PS 11 2017 art 23PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Nieciągłości wzorcowe   w badaniach ultradźwiękowych osi kolejowych  Calibration reflectors in ultrasonic testing of railway axles Mgr inż. Piotr Machała, mgr inż. Patryk Uchroński – ZBM ULTRA Sp. z o.o., mgr inż. Sebastian Darsznik – Urząd Transportu Kolejowego, dr inż. Jarosław Mierzwa – Politechnika Wrocławska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: piotr.machala@ultra.wroclaw.pl Streszczenie W referacie omówiono zagadnienia związane z niecią- głościami wzorcowymi stosowanymi w badaniach eksplo- atacyjnych osi kolejowych. Wykonano przegląd norm krajo- wych oraz zagranicznych i procedur pod kątem głębokości nacięć wzorcowych i ich rozmieszczenia. Przeprowadzono analizę wykrywalności falami ultradźwiękowymi nieciągło- ści w zależności od ich głębokości. Omówiono korelację pomiędzy wielkościami nacięć (pęknięć) a czasem propa- gacji wady prowadzącej do urwania osi. Omówiono wpływ grubości nacięć wzorcowych na możliwości ich wykrywania metodą ultradźwiękową. Słowa  kluczowe: osie kolejowe; ultradźwięki; nieciągłości wzorcowe Abstract Paper discusses the issues related to calibration reflec- tors used in ultrasonic testing of railway axles during oper- ation. National and international standards and procedures were reviewed in relation to depth of the calibration reflec- tors and their location. An analysis of ultrasonic detec- tion of reflectors according to their depth was performed. The correlation between the size of the reflectors (cuts, cracks) and propagation time of the defect leading to break off of railway axis was discussed. The influence of model cut thickness on possibilities of ultrasonic detection was discussed. Keywords: railway axles; ultrasonic; calibration reflectors Wstęp Zestawy kołowe są elementami taboru kolejowego, którym poświęca się szczególną uwagę. Zakłady utrzyma- nia taboru ponoszą olbrzymie koszty związane z produkcją, eksploatacją, naprawami i badaniami osi i kół. Cena awarii spowodowanych pękniętymi osiami lub kołami są bowiem wielokrotnie wyższe. Ponadto każde takie zdarzenie to za- grożenie dla zdrowia i życia ludzkiego. Przepisy utrzymania ruchu powinny więc zapewniać wychwycenie mikroskopij- nej ilości osi wadliwych lub potencjalnie wadliwych z setek tysięcy osi poruszających się po torach Unii Europejskiej. Dziwi więc, że przepisy dotyczące jednej z najczęściej stoso- wanych metod NDT – metody ultradźwiękowej UT – pozwa- lają na ogromną dowolność sposobu wykonywania badań, częstości ich wykonywania oraz interpretacji wyników. Punktem wyjściowym rozważań na temat skuteczności in- strukcji i procedur badań jest analiza wielkości nieciągłości wzorcowych, ich położenia i możliwości wykrywania. Piotr Machała, Sebastian Darsznik, Jarosław Mierzwa, Patryk Uchroński przeglad Welding Technology Review Głębokość nacięć wzorcowych  a normy i procedury Jedyna norma obowiązująca w Polsce zawierająca infor- macje dotyczące badań ultradźwiękowych taboru kolejo- wego to PN EN 15313. W punkcie 6.5.7 dotyczącym badań nieniszczących czytamy: “Non-destructive tests shall be car- ried out to detect any defects on overhauled parts. Certain tests may be carried out in-service. The method to be used for carrying out these tests shall be indicated in the main- tenance plan” (Badania nieniszczące należy wykonywać w celu wykrycia wszystkich defektów w remontowanych ele- mentach. Niektóre badania można wykonać w eksploatacji. Metoda, którą należy użyć w tych badaniach, powinna być wskazana w planie utrzymania). Dla porównania niemiecka norma DIN 27201-7 w tablicy I zawiera wytyczne niepozo- stawiające wątpliwości. Brak analogicznych przepisów w Polsce doprowadził do sytuacji, w której poziom bezpieczeństwa zapewniany przez różne zakłady utrzymania ruchu są nieporównywalne. DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i11 .829 24 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Tablica II zawiera porównanie norm i procedur używanych w Polsce pod kątem głębokości nacięć i zasad skalowania podczas badań UT osi pełnych. Szerokość nacięcia Podczas spotkania mającego na celu wymianę informacji i doświadczeń z firmą Werkstoff Service z Essen (odpowie- dzialną za przepisy VPI) zwrócono nam uwagę, że oprócz głębokości nacięć wpływ na wynik kalibracji głowic może mieć szerokość wykonania nacięcia. Kwestia ta została podjęta, ponieważ ZBM ULTRA sp. z o.o. na przygotowywa- nych przez siebie wzorcach osi wykonuje nacięcia specjal- nie skonstruowanym przyrządem opartym o szlifierkę ką- tową, Werkstoff Service natomiast wykorzystywał metodę elektrodrążenia. Nacięcie wykonywane przez ZBM ULTRA Tablica I. Wymogi normy DIN 27201-7 Table I. The requirements of DIN 27201-7 Tablica II. Porównanie wymogów badań UT osi pełnych różnych norm i procedur Table II. Comparison of UT axis testing requirements full of different standards and procedures ma grubość 1,5 mm i jest wykonane przez cięciwę, a elektro- drążone 0,5 mm i długość 10 mm. Wyniki kalibracji na obu tych nacięciach różnią się. Zgodnie z zasadami rozcho- dzenia się fal ultradźwiękowych grubość nacięcia nie ma znaczenia, różnice w skalowaniach wynikają z innych prze- krojów nacięć (rys. 1). Nacięcia wykonane metodą elektro- drążenia są cieńsze niż przekrój wiązki ultradźwiękowej, fala nie zostaje więc odbita w całości. W celu określenia ilościo- wego tych różnic przygotowano wzorzec wykonany z wałka i posiadający nacięcia wykonane dwoma metodami w tej samej odległości i o tej samej głębokości. Aby mieć pew- ność, że użyta aparatura nie miała wpływu na wyniki analizy, wykorzystano system badania (rys. 2) oparty o defektoskop CUD BO WiFi i głowicę ultradźwiękową o kącie wprowa- dzania wiązki 19˚ umieszczoną w tarczy głowic ultradź- więkowych (rozchodzenie się wiązki fal ultradźwiękowych zgodnie z analizą geometryczną przedstawiono na rys. 3). Typ osi Metoda  badania Kąt rozchodzenia się fali Kierunek rozchodzenia się  fali Progi (wartości informacyjne) Oś drążona UT Przynajmniej jeden kąt (najkorzystniej 45°) (w przypadku wykrycia wady potwierdzenie pod drugim kątem) 2 kierunki („do przodu” i „do tyłu”) Reflektor porównawczy o głębokości 2 mm (prostopadle do osi osi) + 12 dB Oś pełna UT Badanie głowicami normalnymi 0°, 2 zasięgi obserwacji (1000 mm i 2500 mm) 2 kierunki prostopadłe Echo ściany tylnej +12 dB UT Rozchodzenie się fali ukośne (37° do 54°) 1 kierunek (ewentualnie 2 kierunki) Reflektor porównawczy o głębokości 2 mm (prostopadle do osi osi) + 6 dB wszystkie typy osi MT – – wskazanie linearne 2 mm Lp.  Numer   normy Tytuł normy Minimalna  głębokość  nacięcia Maksymalna   głębokość   nacięcia Ilość nacięć Poprawka   kalibracji 1 PN EN 15313 Kolejnictwo – Wymagania eksploatacyjne dotyczące obsługi zestawów kołowych – Utrzymanie zestawów kołowych pojazdów w eksploatacji i wyłączonych z eksploatacji Brak wymagań 2 DIN 27201-7 Stan pojazdów kolejowych – podstawy i technologie wykonania. Część 7: badania nieniszczące 2 mm 2 mm brak danych + 6 dB 3 BN-75 3518-02 Arkusz 01 Nieniszczące metody badań. Badania ultradźwiękowe osi zestawów kołowych elektrycznych zespołów trakcyjnych 3000 V 2 mm 15 mm 6 0 4 BN-77 3518-02 Arkusz 04 Nieniszczące metody badań. Badania ultradźwiękowe osi zestawów kołowych w wagonach eksploatowanych 2 mm 8 mm 5 0 5 4249/22 Instrukcja CNTK badań defektoskopowych osi zestawów kołowych dla lokomotyw serii SM48, SM31, SM42, EM10, EU/EP07, ET22, ET41, ET42 oraz osi wzorcowych tych serii 1,0 mm 17,5 mm od 6 do 14 0 6 3660/22 Instrukcja technologiczna wykonywania badań ultradźwiękowych osi zestawów kołowych wagonów towarowych Instytutu Kolejnictwa 2,6 mm 14,0 mm 9 0 7 IBU Instrukcje badań stworzone przez ZBM ULTRA 2 mm 2 mm ≥ 5 0 lub +6 dB 25PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Rys. 1. Przekroje nacięć Fig. 1. Cross-section of calibration reflectors Rys. 2. Defektoskop CUD BO WiFi Fig. 2. CUD BO WiFi flaw detector Rys. 5. Schemat rozchodzenia się fal ultradźwiękowych użytych głowic Fig. 5. Scheme of wave propagation of used probes Rys. 3. Schemat rozchodzenia się wiązki fal o kącie 19° Fig. 3. 19° ultrasonic wave propagation Rys. 4. Wyniki badań Fig. 4. Test results że oprócz głębokości nacięcia autor normy lub procedury powinien podać metodę wykonania nacięć wzorcowych. W przeciwnym razie wyniki badań wykonane na podstawie dwóch różnych kalibracji będą ze sobą nieporównywalne. Wpływ głębokości nacięć na wykrywalność Wykorzystując również defektoskop CUD BO WiFi przepro- wadzono analizę wpływu głębokości nacięcia na wysokość echa ultradźwiękowego. W tym celu wykonano z wykorzy- staniem szlifierki kątowej, nacięcia w tej samej odległości, o głębokościach: 0,5; 1; 2; 3; 4; 8; 16 mm. Maksymalne echa uzyskane od tych nacięć ustawiono na 80% WE i zapisano wzmocnienia. Badania wykonano pięcioma głowicami o róż- nych kątach wprowadzania wiązki – schemat przedstawio- no na rysunkach 5. Głowice 5˚ i 27˚ zostały ustawione tak, że droga rozchodzenia się fal ultradźwiękowych jest wyraźnie mniejsza niż dla pozostałych głowic. Wyniki badań przedsta- wiono w tablicy III. Wykonano również kalibrację głowicami ręcznymi z powierzchni bocznej walca o kątach zgodnych z wytycznymi VPI do badań osi towarowych: 37˚, 45˚, 54˚. Typ 1 Typ 2 Częstotliwość głowicy – 4 MHz, średnica przetwornika – 25 mm. Zrzuty ekranu (wyniki badań) umieszczono na ry- sunku 4. Echo na 80% wysokości ekranu w przypadku nacięcia elektrodrążonego uzyskano przy wzmocnieniu 47 dB, a na- ciętego szlifierką kątową przy wzmocnieniu 43 dB. Różnica jest więc znaczna, mogąca mieć wpływ na prawidłową ocenę ewentualnych wskazań badanej osi. Wynika stąd wniosek, Z tego prostego doświadczenia wynika, że dla głowic 10˚, 19˚ i 25˚ (których odległość od nacięć bardziej przy- pomina wielkości rzeczywiste) echo odbite od nacięcia o głębokości 3 mm nie różni się znacznie od ech uzyska- nych od nacięć głębszych. Oznacza to, że wartość 3 mm głębokości nacięcia jest dla wykorzystanego układu wadą typu nieskończoność. Zwiększanie głębokości ponad tą wartość nie powoduje więc zwiększania czułości badania. 26 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Powstaje więc pytanie, dlaczego autorzy niektórych norm i procedur zdecydowali się na wykorzystanie do skalowań nacięć powyżej wartości granicznej. Nacięcia te wykorzysty- wane w czasie badań z części czołowej czopa znajdują się w dużej odległości lub znajdują się w cieniu akustycznym. Można domniemywać, że wymagania te powstały w wyniku praktycznych prób – w obszarach szczególnie niebezpiecz- nych (w pobliżu zmian średnic) wykonywano nacięcia coraz głębsze aż do uzyskania wystarczającego poziomu detekcji. Wyjaśnienie tego zjawiska podano w kolejnym rozdziale. Badania obszarów  w cieniu ultradźwiękowym Nacięcia wzorcowe wykonuje się w celu wprowadzenia reflektora ultradźwiękowego do badanego układu. Wiązka fal rozchodząca się w materiale trafia na narożnik, od które- go następuje odbicie. Na rysunku 6 przedstawiono analizę geometryczną rozchodzenia się fal ultradźwiękowych w osi towarowej o średnicy czopa Ø120 mm podczas próby ka- libracji na nacięciu E o głębokości 8 mm zgodnie z normą BN-77 3518-02 Arkusz 04. Narożnik nacięcia znajduje się w cieniu akustycznym. Skąd więc pochodzi echo, które jest otrzymywane przez ope- ratorów w czasie kalibracji od ponad 30 lat? To odbicie od górnej części nacięcia i naroża przejścia podpiaście- przedpiaście (schemat na rys. 7). Tablica III. Wyniki kalibracji na nacięciach o różnej głębokości Table III. Calibration results on incisions of different depths Lp. Głębokość  nacięcia Kalibracja od czoła przy użyciu tarczy głowic Kalibracja z powierzchni bocznej   przy użyciu głowic ręcznych 5˚ 27˚ 10˚ 19˚ 25˚ 37˚ 45˚ 54˚ 1 0,5 mm 45 dB 50 dB 51 dB 49 dB 54 dB 30 dB 62 dB 77 dB 2 1 mm 35 dB 46 dB 45 dB 46 dB 50 dB 22 dB 58 dB 61 dB 3 2 mm 32 dB 46 dB 39 dB 43 dB 47 dB 23 dB 54 dB 56 dB 4 3 mm 29 dB 52 dB 35 dB 34 dB 40 dB 21 dB 50 dB 50 dB 5 4 mm 24 dB 52 dB 35 dB 34 dB 40 dB 21 dB 47 dB 49 dB 6 8 mm 18 dB 47 dB 34 dB 33 dB 39 dB 18 dB 48 dB 42 dB 7 16 mm 16 dB 40 dB 33 dB 33 dB 39 dB 18 dB 46 dB 38 dB Rys. 6. Kalibracja na nacięciu E zgodnie z BN-77 3518-02 Arkusz 04 Fig.  6. Calibration on the E incision according to BN-77 3518-02 -Sheet 04 Rys. 7. Szczegółowa analiza odbicia od nacięcia E Fig. 7. Detailed reflection analysis from the E incision Powstaje pytanie na ile badania prowadzone są w ten sposób i czy wykrywanie nieciągłości o głębokościach kilku lub nawet kilkunastu milimetrów jest wystarczające, aby za- pobiec awariom spowodowanym pęknięciom osi. Odpowie- dzi na to pytanie należałoby szukać w raportach z występu- jących w Europie awarii. Na podstawie analiz można ustalić jak duża była nieciągłość od której pęknięcie zaczęło pro- pagować i jak szybko to postępowało. Niestety z przyczyn prawnych taka ogólnodostępna baza wiedzy nie istnieje. Autorzy norm i procedur muszę się więc opierać na swoim doświadczeniu i dostępnym im możliwościach technicz- nych. W momencie powstawania norm branżowych były one zupełnie inne niż obecnie, należy więc przeprowadzić dys- kusję w środowisku czy w związku z obecnym poziomem aparatury ultradźwiękowej nie należałoby zupełnie zrezy- gnować ze stosowania norm branżowych. W tym momen- cie trudno wskazać na bardziej kompletne przepisy, dlatego jako rozwiązanie obligatoryjne można by przyjąć wymaga- nia niemieckie – głębokość nacięcia niezależnie od miejsca występowania to 2 mm. Zasadne jest jednak pytanie o to, czy kryterium nie jest zbyt ostre lub zbyt łagodne. Nacięcie 2 mm Autorzy referatu zadali podmiotowi odpowiedzialnemu za normę DIN 27201-7 – odpowiednikowi UTK w Niemczech Eisenbahn-Bundesamt – pytanie dotyczące genezy sformu- łowania wymogu stosowania nacięcia o głębokości 2 mm. Odpowiedź uzyskaliśmy od Pana Bernda Wicke z działu 32 (referat 32) Eisenbahn-Bundesamt odpowiedzialnego za monitorowanie pojazdów (Überwachung Fahrzeuge) sta- cjonującego w Bonn. 27PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Powodem wskazania w normie DIN27201-7 nacięcia o głębokości 2 mm jest przekonanie, że aktualnie techno- logia pozwala na wiarygodne wykrycie tego typu nieciągło- ści. Ponadto zwrócono nam uwagę, że kolumna zawierająca wielkości nieciągłości nieakceptowalnych ma charakter in- formacyjny, a nie obligatoryjny. Uzyskaliśmy również informację, że Komitet Techniczny CEN / TC 256 / SC 2 / WG 11 przygotowuje europejską nor- mę dotyczącą wymagań badań nieniszczących elementów kolejowych w eksploatacji. Ma ona mieć numer EN 16910. Jej pierwsza część ma być poświęcona zestawom kołowym i nie posiadać tabeli z zawartymi nieciągłościami nieakcep- towalnymi. W odpowiedzi na nasze zapytanie nie wskazano normy, w której określono by rozmieszczenie nacięć kalibracyjnych na osi. Ich umiejscowienie wynika z doświadczeń i wiedzy projektantów i producentów osi oraz położenia wcześniej występujących awarii. Podano przykład przepisów Deut- sche Bahn i VPI dotyczących badań osi wagonów towaro- wych. Rozmieszczenie nacięć w obu tych dokumentach jest takie samo i wprost wynika z doświadczeń i występujących najczęściej pęknięć osi. Potwierdzeniem informacji przesłanych przez Pana Bernda Wicke jest rozróżnienie w kalibracji podczas badań osi peł- nych i drążonych. Podczas kalibracji osi pełnej do otrzymanej wartości wzmocnienia należy dodać 6 dB, a w czasie kali- bracji osi drążonej 12 dB. Ze względu na to, że badania osi drążonych wykonuje się układami automatycznymi i za- pewnione są bardzo dobre, niezmienne warunki sprzęgania echa uzyskane podczas badań wzorców charakteryzują się wysokim stosunkiem sygnału użytecznego do szumu. Rzeczywiste badania osi zabudowanych charakteryzują się zwiększeniem poziomu szumu pochodzącego od pier- ścieni łożysk, silnika, hamulców itp. Wówczas kryterium nacięcie 2 mm + 12 dB jest zbyt ostre, ponieważ pojawiają się szumy. Kryterium 2 mm, szczególnie w czasie badań od części czołowej czopa jest wymaganiem ostrym. Przy wykorzysta- niu nieodpowiedniej aparatury lub w wyniku nieumiejętnego prowadzenia badania ewentualne wskazanie może zginąć w szumie lub dobra oś może zostać odrzuca ze względu na złe ocenienie wskazania pozornego. Paradoksalnie więc bardziej wiarygodne wyniki badań mogłyby zostać uzyskane w następstwie zastosowania nacięcia głębszego. Badania ultradźwiękowe są wykonywane regularnie w ca- łej Europie, mimo to ciągle dochodzi do awarii spowodowa- nych pęknięciami zmęczeniowymi osi. Być może propagacja pęknięć następuje więc na tyle szybko, że wykrywanie pęk- nięć o głębokości 2 mm jest niewystarczające lub okres po- między badaniami jest zbyt długi. Podsumowanie  Producenci osi i aparatury ultradźwiękowej, zakłady utrzymania ruchu, operatorzy badań, autorzy procedur, ośrodki szko- leń i odpowiednie urzędy przywiązują ogromną wagę do jakości wykonywanych badań. Dziwi więc fakt, że podstawowa kwestia dotycząca wielkości używanych podczas kalibracji, a nawet sposobu ich wykonania jest lekceważona lub bezre- fleksyjnie przyjmowana. Dobór wielkości optymalnej mógłby zostać zaaprobowany i przyjęty tylko przy ścisłej współpra- cy wspomnianych podmiotów. Jest to wymóg konieczny, aby wyniki badań uzyskiwane przez różne zakłady były ze sobą porównywalne. Literatura [1] DIN 27201-7 Stan pojazdów kolejowych – podstawy i technologie wyko- nania. Część 7: badania nieniszczące. [2] PN EN 15313 Kolejnictwo – Wymagania eksploatacyjne dotyczące ob- sługi zestawów kołowych – Utrzymanie zestawów kołowych pojazdów w eksploatacji i wyłączonych z eksploatacji. [3] BN-75 3518-02 Arkusz 01 Nieniszczące metody badań. Badania ultradź- więkowe osi zestawów kołowych elektrycznych zespołów trakcyjnych 3000 V. [4] BN-77 3518-02 Arkusz 04 Nieniszczące metody badań. Badania ultradź- więkowe osi zestawów kołowych w wagonach eksploatowanych. [5] 4249/22 Instrukcja CNTK badań defektoskopowych osi zestawów ko- łowych dla lokomotyw serii SM48, SM31, SM42, EM10, EU/EP07, ET22, ET41, ET42 oraz osi wzorcowych tych serii. [6] 3660/22 Instrukcja technologiczna wykonywania badań ultradźwiękowych osi zestawów kołowych wagonów towarowych Instytutu Kolejnictwa.