej, wyznaczenie odporności na kruche pękanie (KIc) oraz wykorzystanie metody IIT (ang. Interface. Indentation. Test) w celu określenia wrażliwości powłok do delaminacji. Otrzymane wyniki wykazały przewagę parametrów użytko- wych powłok natryskanych z zawiesin. Słowa kluczowe: natryskiwanie plazmowe; proszek; zawie- sina; powłoka; test indentacji; odporność na kruche pękanie Abstract In this work the two methods of plasma spraying have been compiled (powder and suspension ones) and a com- parison of selected mechanical properties was made. Feed- ing material was yttria stabilized zirconia. The coatings were obtained with similar parameters. The studies of mechani- cal properties included: hardness measurements by instru- mented indentation tests, investigations of elastic modu- lus, calculation of fracture toughness (KIc) and an ability of coatings delamination investigations by interface inden- tation test, IIT. Obtained results proved advantage of utility parameters of the coatings sprayed by suspension. Keywords:  plasma spraying; powder; suspension; coating; indentation test; fracture toughness Wstęp Powłoki ceramiczne, które m.in. stosuje się jako od- porne na zużycie ścierne, powinny charakteryzować się przede wszystkim wysoką twardością. Jednak w przypadku, gdy istotna jest również wysoka odporność na erozję, należy uwzględnić odporność na propagację pęknięć [1,2]. Podczas gdy pomiary twardości powłok są znormalizowane i ich me- todologia od lat jest dobrze poznana, to wyznaczenie odpor- ności na kruche pękanie jest kwestią złożoną [3]. Nie można bowiem przenieść metodologii z materiałów litych na układy dwuwarstwowe, tj. powłoka-podłoże. W celu określenia odporności na kruche pękanie powłok zaproponowano różne metody, jednak najczęściej stosowa- ną jest tzw. Vickers.Indentation.Toughness, VIT [4], czyli wy- znaczanie odporności na pękanie przy pomocy indentacji z wykorzystaniem wgłębnika Vickersa. Ponadto, w układach powłoka-podłoże bardzo istotną kwestią jest określenie skłonności do delaminacji, która również bazuje na zastoso- waniu indentacji wgłębnikiem Vickersa [5,6]. Monika Michalak, Leszek Łatka, Paweł Sokołowski przeglad Welding Technology Review W prezentowanej pracy przeprowadzono badania wybra- nych właściwości mechanicznych, w tym wyznaczono oraz po- równano ze sobą odporność na kruche pękanie ceramicznych powłok natryskanych plazmowo z proszku oraz z zawiesin. Materiały i metody Powłoki zostały naniesione przy pomocy palnika plazmo- wego SG-100 (Praxair) na podłoża stalowe X5CrNi18-10 (wg PN-EN ISO 10088 [7]), które wcześniej przygotowano po- przez obróbkę strumieniowo-ścierną. W obu przypadkach ma- teriałem powłoki był tlenek cyrkonu stabilizowany tlenkiem itru (8% wag.), YSZ (ang. Yttria. Stabilized. Zirconia). Jednak dla natryskiwania plazmowego proszkowego, PPS (ang. Po- wder.Plasma.Spraying) średnia wielkość cząsteczek proszku wynosiła d50 = 52 μm. Na potrzeby procesu natryskiwania pla- zmowego z zawiesin, SPS (ang. Suspension.Plasma.Spraying), DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i10 .819 57PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 proszek został zmielony w młynie kulowym, a średnia wiel- kość cząsteczek proszku została zmniejszona do d50 = 0,8 μm. Szczegóły dotyczące metody SPS można znaleźć np. w [8,9]. Parametry natryskiwania obu metod zestawiono w tablicy I. Po wytworzeniu powłok, próbki zostały przecięte oraz zain- kludowane w żywicy, a następnie zgłady poddano szlifowaniu i polerowaniu. wytrzymałości na trójpunktowe zginanie belki z naciętym karbem o określonej geometrii (tzw. próbka SENB) [15]. W celu ujednolicenia wyników z takiej próby należy prze- prowadzić badania na ok. 10 próbkach, których przygoto- wanie jest bardzo pracochłonne oraz kosztowne. Ponadto jest to metoda dobrze opisująca zachowania materiału li- tego a nie układu powłoka-podłoże. W związku z powyż- szym zaproponowano alternatywną metodę polegającą na bezpośrednim pomiarze długości spękań, które powsta- ły w narożach odcisku powstałego po wgłębniku Vickersa (rys. 2). Oprócz długości spękania dokonuje się również pomiarów przekątnej wgłębienia. Jest to tzw. obserwacja Palmqvista, który zauważył, że długość spękań ma zwią- zek z wartością KIc [16]. W odróżnieniu od procedury opi- sanej w [17] jest to metoda o wiele mniej złożona i szyb- sza oraz niewymagająca przygotowywania próbek o du- żych wymiarach. Rys.  1.  Typowa krzywa w układzie siła-zagłębienie penetratora otrzymana podczas testu indentacji [12] Fig. 1. Typical force-indentation depth curve obtained in an instru- mented indentation test [12] Rys. 2. Geometria i przekrój pionowy spękań wokół odcisku Vicker- sa: a) spękania środkowe, b) spękania Palmqvista [13] Fig. 2. Geometry and vertical section of cracks around Vickers print: a) radial-median mode, b) Palmqvist mode [13] Tablica I. Oznaczenie próbek oraz parametry natryskiwania Table I. Sample labelling and spraying parameters Próbka Moc elek- tryczna,   kW Odległość  natryskiwa- nia, mm Prędkość  palnika,  mm/s Wydatek  gazów  plazmo- twórczych,  l/min PPS 38 100 500 Ar/H2 = 45/5 SPS 40 50 Metoda mikroindentacji W metodzie mikroindentacji możliwe do określenia są twardość oraz moduł sprężystości podłużnej na podstawie analizy krzywej w układzie siła – zagłębienie penetratora (rys. 1). Jest to metodologia bardzo pomocna przy bada- niach powłok. Najczęściej stosuje się wgłębnik Vickersa, choć można również używać wgłębnika Berkovicha. Metodyka określania wartości twardości oraz modułu Younga zosta- ła podana przez Oliviera i Pharra [10]. Szczegóły dotyczące tej metodologii zostały opisane w [11]. Odporność na kruche pękanie Odporność na kruche pękanie jest bardzo istotnym pa- rametrem dla materiałów ceramicznych oraz jednym z kry- teriów ich przydatności w zastosowaniach inżynierskich. Zasadniczo jest ona określana przez podanie stałej materia- łowej KIc – krytycznej wartości współczynnika koncentracji naprężeń [13]. Jej eksperymentalne wyznaczenie odbywa się wg normy PN-87 H-04335 [14] i polega na określeniu Charakter spękania zależy przede wszystkim od rodzaju materiału oraz przyłożonego obciążenia. W przypadku ma- teriałów mających niską wartość odporności na kruche pę- kanie obserwuje się radialne spękania wychodzące z naroży odcisku oraz spękania środkowe. Z kolei materiały mające wyższą odporność na kruche pękanie wykazują powstanie spękań Palmqvista w przypadku zastosowania mniejszych obciążeń. Natomiast dla większych są to spękania środko- we [15,17,18]. Najczęściej stosowanym sposobem identyfi- kacji rodzaju spękań jest kryterium uwzględniające stosu- nek długości l/a (rys. 2). Gdy wartość powyższej zależności mieści się w przedziale od 0,1 do 1,5 [13], wówczas wartość KIc wyznacza się z modelu Niihary [19]: (1) gdzie: H – twardość Vickersa [MPa], E – moduł sprężystości Younga [MPa], 2a – przekątna wgłębienia [m], l – średnia długość spękań [m]. Natomiast w przypadku gdy zależność l/a > 1,5 [13] sto- suje się wzór Anstisa [20]: (2) gdzie: c = a+l – całkowite spękanie [m], P – obciążenie wgłębnika [N]. Pmax S hmhchr obciążenie odciążenie a) b) spękania środkowe spękania Palmqvista 2a 2c 2a c l 58 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 W przypadku, gdy wartość l/a > 1,0 istnieje duże prawdo- podobieństwo, że spękania będą miały charakter mieszany. Wówczas należy określić wartość KIc za pomocą obydwu wzorów i wybrać wyższą wartość. Nie generuje to znacz- nych błędów, ponieważ dla materiałów kruchych i tak są to wartości o 10÷15% niższe, niż te uzyskane w metodzie trójpunktowego zginania próbki z karbem (SENB) [15,18]. Metoda Interfacial Indentation Test Metoda indentacji początkowo była stosowana jedynie dla kruchych materiałów litych. Jednak prostota zarówno przygotowania próbki, jak i przeprowadzenia badania spo- wodowała, że zaczęto jej używać również dla określenia odporności na kruche pękanie na styku powłoki z podłożem [5,6,21]. Zagłębianie ostrosłupa Vickersa na styku pomię- dzy powłoką a podłożem skutkuje inicjacją oraz propagacją pęknięć w płaszczyźnie styku (rys. 3). Badania przeprowa- dza się poprzez pomiary długości powstałych pęknięć jako funkcji przyłożonego obciążenia, a następnie obliczenia po- zornej odporności styku. Zauważono, że zależność pomiędzy długością pęknięcia a przyłożoną siłą jest liniowa (w podwój- nej skali logarytmicznej), podobnie jak zależność pomiędzy połową przekątnej odcisku a obciążeniem. Przecięcie się tych dwóch prostych daje punkt o wartościach tzw. krytycz- nej siły (Pc) powodującej najkrótsze pęknięcie (cc) na styku powłoka-podłoże [5]. Rys. 3. Schemat badania metodą IIT (indentacji stykowej) [22] Fig. 3. Scheme of an interfacial indentation test [22] Rys. 4. Przekrój poprzeczny próbek natryskiwanych plazmowo: a) proszkowo (PPS), b) z zawiesin (SPS) Fig. 4. Section of plasma sprayed samples: a) powder (PPS), b) suspension (SPS) Bazując na licznych modelach odporności na kruche pękanie materiałów litych w pracy [4,5] zaproponowa- no zmodyfikowaną zależność oryginalnie wprowadzoną przez Anstis’a [20]: (3) gdzie: E – moduł sprężystości [GPa], H – twardość Vickersa [GPa]. Z kolei relacja pomiędzy modułem sprężystości a twar- dością dla styku powłoka-podłoże przedstawia się następu- jąco [5]: (4) gdzie indeksy i, s oraz c odnoszą się odpowiednio do styku, podłoża oraz powłoki. Wyniki i dyskusja Budowa powłok natryskanych plazmowo z proszków i zawiesin w dość istotny sposób różniła się między sobą. Na rysunku 4a można zauważyć charakterystyczną mi- krostrukturę powłok dla procesu natryskiwania cieplnego. Występują pęknięcia, porowatość oraz pustki. Natomiast sama powłoka zbudowana jest z dobrze przetopionych i równolegle względem siebie osadzonych lamelli. Z kolei rysunek 4b przedstawia powłokę natryskaną z zawiesin. Widoczne są dłuższe pęknięcia spowodowane większym oddziaływaniem cieplnym (mniejsza odległość natryskiwa- nia) oraz znacznie większa porowatość, choć wielkość poje- dynczych porów jest zdecydowanie mniejsza niż dla powłok natryskiwanych proszkowo (PPS). Porowatość powłok została określona na podstawie ana- lizy obrazu z wykorzystaniem oprogramowania ImageJ. Wy- konano po 10 zdjęć dla każdej powłoki za pomocą mikrosko- pu skaningowego, a następnie na ich podstawie określono wartości porowatości. Wyniosły one odpowiednio 9,0 ± 0,6% dla próbki PPS oraz 28,7 ± 2,2% dla próbki SPS. pęknięcie stykowe wgłębnikP podłoże powłoka 59PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Moduł sprężystości E oraz twardość H natryskanych po- włok wyznaczono instrumentalną metodą wciskania wgłęb- nika zgodnie z normą PN-EN ISO 14577-4 [23] przy zasto- sowaniu penetratora Vickersa. Wykonano 10 pomiarów przy obciążeniu wynoszącym 1 N. Wyniki zebrano w tablicy II. Jak można zauważyć, powłoka natryskana z zawiesin cha- rakteryzuje się wyższą twardością oraz większym modułem Younga. Wynika to z rozdrobnienia ziaren wyjściowego prosz- ku, co pociąga za sobą poprawę właściwości mechanicz- nych powłok otrzymanych metodą SPS w stosunku do tych natryskanych konwencjonalną techniką proszkową (PPS). W celu określenia wartości współczynnika odporności na kruche pękania (KIc) dla powłok natryskanych plazmowo proszkowo oraz z zawiesin wykonano 10 odcisków w każ- dej próbce pod obciążeniem P = 4,9 N. Przykładowy odcisk w natryskanej powłoce przedstawia rysunek 5. Następnie zmierzono długość spękań (c) oraz połowę odcisku (a) i obli- czono parametr KIc wg modelu Niihary oraz Anstisa. Wartości zestawiono w tablicy III. Tablica  II. Średnie wartości twardości oraz modułu sprężystości natryskanych powłok Table II. Average values of hardness and elastic modulus of sprayed coatings Tablica III. Porównanie wartości KIc natryskanych powłok wg mode- lu Niihary oraz Anstisa Table III. Comparison of KIc values for sprayed coatings according to Niihara and Anstis models Próbka HV, GPa E, GPa PPS 1,78 ± 0,10 58,63 ± 1,94 SPS 2,15 ± 0,12 84,24 ± 2,33 Próbka Model Niihary  KIc, MPa/m1/2 Model Anstisa  KIc, MPa/m1/2 PPS 1,260 ± 0,160 1,666 ± 0,301 SPS 1,463 ± 0,193 1,810 ± 0,360 Rys. 5. Przykładowy odcisk Vickersa w powłoce PPS Fig. 5. Exemplary Vickers indent in the PPS coating Rys. 7. Długość pęknięcia stykowego w funkcji przyłożonego obcią- żenia dla powłoki SPS Fig. 7. Interface crack length as a function of applied load for SPS coating Rys. 6. Porównanie wyników dla różnych modeli określenia war- tości KIc Fig. 6. Comparison of the results for different models to define KIc value Wyższe wartości KIc dla powłoki SPS wynikają z nie- co krótszych pęknięć oraz większej wartości ilorazu E/H, który opisuje pole naprężeń szczątkowych. W toku rozwoju mechaniki pękania oraz stosowania indentacji z wgłębnikiem Vickersa opracowano ponad 20 modeli uwzględniających różne typy spękań. W prezento- wanej pracy spękanie miały charakter środkowy i radialny. Dla tego typu spękań najczęściej wykorzystywane modele w celu określenia wartości KIc, oprócz modelu Anstis’a to: Niihary-Moreny-Hasselman’a (N-M-H), Lauginer’a oraz Cas- selas’a [24]. Różnią się one między sobą wartością współ- czynnika charakteryzującego pole naprężeń szczątkowych wokół odcisku Vickersa, czyli stałą kalibracyjną ξ oraz róż- nych wartości wykładnika ilorazu E/H [25]. Wartości KIc wy- znaczone wg najczęściej stosowanych zależności zestawio- no na rysunku 6. Miarą skłonności do delaminacji powłoki od podłoża w metodzie IIT jest również wyznaczenie wartości KIc, na pod- stawie zależności (3) i (4), jednak w tym celu należy okre- ślić tzw. krytyczną wartość siły (Pc) oraz krytyczną wielkość pęknięcia (cc). Na rysunku 7 zamieszczono wyniki pomiarów długości pęknięć oraz połowy przekątnej odcisku w funkcji siły dla powłoki SPS. Następnie wyznaczono wartości KIc dla obu powłok. Wyniosły one odpowiednio: 1,874 MPa/m1/2 dla próbki SPS oraz 1,195 MPa/m1/2 dla próbki PPS. Wynika to z krótszych pęknięć stykowych oraz nieco mniejszych od- cisków powstałych w próbce SPS. K IC  [M P a/ m 1/ 2 ] Anstis N-H-M Lauginer Casselas SPS PPS 3,5 3,0 2,5 2,0 1,5 1,0 0,5 0,0 ln(P) ln(c) ln(a) y=0,7235x+2,9244 R2=0,9877 R2=0,9944 y=0,5663x+2,3769 ln (c ); ln (a ) 60 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Wnioski  Przeprowadzone badania wybranych właściwości mechanicznych powłok ceramicznych natryskanych plazmowo wykazały, że: – powłoki natryskane plazmowo z zawiesin (SPS) charakteryzowały się znacznie większą porowatością niż te natryskane plazmowo z proszków (PPS); – powłoki natryskane metodą SPS pomimo ponad trzykrotnie większej porowatości charakteryzowały się większą warto- ścią modułu Younga oraz wyższą twardością; – wykorzystanie metodologii stosującej propagację pęknięcia od naroży odcisku Vickersa przyniosło porównywalne wartości; – zauważono większą tendencję do powstawania spękań środkowych i radialnych niż Palmqvista; – niezależnie od użytego modelu lepszą odpornością na kruche pękanie charakteryzowały się powłoki natryskane metodą SPS. Ponadto, w próbie określenia skłonności do delaminacji powłoki (próba IIT), udowodniono mniejszą skłonność do roz- warstwiania próbki SPS (większa wartość KIc). Można to tłumaczyć rozdrobnioną strukturą w tej powłoce oraz znacznie mniejszym rozmiarem porów (tzw. mikroporowatość). Przeprowadzone.badania.były.finansowane.przez.Narodowe.Centrum.Nauki,.projekt.Sonata.(UMO/2013/11/D/ST8/03400) Literatura [1] Erickson L.C., Hawthorne H.M., Troczyński T.: Correlations between microstructural parameters, micromechanical properties and wear resistance of plasma sprayed ceramic coatings, Wear, vol. 250, 2001, pp. 569-575. [2] Holmberg K., Matthews A.: Coatings tribology, Amsterdam, Elsevier, 1998. [3] Houdkova S., Kasparova M.: Experimental study of indentation fracture toughness in HVOF sprayed hardmetal coatings, Engineering Fracture Mechanics, vol. 110, 2013, pp. 468-476. [4] Chicot D., Duarte G., Tricoteaux A., Jorgowski B., Leriche A., Lasage J.: Vickers indentation fracture (VIF) modeling to analyze multi-cracking to- ughness of titania, alumina and zirconia plasma sprayed coatings, Mate- rials Science Engineering A, vol. 527, 2009, pp. 65-76. [5] Chicot D., Demarecaux P., Lesage J.: Apparent interface toughness of substrate and coating couples from indentation test, Thin Solid Films, vol. 283, 1996, pp. 151-157. [6] Demarecaux P., Chicot D., Lesage J.: Interface indentation test for the de- termination of adhesive properties of thermal sprayed coatings, Journal of Materials Science Letters, vol. 15 (16), 1996, pp. 1377-1380. [7] PN-EN ISO 10088-1:2014-12: Stale odporne na korozję – Część 1: Wykaz stali odpornych na korozję. [8] Sokołowski P., Łatka L., Ambroziak A.: Badania mikrostruktury oraz wy- branych właściwości powłok stabilizowanego tlenku cyrkonu wytwarza- nych metodą natryskiwania plazmowego z zawiesin, Przegląd Spawal- nictwa, vol. 86 (6), 2014, s. 48-54. [9] Sokołowski P., Łatka L., Kozerski S.: Nowe możliwości wytwarzania po- włokowych barier cieplnych metodą natryskiwania plazmowego z zawie- sin, Przegląd Spawalnictwa, vol. 87 (3), 2015, s. 40-47. [10] Olivier W.C., Pharr G.M.: An improved technique for determining hardness and elastic modulus using load and displacement sensing indentation experiments, Journal of Materials Research, vol. 7, 1992, pp. 1564-1583. [11] Łatka L., Kozerski S., Pawłowski L., Chicot D.: Właściwości mechaniczne powłok hydroksyapatytu natryskiwanych plazmowo z zawiesin, Przegląd Spawalnictwa, vol. 84 (9), 2012, s. 73-78. [12] Chicot D., Tricoteaux A.: Mechanical Properties of Ceramics by Indenta- tion: Principle and Applications, in: Ceramic Materials, ed. W. Wunderlich, pp. 115-153. [13] Pędzich Z., Piekarczyk J., Stobieralski L., Szutkowska M., Walat E.: Twar- dość Vickersa i odporność na kruche pękanie wybranych kompozytów ceramicznych, Kompozyty, vol. 3 (7), 2003, s. 296-300. [14] PN-87 H-04335: Metoda badania odporności na pękanie w płaskim sta- nie odkształcenia, 1987. [15] Pampuch R.: Materiały ceramiczne, Warszawa, PWN, 1988. [16] Palmqvist S.: Occurence of crack formation during Vickers indentation as a measure of the toughness of hard metals, Arch. Eisenhuttenwes., vol. 33 (6), 1962, pp. 629-633. [17] Blicharski M.: Inżynieria materiałowa, Warszawa, WNT, 2014. [18] Munz D., Felt T.: Ceramicy: mechanical properties, failure behaviour, mate- rials selection, Berlin, Heidelberg, New York, Springer Yerlag, 1999. [19] Niihara K.: A fracture mechanics analysis of indentation-induced Pal- mqvist crack in ceramics, Journal of Materials Science Letters, vol. 2, 1983, pp. 221-223. [20] Anstis G.R., Chantikul P., Lawn B.R., Marshall D.B.: A critical evaluation of indentation techniques for measuring fracture toughness: I, Direct crack measurements, Journal of the American Ceramic Society, vol. 64 (9), 1981, pp. 533-538. [21] Lesage J., Chicot D.: Models for hardness and adhesion of coatings, Sur- face Engineering, vol. 15 (6), 1999, pp. 447-453. [22] Yamazaki Y., Arai M., Miyashita Y., Waki H., Suzuki M.: Determination of interfacial fracture toughness of thermal spray coatings by indentation, Journal of Thermal Spray Technology, vol. 22 (8), 2013, pp. 1358-1365. [23] PN-EN ISO 14577-4:2017-02: Metale – Instrumentalna próba wciska- nia wgłębnika do określania twardości i innych własności materiałów – Część 4: Metoda badania metalowych i niemetalowych powłok. [24] Fabijanic T.A., Coric D., Musa M.S., Sakoman M.: Vickers indentation fracture toughness of near-nano and nanostructured WC-Co cemented carbides, Metals, vol. 143 (7), 2017 (www.mdpi.com/journal/metals). [25] Boniecki M.: Wyznaczanie odporności na kruche pękanie ceramiki ko- rundowej i korundowo-cyrkonowej metodą wprowadzania kontrolowa- nych pęknięć wstępnych wgłębnikiem Vickersa, Materiały Elektroniczne, vol. 22 (3), 1994, s. 34-51.