00 referaty PS 10 2017 WWW 83PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Zrobotyzowany system  do spawania laserowego LAPRISS (Laser Processing Robot Integrated System Solution) firmy PANASONIC Robot laser welding system LAPRISS (Laser Processing Robot Integrated System Solution) from PANASONIC Inż.  Mirosław  Nowak  (IWE),  mgr  inż.  Daniel  Wiśniewski  (IWE),  mgr  inż.  Jacek  Buchowski  – Technika Spawalnicza, mgr inż. Aleksander Thomas – PANASONIC. Autor korespondencyjny/Corresponding author: miroslaw.nowak@techspaw.com.pl Streszczenie Referat przedstawia innowacyjne rozwiązania (techno- logia WBC, Direct Diode Laser, Spin Process) oraz software (Laser Navigator), które zaimplementowane zostały w sys- temie LAPRISS firmy PANASONIC dedykowanym do zrobo- tyzowanego spawania wiązką laserową. Słowa kluczowe: zrobotyzowane spawanie laserowe; direct diode laser (DDL); technologia wavelength beam combina- tion (WBC) Abstract Article presents innovation solutions (WBC technology, Direct Diode Laser, Spin Process) and software (Laser Navi- gator) which are implemented in LAPRISS system from PA- NASONIC for laser beam robot welding. Keywords:  robot laser welding; direct diode laser (DDL); wavelength beam combination technology (WBC) Wstęp – podstawy technologii laserowej LASER (ang. Light. Amplification. by. Stimulated. Emission. of.Radiation) – jest urządzeniem, które wykorzystuje zjawi- sko wzmocnienia światła przez wymuszoną emisję promie- niowania. Generowane światło, czyli promieniowanie elektro- magnetyczne może być o długości fali światła widzialnego, ultrafioletu lub podczerwieni. Początki powstawania lasera sięgają lat pięćdziesiątych XX wieku. Kolejne dekady przyniosły rozwój technologii laserowej i powstanie wielu rodzajów laserów. Podzielić je można w zależności od mocy (dużej, średniej i małej), spo- sobu pracy (ciągła lub impulsowa), widma promieniowania (podczerwień, światło widzialne, nadfiolet). Jednak najwięk- sza gama laserów powstała w oparciu o budowę ośrodka czynnego. Ośrodkiem czynnym może być: – gaz (argon, azot, dwutlenek węgla, hel i neon, krypton, tle- nek węgla, tlen i jod); – ciało stałe (rubin, neodym na szkle, neodym na granacie syntetycznym Nd:YAG, erb na granacie syntetycznym Er:YAG, tul na granacie syntetycznym Tm:YAG, holm na granacie syntetycznym Ho:YAG, iterb na ciele stałym); – ciecz (barwnikowe, chelatowe, neodymowe); – półprzewodnik (złączowe – diody laserowe, bezzłączowe); – swobodne elektrony (promieniowanie X). Mirosław Nowak, Daniel Wiśniewski, Jacek Buchowski, Aleksander Thomas przeglad Welding Technology Review Zasada działania lasera polega na dostarczeniu energii z układu pompującego do ośrodka czynnego (z medium ak- tywnym) gdzie zachodzi reakcja kwantowego wzmocnienia fotonów. Następnie fotony odbijane są od lustra końcowe- go o refleksyjności R = 100% (rys. 1) oraz lustra wyjściowego o refleksyjności R < 100%. Dzięki takiemu rozwiązaniu fotony poprzez lustro wyjściowe przenikają jako oddzielona wiązka światła laserowego [1,2]. Rys. 1. Zasada generowania wiązki laserowej [3] Fig. 1. Laser beam generating process [3] Lustro końcowe Refleksyjność R = 100% Refleksyjność R < 100% Wyjście pompy Medium aktywne Lustro wyjściowe Oddzielona wiązka światła laserowego DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i10 .822 84 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Rys. 2. Porównanie zjawiska rozszczepienia światła oraz łączenia go w jedną wiązkę Fig. 2. Comparison of the light splitting process and combining it into a single beam Cechy charakterystyczne wiązki laserowej  w porównaniu do światła dziennego – monochromatyczność – wysoka intensywność jednej długości fali [3]. – mała rozbieżność – promienie zwykłego światła rozcho- dzą się we wszystkich kierunkach, natomiast promień la- sera pozostaje skupiony i posiada małą rozbieżność [3]. – wysoka spójność – laser jest wiązką światła o pokrywają- cych się w czasie długościach fal. Może być mocniejszy dzięki wzajemnemu wzmacnianiu się fal [3]. – wysoka gęstość mocy (W/m2)– skupienie wiązki laserowej daje bardzo dużą koncentrację energii. Dla porównania opisano różnicę pomiędzy skoncentrowaną wiązką świa- tła dziennego i laserowego poprzez soczewkę. Skupiając światło słoneczne padające prostopadle do ziemi moż- na wygenerować energię, która pozwoli podpalić papier, ale nie da się nią stopić metalu. Natomiast pojedyncza dłu- gość fali, wysokie ukierunkowanie wiązki laserowej daje wyższą koncentrację energii pozwalającą stopić metal [3]. Zasada  działania  lasera  przemysłowego  trzeciej generacji  – Direct Diode Laser (DDL) W przemyśle produkcyjnym lasery znalazły szeroki wachlarz zastosowań. Są wykorzystywane m.in. w cięciu metali, spawaniu, drążeniu, obróbce cieplnej czy znako- waniu. W dziedzinie spawania laserowego pierwszą ge- neracją były lasery gazowe z użyciem dwutlenku węgla (CO2) oraz lasery na ciele stałym typu Nd:YAG. Pierwsza generacja sięga początków lat ‘80 XX wieku, a lasery te przetrwały do dnia dzisiejszego. Druga generacja została wprowadzona do przemysłu w roku 2005. Były to lasery światłowodowe (fiber) oraz dyskowe (disc) posiadające długość emitowanej fali sięgającą 1 µm, w porównaniu z laserami CO2 posiadającymi dziesięciokrotnie dłuższą długość emitowanej fali (do 10 µm). Najnowsza – trzecia już generacja to lasery diodowe, które zostały wprowa- dzone do przemysłu w ostatniej dekadzie. Lasery diodowe są uznawane jako następca laserów światłowodowych i dyskowych, posiadają szereg zalet m.in. większą wydaj- ność, wyższą jakość promienia i pozwalają na generowa- nie dowolnej długości fali wiązki. Dodatkowym atutem jest zwiększona energooszczędność oraz mniejsze gaba- ryty oscylatora, który pozwala zaoszczędzić więcej miej- sca na hali produkcyjnej. Istotą laserów nowej generacji, czyli DIRECT DIODE LASER (DDL) jest brak medium aktyw- nego. Układ pompujący dostarcza energię bezpośrednio z diód laserowych o różnych długościach fal bezpośred- nio na pryzmę, która łączy je w jedną wiązkę. Technologia łączenia wiązki nazwana WBC – Wavelength.Beam.Combi- nation opracowana została na uniwersytecie MIT w Sta- nach Zjednoczonych. Firma PANASONIC we współpracy z TERA DIODE Inc. (której jest właścicielem) zastosowała technologię WBC w swoich najnowszych oscylatorach. Technologia ta wykorzystuje zjawisko dyspersji fali elek- tromagnetycznej (światła). W przypadku przejścia wiązki światła przez pryzmę zostaje ona rozszczepiona na fale o różniej długości, ponieważ w zależności od ich często- tliwości załamują się one pod różnymi kątami. Technolo- gia WBC wykorzystuje zjawisko odwrotne do opisanego powyżej (rys. 2) [3]. Łączy fale o różnych długościach padające pod określonym kątem na siatkę dyfrakcyjną w jedną wiązkę. Następnie wiązka poprzez zwierciadło wyjściowe przenika jako spójna o bardzo małej rozbieżności do światłowodu i dalej do głowicy [3]. Zrobotyzowany system  do spawania laserowego LAPRISS Firma PANASONIC połączyła technologię laserową DIRECT DIODE LASER i WBC z robotem manipulacyjnym tworząc system LAPRISS (Laser. Processing. Robot. Integrated. Sys- tem. Solution). Dzięki temu powstał kompaktowy system, w którym wszystkie elementy składowe pochodzą od jed- nego producenta (rys. 3). Gwarantuje to pełną kompatybil- ność sprzętową oraz jeden zintegrowany interfejs. System ten składa się z ramienia robota ze sterownikiem, oscylato- ra laserowego oraz głowicy laserowej montowanej na ostat- niej osi robota. Głowica ta wyposażona jest w dwa serwo- Rys. 3. Komponenty składowe systemu LAPRISS firmy PANASONIC (A – ramię robota, B – głowica laserowa, C – sterownik robota, D – oscy- lator, E – panel uczenia z dedykowanym interfejsem) Fig. 3. Components of LAPRISS system from PANASONIC (A – robot arm, B – laser head, C – robot controller, D – oscillator, E – teach pen- dant with interface) Światło białe (dzienne) Rozszczepione światło Diody laserowe Spójna wiązka Pryzma Pryzma A E D C B 85PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Rys. 4. Głowica laserowa (trepanująca)– budowa (A) oraz zasada działania obrotowych soczewek (B) Fig. 4. Laser head (trepannig) – head contruction (A) and principle of working rotating lenses (B) napędy sterujące kątem ustawienia soczewek, co pozwala na wykonanie ruchu spiralnego (funkcja SPIN) wiązki w za- kresie Ø 16 mm podczas jednoczesnego przesuwania gło- wicy ramieniem robota (rys. 4). Bardzo niska masa głowicy poniżej 4,5 kg pozwala na zainstalowanie jej na nadgarst- kach wszystkich robotów PANASONIC obecnie dostępnych na rynku. Specjalnie zaprojektowana dysza na końcu gło- wicy z wyrzutem sprężonego powietrza (tzw. nóż powietrz- ny) zabezpiecza szkło ochronne przed szkodliwymi odpry- skami i oparami powstającymi podczas procesu spawania. Dodatkowo szkło ochronne może być w łatwy sposób wy- mienione przez operatora bez użycia narzędzi w celu przy- spieszenia prac naprawczych. Rozwiązanie to jest tańsze i praktyczniejsze w porównaniu np. z serwisowaniem skomplikowanych w budowie głowic skanujących [3]. Zrobotyzowane spawanie laserowe może w niektórych przypadkach zastąpić proces zgrzewania oporowego. Wynika to m.in. z bardzo dobrej dostępności do miejsc spawanych wiązką laserową oraz z prędkości procesu i jego elastyczno- ści. Dzięki temu można zaprojektować mniej skomplikowany detal, a tym samym zmniejszyć jego masę i koszty produkcji. Dla przykładu poniżej pokazano proces wytwarzania profili za- mkniętych z blachy (rys. 5). Do procesu zgrzewania koniecz- nym jest dwustronne wywinięcie blachy i złożenie jej ze sobą na znacznym odcinku, aby kleszcze zgrzewalnicze mogły swo- bodnie docisnąć elementy (rys. 5A i 5B), natomiast przy spa- waniu laserowym wystarczy mniejsze złożenie jednostronne z uwagi na dojście jedynie wiązką laserową (rys. 5C i 5D). Prze- projektowanie elementu na łączenie jednostronne elementów obniży koszty zużywanych materiałów oraz czas produkcji [3]. Rys. 5. Zalety produkcyjne przy zmianie procesu zgrzewania oporowego na spawanie laserowe Fig. 5. Benefits of changing production method from resistance welding to laser welding A B Przyłącze światłowodowe (QBH) Układ soczewek (chłodzony cieczą) Promień lasera Soczewka skupiająca Soczewki Szkło ochronne Zakres promienia Ø 16 mm Szkło ochronne (wymiana bez narzędzi) Serwonapędy Dysza (z tzw. nożem powietrznym) Większe wywinięcie blachy Wymagany dostęp z dwóch stron Mniejsze wywinięcie blachy Wystarczy dostęp z jednej strony Spawanie laserowe Zgrzewanie oporowe   ZMIANA PROCESU A C B D 86 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 W tabeli poniżej przedstawiono porównanie przykłado- wych czasów cyklu zgrzewania oporowego ze spawaniem laserowym detali ze stali niestopowej o grubości 0,8 mm i szerokości zgrzeiny 4 mm w złączach zakładkowych (tabl. I). Niewątpliwą zaletą spawania laserowego jest znacznie krótszy czas cyklu, a dzięki możliwości wykonania punktowych spoin bliżej siebie cały element zyskuje większą sztywność [3]. Tablica I. Porównanie czasu cyklu zgrzewania oporowego ze spa- waniem laserowym Table  I. Comparison of resistance welding cycle time with laser welding cycle time Tablica II. Porównanie próby wytrzymałościowej na rozrywanie złącza przylgowego zgrzewanego oporowo kleszczami oraz spawanego laserowo robotem PANASONIC Table II. Comparison of the tensile strength test for lap joint made by resistance welding method with PANASONIC robot laser welding method Zgrzewanie oporowe Spawanie laserowe Ruch robota 1,0 s Ruch robota 0,425 s Ruch szczęk (zamknięcie) 0,5 s – – Czas ściśnięcia 0,2 s – – Czas impulsu prądowego 0,15 s Czas spawania 0,25 s Czas ściśnięcia (chłodzenie) 0,5 s – – Ruch szczęk (otwarcie) 0,5 s – – Łącznie 2,85 s Łącznie  0,675 s zgrzewania lub zwiększenie odległości pomiędzy zgrzeina- mi, na co nie zawsze pozwala obrabiany detal [3]. Elementy spawane laserowo wykazują także większą wy- trzymałość złącza. Dla przykładu w poniższej tabeli (tabl. II) po- kazano złącze przylgowe z blachami ze stali niestopowej grubo- ści 0,8 mm. Przy próbie rozrywania elementu lepsze parametry wytrzymałościowe miała spoina punktowa wykonana wiązka laserową ok. 4830N w porównaniu ze zgrzeiną ok. 4350N. Rys. 6. Porównanie wielkości odległości wykonywania miejsc spajania blach przy zgrzewaniu oporowym (A) ze spawaniem laserowym (B) Fig. 6. Comparison of the spacing of joining points in resistance welding (A) with laser welding (B) Kolejną zaletą spawania laserowego nad zgrzewaniem oporowym jest możliwość wykonywania punktów łączenia blachy bliżej siebie. W przypadku wiązki laserowej nie ma żadnych ograniczeń i punkty te mogą występować jeden obok drugiego (rys. 6B), natomiast podczas operacji zgrze- wania nie tylko ograniczają nas duże gabaryty kleszczy, ale również niekorzystne zjawisko powstawania bocznikowania prądu zgrzewania. Zjawisko to pojawia się w przypadku, gdy zgrzeiny zostały wykonane blisko siebie i prąd zgrzewania przepływa przez uprzednio zrobioną zgrzeinę, a tym samym z mniejszym natężeniem przez aktualnie wykonywaną zgrze- inę. To niekorzystne zjawisko jest intensywniejsze w przypad- ku spajania grubych blach oraz blach o mniejszej oporności elektrycznej. Jedynym rozwiązaniem jest zwiększenie prądu A) ZGRZEWANIE OPOROWE Wymagany duży odstęp Małe odstępy B) SPAWANIE LASEROWE  Zgrzewanie oporowe Spawanie laserowe Warunki Prąd: 8000A, Ciśnienie: 0,2 Mpa, Czas: 0,2s; Elektroda: R50 Średnica punktu: 0,6 mm, Moc: 2,5 kW, Prędkość 3,0 m/min Wygląd (test naprężeń) Wytrzymałość połączenia Średnio 4350 N (4320 ~ 4400 N) Rozerwany detal  PRZED PRZED Ø 4,5 mm  Ø 4,5 mm  PO PO Rozerwany detal  Średnio 4830 N (4770 ~ 4900 N)  87PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Funkcja SPIN Proces produkcyjny spajania możemy również polepszyć poprzez skrócenie czasu trwania cyklu. Zastosowanie inno- wacyjnych funkcji zawartych w systemie LAPRISS daje nam właśnie taką możliwość. Jedną z nich jest SPIN PROCESS, która za pomocą dwóch soczewek w głowicy laserowej odchyla wiązkę laserową na boki, powodując ruch spiralny o maksymalnej średnicy 16 mm (rys. 4B). Ruch spiralny soczewek wykonywany może być zarówno w interpolacji li- niowej, jak i łukowej podczas ruchu ramienia robota. Dzięki tej funkcji możemy na przykład wykonać proces spawania dwustronnej spoiny teowej tylko w jednym przejściu (rys. 7A). Innym zastosowaniem mogą być złącza kątowe np. spoiny narożne (rys. 7B) lub spoiny brzeżne w złączach przylgo- wych (rys. 7C), gdzie wymagane jest równomierne nagrza- nie obszaru wokół krawędzi łączonych elementów. Funkcja SPIN wyparła starszą metodę spawania laserowego z po- dwójnym ogniskiem, w której wiązka rozdzielana była na dwie składowe lub stosowano dwie odrębne głowice. Dodatkowo zastosowanie funkcji SPIN może pozwolić na spawanie elementów posiadających większą tolerancję wymiarową przygotowania materiału. Dla przykładu posłu- żono się złączem doczołowym, w którym dozwolona szero- kość szczeliny wynosi 0,2÷0,3 mm, a błąd pozycjonowania ok. 0,2÷0,3 mm (rys. 8). Dla metody spawania łukowego MAG są to wartości graniczne, natomiast dla spawania laserowe- go z wykorzystaniem funkcji SPIN możemy topić materiał ruchem spiralnym wzdłuż linii spawania na boki w zakresie Ø 16 mm. Amplituda oscylacji spiralnych zależy od grubości materiału spawanego i prędkości spawania. Wykorzystując metodę spawania laserowego z funk- cją SPIN, przyspieszamy 4- lub 5-krotnie proces spawania względem metody MAG (dla metody MAG ok. 0,5 m/min), Rys. 7. Przykłady zastosowań funkcji SPIN: A) spoina teowa, B) spoina narożna, C) spoina brzeżna [3] Fig. 7. Examples of usage of the SPIN function: A) T-joint, B) corner joint, C) edge joint [3] Rys. 8. Możliwości zastosowania funkcji SPIN w spawaniu elemen- tów o zwiększonej tolerancji wymiarowej Fig. 8. Possibility of using the SPIN function in welding of elements with increased dimensional tolerance a tym samym zmniejszamy odkształcenia termiczne po- wstałe podczas spawania. Dzięki temu nie ma konieczności prostowania elementu po spawaniu. Kolejną zaletą funkcji SPIN jest możliwość zastosowa- nia jej przy spawaniu cienkich blach, pomiędzy którymi wy- stępuje szczelina. Rozgrzewając materiał ruchem spiral- nym, stapiamy większą powierzchnię niż w przypadku spa- wania prostym ruchem liniowym. Jako przykład posłuży nam proces spawania laserowego dwóch blach o grubości 0,8 mm nałożonych na siebie tak, że powstała pomiędzy nimi szczelina o szerokości 0,5 mm (tabl. III). W przypadku spawania laserowego bez funkcji SPIN cała energia liniowa złącza została skupiona na małej powierzchni co w efekcie spowodowało stopienie niedostatecznej ilości materiału do wypełnienia szczeliny pomiędzy blachami. Natomiast przy wykorzystaniu ruchu spiralnego stopiono 1,7 razy wię- cej materiału co umożliwiło prawidłowe zalanie szczeliny oraz wykonanie poprawnego złącza. Dodatkowo system LAPRISS został wzbogacony o różne wzory prowadzenia trajektorii spawania do wykonywania spoin sczepnych (rys. 9). Wykonywane są za pomocą poru- szających się zwierciadeł w głowicy bez przemieszczanie się ramienia robota. Mogą być z powodzeniem wykorzystywane do spawania miejsc, w których do tej pory wykonywany był proces punktowego zgrzewania oporowego. Z dostępnej bi- blioteki można wybrać m.in. ruch kołowy, owalny czy spiral- ny. Każdy z nich dla ułatwienia wprowadzenia parametrów zobrazowany został również graficznie. Funkcja LASER NAVIGATOR W celu ułatwienia doboru parametrów spawania wiązką laserową firma PANASONIC opracowała innowacyjny so- ftware LASER NAVIGATION (rys. 10). Wcześniej podobne rozwiązanie zastosowano w technologii MAG w systemach TAWERS. Oprogramowanie to pozwala na automatyczne ob- liczenie odpowiedniej wartości mocy wiązki [W], odległości głowicy od detalu [mm] oraz kąta padania wiązki na detal [°]. Jako dane wejściowe należy podać rodzaj materiału, który łączmy, typ spawanego złącza, grubość łączonych elemen- tów oraz rodzaj wzoru oscylacji wiązki laserowej. LASER NAVIGATION wspomaga nie tylko proces programowania robota przez osoby, które wcześniej nie miały styczności ze spawaniem laserowym, ale może przyspieszyć prace wdrożeniowe również zaawansowanym programistom [3]. A B C Wiązka laserowa Środek linii spawaniaZakres ruchu spiralnego funkcji SPIN 88 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Rys. 9. Przykładowe wzory ruchu wiązki laserowej wykonywane w głowicy bez przesuwania ramienia robota Fig. 9. Example pattern of laser beam movement executed in laser head without moving robot arm A) Ruch kołowy B) Ruch spiralny C) Ruch liniowy D) Ruch owalny Rys. 10. Funkcja LASER NAVIGATOR Fig. 10. LASER NAVIGATOR function Rodzaj materiału Promień ruchu SPIN Rodzaj złącza Prędkość spawania Grubość materiałów Automatycznie wygenerowane parametry spawania Wzór funkcji SPIN 89PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 10/2017 Tablica III. Zastosowanie funkcji SPIN przy spawaniu blach ze szczeliną Table III. Usage of the SPIN function in welding lap joint with gap Wnioski  1. Technologia WBC (Wavelength.Beam.Combination) w połączeniu z Direct Diode Laser jest nowatorskim rozwiązaniem na świecie i wzbogaca możliwości zastosowań laserów. 2. Zastosowanie technologii Direct Diode Laser jest obecnie najbardziej energooszczędną technologią laserową. 3. System LAPRISS (Laser.Processing.Robot.Integrated.System.Solution) jest jedynym na świecie znanym rozwiązaniem połą- czenia robota spawalniczego z systemem laserowym z jednym interfejsem i od jednego producenta. 4. Zrobotyzowane spawanie laserowe w porównaniu ze zgrzewaniem oporowym pozwala zwiększyć wydajność i jakość procesu produkcyjnego. Nie występuje w nim niekorzystne zjawisko bocznikowania prądu i umożliwia wykonanie połą- czeń w miejscach trudnodostępnych (nieosiągalnych np. dla kleszczy zgrzewalniczych). Literatura [1] Pilarczyk J.: Poradnik Inżyniera T. 2 Spawalnictwo, Wydawnictwo Nauko- we PWN, 2017. [2] Banasik M., Stano S.: Lasery dyskowe – źródło ciepła dla procesów spa- walniczych, Przegląd Spawalnictwa 7/2011. [3] Materiały PANASONIC, właściciela firmy TERA DIODE. Spawanie w linii prostej Spawanie w linii prostej z funkcją SPIN Moc: 2,5 kW, Prędkość: 2,0 m/min Moc: 3,4 kW, Ruch spiralny: Ø 1,0 mm, Prędkość: 2,0 m/min Maksymalna szerokość szczeliny: 0,3 mm Maksymalna szerokość szczeliny: 0,5 mm Wiązka laserowa Zbyt mała ilość stopionego materiału Odpowiednia ilość stopionego (1,7 razy większa z funkcją SPIN) Wiązka laserowaRuch typu SPIN Szczelina 0,5 mmSzczelina 0,5 mm