PS 11 2017 art 67PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Procedura badania PB01 stanu naprężenia   w elementach stalowych   z wykorzystaniem efektu Barkhausena  Test procedure PB01 of stress state evaluation in steel ele- ments using Barkhausen effect Dr hab. Bolesław Augustyniak – NNT sp. z o.o. Autor korespondencyjny/Corresponding author: boleslaw.augustyniak@nntlab.com Streszczenie Przedstawiamy syntetyczny opis pierwszej w Polsce pro- cedury badania o nazwie PB01, która dotyczy badania st- anu naprężenia w elementach stalowych z wykorzystaniem efektu Barkhausena. Procedura ta została opracowana przez firmę NNT sp. z o.o. i uzyskała uznanie przez Polski Rejestr Statków w styczniu 2017 r. Słowa kluczowe: stan naprężenia; stale; efekt Barkhausena; procedura badania Abstract There is presented synthetic description of the first in Poland test procedure labelled as PB01 which allows stress state evaluation in steel elements using Barkhausen effect. This test procedure was elaborated by NNT Ltd. company and had been approved by Polski Rejestr Statków in January 2017. Keywords: stress state; steels; Barkhausen effect; test pro- cedure Wstęp Wyznaczanie w sposób nieniszczący poziomu naprę- żenia w stalowych elementach konstrukcji to zagadnienie o wyjątkowo dużym znaczeniu technicznym i ekonomicz- nym. W przypadku elementów wykonanych ze stali o wła- ściwościach ferromagnetycznych atrakcyjne i uzasadnione merytorycznie jest zastosowanie metody czy też procedury badania, która bazuje na efekcie Barkhausena (EB). Bada- nia nad tym zagadnieniem autor niniejszego komunikatu rozpoczął w połowie lat 90. [1,2]. Badanie zjawisk magne- tosprężystych – bazy dla wykorzystania efektu Barkhause- na dla potrzeb diagnostyki stanu naprężenia, zaowocowały monografią [3]. Decydujące znaczenie dla rozwoju metody badania z użyciem EB miało zrealizowanie projektu badaw- czego NCBiR pt. Opracowanie magnetycznej metody oceny w materiałach konstrukcyjnych zwłaszcza anizotropowych [4]. W projekcie tym przeprowadzono badania komplemen- tarne wykorzystując obok efektu Barkhausena także meto- dę Mathara, dyfrakcji promieni X (XRD) oraz cyfrowej analizy obrazu (DIC). Opracowano wówczas innowacyjną sondę EB, która automatycznie zmienia kierunek magnesowania [5]. Niniejszy komunikat zawiera syntetyczny opis pierwszej w Polsce procedury badania o nazwie „Nieniszcząca meto- da wyznaczania stanu naprężenia w elementach stalowych z wykorzystaniem efektu Barkhausena” i numerze PB01, Bolesław Augustyniak przeglad Welding Technology Review która wypełnia oczywistą lukę w krajowej diagnostyce. Procedura ta została opracowana przez firmę NNT sp. z o.o. i uzyskała uznanie przez Polski Rejestr Statków w styczniu 2017 r. [6]. Podstawowe informacje o procedurze  Procedura PB01 dotyczy nieniszczącej metody wyzna- czania stanu naprężenia w elementach stalowych o wła- ściwościach ferromagnetycznych z wykorzystaniem efektu Barkhausena (EB). Stan naprężenia wylicza się z wyznaczo- nego z wartości natężenia EB stanu odkształcenia, wykorzy- stując do tego wyznaczoną podczas kalibracji relację między natężeniem EB i stanem odkształcenia. Treść istotna pro- cedury zawarta jest w dokumencie głównym pt. Procedura badania nr PB01, natomiast informacje szczegółowe są przedstawione w ośmiu załącznikach: – PB01-Z1 Podstawy fizyczne EB i zależność natężenia EB od stanu naprężenia; – PB01-Z2 Schemat blokowy standardowego układu po- miarowego EB i zasada działania; – PB01-Z3 Metodyka ustalenia warunków początkowych badania; DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i11 .836 68 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 – PB01-Z4 Zasady procedury kalibracji dla materiału izotro- powego i anizotropowego; – PB01-Z5 Wyznaczanie stanu naprężenia dla materiału izotropowego; – PB01-Z6 Wyznaczanie stanu naprężenia dla materiału anizotropowego; – PB01_Z7 Spis skrótów i symboli występujących w Proce- durze PB01; – PB01_Z8 Wzór Raportu z wyników badania stanu naprę- żenia. W dokumencie głównym przedstawiono kolejno: defini- cje użytych w procedurze PB01 podstawowych pojęć i wiel- kości oraz pięć kolejnych etapów badania. Podstawowe definicje  Trzy podstawowe co do znaczenia dla tej procedury ba- dania pojęcia to ‘stan naprężenia’ oraz ‘efekt Barkhausena’ i ‘natężenie efektu Barkhausena’. Stan naprężenia (SN) to ter- min oznaczający naprężenie występujące w warstwie przypo- wierzchniowej elementu stalowego. Zakłada się, że w tej war- stwie naprężenie jest jednorodne po głębokości i opisane jest jednoznacznie za pomocą trzech wielkości: wartości dwóch składowych głównych (σ1 i σ2) oraz kąta α pomiędzy kierunkiem składowej głównej σ1 a kierunkiem przyjętej osi x układu współrzędnych. Stan naprężenia jest wyznaczany ze stanu odkształcenia na podstawie zależności opisują- cych tę relację dla przypadku płaskiego stanu naprężenia. Efekt Barkhausena (EB) to zjawisko fizyczne polegające na indukowaniu w cewce detekcyjnej zbliżonej do powie- rzchni magnesowanego ferromagnetyka ciągu impulsów napięcia (sygnał napięciowy Uo). EB skojarzony jest ze sko- kowym ruchem granicy domenowej (GD), która odkotwicza się od defektów mikrostruktury w trakcie magnesowania. Natężenie efektu Barkhausena (NEB) oznacza wielkość fi- zyczną użytą do ilościowego określenia intensywności im- pulsów napięciowych EB. Wielkość ta ma mieć reprezentację w postaci napięcia typu DC (wartość niezmienna w czasie). W procedurze PB01 podstawową miarą NEB jest uśrednio- ne dla wielu cykli magnesowania napięcie skuteczne Us ze wzmocnionego i odfiltrowanego sygnału napięciowego Uo. Należy też dodać, że pomiary NEB wykonywane są za pomo- cą tak zwanego standardowego układu pomiarowego (SUP). Układ ten składa się z: sondy pomiarowej (SP), generatora prądu (GP) magnesowania oraz analizatora sygnału (AS), który wyznacza napięcie skuteczne Us z sygnału napięcio- wego Uo. Wielkość Us może być skorygowana tak, aby odjąć zakłócenia napięciowe występujące w torze pomiarowym AS. Korekcja ta dostarcza napięcia skutecznego U. Poniżej są opisane kolejne etapy badania z PB01. Etapy badania procedury PB01  1. Ustalenie warunków początkowych badania  Ustalenie warunków początkowych wykonywane jest zgodnie z zaleceniami opisanymi w PB01-Z3. Należy kolejno: a) przeprowadzić kontrolę działania i dobór nastaw układu pomiarowego SUP oraz korektę sygnału Us wykorzystu- jąc próbkę wzorcową PW0; b) umiejscowić punkt pomiarowy na obiekcie badanym (wy- pełniając wymogi wynikające z geometrii sondy pomiaro- wej SP – gwarantując poprawny kontakt części magne- sującej i pomiarowej głowicy pomiarowej); c) przygotować do badania powierzchnię danego obiek- tu. Powierzchnia badana nie powinna zawierać powłok malarskich ani też rdzy i zendry. Usuwanie tych warstw nie powinno wprowadzać naprężeń resztkowych. Końco- wym etapem przygotowania powierzchni powinno być szlifowanie oscylacyjne papierem ściernym o gradacji powyżej 100. 2. Procedura wykonania i rejestracji pomiarów NEB  Pomiar NEB na obiekcie w danym miejscu wykonywany jest co najmniej dla dwóch kierunków magnesowania (mate- riał izotropowy). Kierunki te powinny odpowiadać odpowied- nio wartości największej i najmniejszej NEB. W przypadku materiału anizotropowego magnetycznie należy wykonać pomiary rozkładu kątowego NEB uwzględniając kąt ma- gnesowania β względem kierunku osi anizotropii magne- tycznej. Należy przyjąć, że kąt β=0 odpowiada kierunkowi magnesowania wzdłuż głównej osi anizotropii (kierunek łatwego magnesowania). Wyniki pomiarów NEB są reje- strowane w postaci arkusza (macierzy) dla każdego punktu pomiarowego z podaniem: nazwy obszaru, numeru punk- tu, współrzędnych punktu (xi, yi) , kierunku magnesowania (oś x lub oś y, które przyjęte są umownie np. względem osi spoiny) a dla materiału anizotropowego – kąta magneso- wania β względem kierunku osi anizotropii magnetycznej i wreszcie wartość NEB. W przypadku badania NEB w wie- lu punktach leżących wzdłuż założonej linii, wyniki badania należy zapisywać w postaci arkusza zawierającego także in- formacje o kolejności lub współrzędnych kolejnego punktu. 3. Procedura wykonania i rejestracji pomiarów NEB  podczas kalibracji  Pomiar NEB podczas kalibracji wykonywany jest na prób- ce kalibracyjnej (PKI). Zasady wykonywania kalibracji jed- noosiowej oraz kalibracji dwuosiowej podane są w załącz- niku PB01_Z4. Kalibracja polega na badaniu natężenia EB w funkcji zadanego poziomu odkształcenia ε dla próbki ka- libracyjnej. Próbka ta ma kształt belki prostopadłościennej (kalibracja jednoosiowa) lub krzyża (kalibracja dwuosiowa). Odkształcenie zadawane jest metodą ugięcia próbki. Wyniki pomiarów NEB są rejestrowane w postaci arkusza (macie- rzy) dla każdego stanu odkształcenia z podaniem: nazwy próbki kalibracyjnej, poziomu odkształcenia εx dla kalibracji jednoosiowej (lub poziomów odkształceń εx i εy dla kalibra- cji dwuosiowej), natężenie EB dla kierunku x (dla kalibracji jednoosiowej) lub wartości natężenia EB dla kierunków x i y dla kalibracji dwuosiowej. UWAGA: Wartości natężenia EB to wartości napięcia Us (bez korekty na zakłócenia) lub war- tości napięcia U, które są wyliczone z Us po korekcie na za- kłócenia układu pomiarowego. Preferowane jest używanie napięcia U jako miary NEB. 4. Wyliczenie poziomu odkształcenia i naprężenia  W przypadku materiału izotropowego poziom odkształce- nia ε wyznacza się dla znanej wartości natężenia efektu Bar- khausena (NEB) zmierzonej w danym punkcie i w zadanym kierunku, wykorzystując funkcję odwrotną (FO) typu ε=F(X). Funkcja odwrotna FO utworzona jest z wyników procedury kalibracji. Zmienna X w tej funkcji to wartość ilorazu warto- ści NEB (np. U) zmierzonego dla nieznanego stanu odkształ- cenia i wartości NEB przyjętej dla stanu nieodkształconego. W przypadku materiału izotropowego kierunek osi głównej odkształcenia pokrywa się z kierunkiem magnesowania, dla którego uzyskano największą wartość NEB. Tym samym największy wynik NEB zmierzony pod pewnym kątem wy- znacza dla danego punktu składową główną ε1 odkształ- cenia i odpowiednio drugi wynik – zmierzony dla kierunku prostopadłego – składową ε2 odkształcenia w tym punkcie. Stan naprężenia (składowe główne i ich kierunki) wylicza się z wartości składowych głównych odkształceń zgod- nie ze znanymi w mechanice związkami między stanem 69PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 odkształcenia a stanem naprężenia, zakładając występo- wanie płaskiego stanu naprężeń. Sposób wyliczania pozio- mu odkształcenia i wynikającego z tego stanu naprężenia dla materiału izotropowego opisany jest w załączniku PB01_Z5. W przypadku materiału anizotropowego z pomiarów rozkładów kątowych natężenia EB (zorientowanych wzglę- dem kierunków osi głównej anizotropii magnetycznej) wy- znacza się rozkład kątowy odkształcenia. Rozkład kątowy odkształcenia służy do wyznaczenia składowych odkształ- ceń względem osi anizotropii oraz kąta osi głównej elipso- idy opisującej ten rozkład kątowy odkształceń. Znając obie składowe i kąt elipsoidy odkształceń wyznacza się wartości składowych głównych naprężeń. Kierunek osi głównej na- prężeń jest tożsamy z kierunkiem osi elipsoidy odkształceń. Szczegóły tej procedury zawarte są załączniku PB01_Z6. 5. Raport z wyników badania stanu naprężenia  Zestawienie wyników badania stanu naprężenia ma formę raportu, w którym zawarte są informacje o: nazwie obszaru badanego, sposobie przygotowania powierzchni, typie i nu- merze seryjnym miernika użytego do pomiaru EB oraz tabele z wartościami składowych σ1, σ2 i kąta α. Na życzenie zlece- niodawcy raport może zawierać mapy rozkładu przestrzen- nego obu składowych naprężenia. Wzór Raportu z wyników badania stanu naprężenia zawarto w załączniku PB01_Z8. Podsumowanie  Opisana wyżej procedura badania PB01 usystematyzowała po raz pierwszy zasady pomiaru natężenia efektu Barkhause- na dla potrzeb diagnostyki stanu naprężenia. Opracowana procedura może być zastosowana dla wszelkiego typu elemen- tów maszyn i konstrukcji czy też instalacji o praktycznie dowolnej geometrii (powierzchnie płaskie lub zakrzywione, pręty i wałki) i grubości (dolna granica grubości to ok. 0,5 mm). Czas badania dla jednego punktu pomiarowego nie przekracza kilku sekund. Procedurę tę można wykorzystywać powszechnie dla prewencyjnego zbadania stanu naprężenia, które wynika z obciążeń mechanicznych czy też jest skutkiem zastosowanej obróbki cieplno-mechanicznej (spawanie, deformacja pla- styczna, itd.). Badanie stanu naprężenia jest szczególnie zasadne wówczas, gdy przyśpiesza ono degradację mikrostruktury czy też stymuluje rozwój mikro i makropęknięć. Procedura ta jest teraz wykorzystywana formalnie do badania urządzeń, które podlegają dozorowi Polskiego Rejestru Statków. Podjęte są też odpowiednie działania, aby analogiczną procedurę uznał Urząd Dozoru Technicznego oraz inne towarzystwa notyfikujące. Literatura [1] Augustyniak B., Chmielewski M., Kiełczyński W.: Nowa metoda pomia- ru naprężeń pozostających w złączach spawanych za pomocą efektu Barkhausena, w: [Materiały] XXIV Krajowa Konferencja Badań Nienisz- czących, Poznań-Kiekrz 24-26.10.1995, PTBNiDT, SIMP. s. 9-17. [2] Sablik M.J., Augustyniak B.: The effect of mechanical stress on a Bar- khausen noise signal integrated across a cycle ramped magnetic field, J. Appl. Phys. 79 (2) 1996, pp. 963-972. [3] Augustyniak B.: Zjawiska magnetosprężyste i ich wykorzystanie w nie- niszczących badaniach materiałów, Monografia 38, Politechnika Gdańska, Gdańsk, 2003. s. 193. [4] Projekt NCBiR nr PBS1/A9/14/2012 pt. Opracowanie magnetycznej metody oceny stanu naprężeń́ w materiałach konstrukcyjnych zwłaszcza anizotropowych, Politechnika Gdańska, 2012-2014. [5] Augustyniak B., Chmielewski M., Piotrowski L., Kiełczyński W., Prokop K., Kukla D.: Pomiar naprężeń własnych metodą Barkhausena za pomo- cą sondy z wirującym polem magnetycznym, ENERGETYKA, Vol.11, s. 641-643, 2014. [6] Świadectwo Uznania PRS nr TT/821/710405/17, Gdańsk, 2017r