PS 11 2017 WWW.pdf 15PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Identyfikacja stanu tworzywa wirników turbin parowych  metodami nieniszczącymi Identification of the material state of turbine rotors using non-destructive methods Dr inż. Michał Bieniek – Politechnika Śląska, CASTOR Unia Gospodarcza Sp. z o.o.; dr hab. inż. Maciej Roskosz, prof. AGH – AGH Akademia Górniczo-Hutnicza; prof.  dr  hab.  inż.  Andrzej  Rusin  – Politechnika Śląska; mgr  inż.  Rafał  Budzisz;  mgr inż. Tomasz Skoczylas – Doosan Babcock Energy Polska S.A. Autor korespondencyjny/Corresponding author: mroskosz@agh.edu.pl Streszczenie Przy ocenie stanu technicznego wirników turbin paro- wych problematyczne jest określenie rzeczywistych własno- ści tworzywa. Analiza mikrostruktury, składu chemicznego, pomiary twardości oraz badania defektoskopowe stanowią współcześnie obowiązujący w diagnostyce tego typu obiek- tów kanon metod badawczych. Najczęściej nieznane pozostają rzeczywiste makro- skopowe własności wytrzymałościowe, ponieważ ich wy- znaczenie wymaga przeprowadzenia badań niszczących, które wymagają pobrania z wirnika próbek o znacznych roz- miarach, czego w zasadzie się nie praktykuje. W artykule pokazano możliwości metody badawczej wykorzystującej małe próbki – Small.Punch.Test (SPT). Metoda SPT jest for- malnie metodą niszczącą, jednak ze względu na znikomą ilość materiału pobieranego do badania można ją traktować jako metodę nieniszczącą, a miejsce pobrania próbki z wir- nika nie wymaga naprawy. Za pomocą metody SPT możliwe jest wyznaczanie podstawowych własności mechanicznych materiału, określanych normalnie za pomocą statycznej pró- by rozciągania, takich jak moduł Younga E, granica plastycz- ności Re czy wytrzymałość na rozciąganie Rm oraz wielkości normalnie wyznaczanych za pomocą badania udarności, tj. temperatury przejścia plastyczno-kruchego czy odporno- ści materiału na pękanie. Istnieje również możliwość okre- ślania własności materiału przy pełzaniu. Słowa kluczowe: właściwości materiałowe; metoda małych próbek SPT; wirniki turbin parowych Abstract During durability assessment of steam turbine rotors it is problematic to determine the actual properties of the material. Analysis of microstructure, chemical composition, hardness measurements and defectoscopic examinations are the contemporary methods used in the assessment of such objects. Usually the real macroscopic mechanical properties re- mains unknown because their determination requires a de- structive testing that requires large specimens to be taken from the rotor, which is not practically practiced. The paper presents the possibilities of the small punch test method (SPT) which bases on small specimens. The SPT method is a formally destructive method of material examination, however, because of the insufficient amount of material necessary to prepare specimens, it can be treated as a non- destructive method of material testing. Moreover the place of sampling does not require repair. Using the SPT method, it is possible to determine the basic mechanical properties of a material normally de- termined by a tensile test such as the Young’s modulus E, yield stress Re or ultimate stress Rm, and properties deter- mined by Charpy impact test in example fracture appear- ance transition temperature or fracture strength. It is also possible to determine the material properties under creep conditions. Keywords: material properties; SPT method; steam turbine rotor Wstęp Ocena stanu technicznego eksploatowanych wirników turbin powinna być oparta na dogłębnej analizie ich stanu technicznego. Szczególnej uwagi wymaga określenie sta- nu materiału, przy czym kompletną wiedzę o stanie mate- riału można uzyskać dopiero po przeprowadzeniu szeregu Michał Bieniek, Maciej Roskosz, Andrzej Rusin, Rafał Budzisz, Tomasz Skoczylas przeglad Welding Technology Review niszczących i nieniszczących badań materiałowych. Anali- za mikrostruktury, składu chemicznego, pomiary twardości oraz badania defektoskopowe stanowią współcześnie obo- wiązujący w diagnostyce tego typu obiektów kanon metod badawczych, jednakże nie pozwalają one na wyznaczenie DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i11 .827 16 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 makroskopowych właściwości wytrzymałościowych bada- nego tworzywa. Wyznaczenie makroskopowych właściwości wytrzymałościowych wymaga przeprowadzenia badań nisz- czących, które wymagają pobrania z wirnika próbek o znacz- nych rozmiarach, czego w zasadzie się nie praktykuje. W sytuacji, gdy nie można z elementu pobrać tradycyjnej próbki, można wykorzystać stosunkowo nową metodę ba- dań, wykorzystującą małe próbki – Small.Punch.Test (SPT) [1÷3,5÷8]. Pomimo że metoda SPT jest formalnie metodą niszczącą, to ze względu na znikomą ilość materiału pobie- ranego do badania można ją traktować jako metodę quasi- nieniszczącą. Metoda SPT Metoda Small. Punch. Test (SPT) zasadniczo jest spro- wadzoną do skali mikro próbą tłoczenia materiału i polega na przetłaczaniu próbki za pomocą kuliście zakończonego trzpienia. Próbka do badań tą metodą wg [1,6] ma postać krążka o średnicy 8 mm i grubości 0,5 mm. Za pomocą meto- dy SPT możliwe jest wyznaczanie podstawowych własności mechanicznych materiału, określanych normalnie za pomo- cą statycznej próby rozciągania, takich jak moduł Younga E, granica plastyczności Re czy wytrzymałość na rozciąga- nie Rm oraz wielkości normalnie wyznaczanych za pomocą badania udarności, tj. temperatury przejścia plastyczno- kruchego czy odporności materiału na pękanie [1÷3,5÷8]. Istnieje również możliwość określania własności materiału przy pełzaniu [4,6,9]. Wyznaczanie wymienionych wielkości odbywa się zazwyczaj za pomocą zależności korelacyjnych, opracowanych na podstawie „tradycyjnych” badań. Należy jednak zaznaczyć, że opracowane równania korelacyjne są prawdziwe dla określonych typów stanowisk badawczych i wymiarów próbek [1]. Największą zaletą metody SPT jest możliwość oceny wła- sności materiału eksploatowanych elementów i uzyskania rzeczywistych danych materiałowych na potrzeby oceny ich trwałości. Ponadto, dzięki tej metodzie możliwe jest określe- nie zmiany własności materiału na skutek eksploatacji. Opis przeprowadzonych badań Obiektem badań była martenzytyczna stal wirnikowa nowej generacji X12CrMoWVNbN10-1-1. Materiał do badań pobrano z odkuwki w stanie dostawy oraz elementów pod- danych długotrwałemu, wysokiemu odpuszczaniu w tempe- raturze 700 °C. Skład chemiczny badanego materiału przed- stawiono w tablicy I [1]. W ramach badań przeprowadzono dla materiału w sta- nie dostawy próbę rozciągania w temperaturze otoczenia, wyznaczono temperaturę przejścia plastyczno-kruchego oraz przeprowadzono badania metodą SPT. W przypadku materiału obrobionego cieplnie, z racji bardzo małej ilości dostępnego materiału, przeprowadzono jedynie badania SPT. Na podstawie otrzymanych wyników opracowano ko- relacje pozwalające na wyznaczanie modułu Younga E, gra- nicy plastyczności Re, czy wytrzymałości na rozciąganie Rm Tablica I. Skład chemiczny badanej stali, % Table I. Chemical composition of examined steel, % Tablica  II. Wyniki statycznej próby rozciągania stali X12CrMo- WVNbN10-1-1 Table II. Tensile properties of X12CrMoWVNbN10-1-1 steel Rys. 1. Krzywa rozciągania stali X12CrMoWVNbN10-1-1 Fig. 1. Stress-strain curve for X12CrMoWVNbN10-1-1 steel Rys. 2. Wyniki badań SPT dla temperatury otoczenia dla stali X12Cr- MoWVNbN10-1-1 Fig. 2. SPT curves for ambient temperature for X12CrMoWVNbN10-1-1 steel oraz temperatury przejścia plastyczno-kruchego TFATT dla ba- danej stali. Pokazano ponadto wpływ obróbki cieplnej na wła- ściwości wytrzymałościowe badanego materiału. W pierwszym etapie badań skupiono się na wyznacze- niu zależności korelacyjnych dla wielkości wyznaczanych przy pomocy statycznej próby rozciągania. Na rysunku 1 oraz w tablicy II przedstawiono wyniki próby rozciągania, a na rysunku 2 oraz w tablicy III przedstawiono wyniki ba- dań SPT stali X12CrMoWVNbN10-1-1 w stanie dostawy, przeprowadzonych w temperaturze otoczenia. Na podstawie otrzymanych wyników opracowano zależności korelacyjne pomiędzy badaniami „tradycyjnymi” a wynikami badań SPT. Znajdujące się w tablicy III, wielkości oznaczane jako Fmax, uE oraz FE oznaczają odpowiednio maksymalną siłę w próbie SPT, przemieszczenie odpowiadające sile FE oraz siłę powo- dującą uplastycznienie próbki w próbie SPT. Maksymalna siła w próbie SPT jest odpowiednikiem wytrzymałości ma- teriału na rozciąganie, a siła FE jest odpowiednikiem granicy C Si Mn P S Cr Mo 0,11 0,08 0,41 0,008 0,004 10,35 1,00 Ni W V Al N Nb 0,80 1,03 0,18 0,02 0,051 0,040 E [MPa] R0,2 [MPa] Rm [MPa] 1,99.105 782 900 N ap rę że ni e  [M P a] Wydłużenie [%] F  [N ] u [mm] B1 C1 B2 B5 B4 B6 17PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Tablica IV. Wyniki próby udarności dla stali X12CrMoWVNbN10-1-1 Table  IV. The results of Charpy impact testing of the X12CrMoWVNbN10-1-1 steel T [°C] E 0 -m ax  [J ] E  [J ] plastyczności. ESPT oznacza nachylenie początkowego, linio- wego odcinka krzywej SPT i jest odpowiednikiem modułu Younga. Poszukiwane zależności korelacyjne, pozwalające na wy- znaczanie wytrzymałości materiału na rozciąganie, granicy plastyczności oraz modułu Younga na podstawie próby SPT, mają postać: Rm=A1Fmax (1) Re=A2FE (2) E=A3ESPT (3) gdzie: A1, A2, A3 – stałe. Po podstawieniu wyznaczonych na podstawie pomiarów wartości współczynników A1, A2 i A3 zależności korelacyjne (1), (2) i (3) dla stali X12CrMoWVNbN10-1-1 przyjmą postać: Rm=0,391•Fmax (4) Re=1,706•FE (5) E=49,838•ESPT (6) Do zależności (4) i (5) wartości sił należy podstawiać w N, a otrzymane wartości granicy plastyczności i wytrzymałości materiału na rozciąganie będą wyrażone w MPa. W przypad- ku zależności (6) ESPT należy podstawiać w N/mm aby war- tość modułu Younga była wyrażona w MPa. Kolejnym etapem badań było wyznaczenie zależności korelacyjnej dla temperatury przejścia plastyczno-kruche- go. W tym celu przeprowadzono badania udarności stali w temperaturze z zakresu od -197 °C do 100 °C. Wartości pracy łamania w różnych wartościach temperatury przed- stawiono w tablicy IV, a wartości pracy przetłaczania próbki w próbie SPT w różnych wartościach temperatury przedsta- wiono w tablicy V. Wyniki badań SPT przedstawiono zarówno dla stali w stanie wyjściowym, jak i dla stali po obróbce ciepl- nej. Na rysunku 3 przedstawiono porównanie badań udarno- ści oraz badań SPT w obniżonych wartościach temperatury. Poszukiwano zależności korelacyjnej pozwalającej prze- liczać wartość temperatury przejścia plastyczno-kruche- go wyznaczoną za pomocą badań SPT na tą wyznaczaną za pomocą badań „tradycyjnych” o postaci: TFATT=A4•TSPT (7) Po podstawieniu wartości współczynnika zależność ta przyjmie postać: TFATT=1,478•TSPT (8) Wartości temperatur w równaniu (8) należy podstawiać w stopniach Kelvina. Na rysunku 3 widoczna jest również poprawa plastycz- ności (obniżenie się temperatury przejścia plastyczno-kru- chego) materiału poddanego obróbce cieplnej w odniesieniu do materiału wyjściowego. Nr próbki Temperatura próby T [˚C] Praca łamania KV [J] 1 -196 2 2 -120 6 3 -73 9 4 -47 25 5 -33 31 6 -10 35 7 0 82 8 12 106 9 28 118 10 40 132 11 50 134 12 70 134 Tablica III. Wyniki badań SPT dla temperatury otoczenia dla stali X12CrMoWVNbN10-1-1 Table III. The results of SPT testing of the X12CrMoWVNbN10-1-1 steel nr t  [˚C] uE  [mm] FE  [N] ESPT  [N/ mm] Fmax  [N] E0-max  [J] E0-end  [J] B1 15 0,115 424,9 3827,6 2336,0 2,3034 2,6856 B2 17 0,133 478,6 3583,1 2194,5 1,8104 2,2379 B4 19 0,133 468,0 3444,7 2188,0 1,8167 2,2379 B5 25 0,128 507,6 3952,8 2444,0 2,2063 2,6256 B6 25 0,107 335,0 3070,5 2274,5 2,0993 2,4641 C1 20 0,094 537,0 6079,2 2383,0 2,1853 2,5583 Rys.  3.  Wyznaczanie temperatury przejścia plastyczno-kruchego dla stali X12CrMoWVNbN10-1-1 Fig.  3. Evaluation of fracture appearance transition temperature for X12CrMoWVNbN10-1-1 steel 18 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Podsumowanie  W artykule zaprezentowano wyniki badań stali wirnikowej X12CrMoWVNbN10-1-1 za pomocą metody Small.Punch.Test. Na podstawie przeprowadzonych badań opracowano zależności korelacyjne pozwalające wyznaczać moduł Younga, gra- nicę plastyczności oraz wytrzymałość na rozciąganie, a także temperaturę przejścia plastyczno-kruchego na postawie prób SPT dla stali X12CrMoWVNbN10-1-1. Uzyskane wyniki pokazują, że jest możliwe wykorzystanie metody SPT w diagnostyce wirników turbin parowych, jed- nakże niezbędne jest wcześniejsze opracowanie zależności korelacyjnych dla poszczególnych gatunków stali wirnikowych lub opracowanie zależności mających charakter uniwersalny. Prowadzone są badania mające na celu diagnozowanie stanu tworzywa wirników turbin bloków 200 MW, które ciągle są podstawowymi blokami polskiej energetyki zawodowej a ich stan techniczny i niezawodność eksploatacji może znacząco wpływać na stabilność systemu energetycznego Polski. Literatura [1] Bieniek M.: Ocena bezpieczeństwa eksploatacji maszyn i urządzeń energe- tycznych o znacznym stopniu zużycia, Rozprawa doktorska, Gliwice 2014. [2] Fleury E., Ha J.S.: Small punch tests to estimate the mechanical proper- ties of steels for steam power plant: I, Mechanical strength, International Journal of Pressure Vessels and Piping, 1998, Vol. 75, pp. 699-706. [3] Fleury E.: Small punch tests to estimate the mechanical properties of ste- els for steam power plant: II, Fracture toughness, International Journal of Pressure Vessels and Piping, 1998, Vol. 75, pp. 707-713. [4] Izaki T., Kobayashi T., Kusumoto J., Kanaya A.: A creep life assessment method for boiler pipes using small punch creep test, International Jour- nal of Pressure Vessels and Piping, 2009, Vol. 86, pp. 637-642. [5] Klevtsov I., Dedov A., Molodtsov A.: Using of small punch test for deter- mination of tensile properties for power plant steels, 6th International Daaam Baltic Conference Industrial Engineering, Tallin, 24-26 April 2008. [6] Norma PKN-CEN/CWA 15627: Small Punch Test Method for Metallic Ma- terials. [7] Shekhter A., Croker A.B.l., Hellier A.K., Moss C.J., Ringer S.P.: Towards the correlation of fracture toughness in an ex-service power generating rotor, International Journal of Pressure Vessels and Piping, 2000, Vol. 77, pp. 113-116. [8] Song S.H., Faulkner R.G., Flewitt P.E.J., Smith R.F., Marmy P.: Temper em- brittlement of a CrMo low-alloy steel evaluated by means of small punch testing, Material Science and Engineering A, 2000, Vol. 281, pp. 75-81. [9] Yang Z., Wang Z.: Relationship between strain and central deflection in small punch creep specimens, International Journal of Pressure Ves- sels and Piping, 2003, Vol. 80, pp. 397-404. Tablica V. Wyniki badań SPT dla różnych wartości temperatury dla stali X12CrMoWVNbN10-1-1 Table V. The results of SPT testing of the X12CrMoWVNbN10-1-1 steel for different temperatures Materiał nowy Materiał obrobiony cieplnie Nr próbki Temperatura próby T [˚C] E0-max [J] Nr próbki Temperatura próby T [˚C] E0-max [J] 1 -183 0,508 1 -192 0,682 2 -149 0,574 2 -150 1,046 3 -112 0,870 3 -111 1,529 4 -80 1,750 4 -66 1,975 5 -75 1,790 5 21 1,985 6 -52 2,011 6 21 2,008 7 20 2,185