PS 11 2017 art 76 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Analiza czynników wpływających na identyfikację   stanu wytężenia z wykorzystaniem szumu Barkhausena  na przykładzie stali S235JR Analysis of factors influencing identification of stress-strain state using Barkhausen noise on the example of S235JR steel Dr hab. inż. Maciej Roskosz, prof. AGH – AGH Akademia Górniczo-Hutnicza; mgr inż. Krzysztof Fryczowski, mgr inż. Michalina  Kocur – Politechnika Śląska w Gliwicach.   Autor korespondencyjny/Corresponding author: mroskosz@agh.edu.pl Streszczenie Wykorzystanie szumu Barkhausena do oceny wytężenia stali ferrytycznych jest tematem wielu badań i publikacji. W niniejszym artykule podjęto temat wpływu grubości próbek i historii ich obciążania na korelacje diagnostyczne pomię- dzy wielkościami ilościowo opisującymi szum Barkhausena a stanem wytężenia. Badania przeprowadzono na próbkach ze stali S235JR, która jest powszechnie wykorzystywaną sta- lą konstrukcyjną. Stwierdzono wpływ zarówno grubości, jak i historii obcią- żania na analizowane wielkości. W zależnościach korelacyj- nych wpływ historii obciążenia można pominąć do wartości naprężenia równej 60% granicy plastyczności badanej stali, a wpływ grubości do wartości naprężenia zbliżonych do gra- nicy plastyczności. Słowa  kluczowe: szum Barkhausena; wytężenie; korelacja diagnostyczna Abstract Application of Barkhausen noise to evaluate stress-strain state of ferrite steels is a subject of many studies and pub- lications. In this paper impact of sample thickness and load history on diagnostic correlations between quantities de- scribing Barkhausen noise quantitatively and strain state was analyzed. The research was conducted on plate sam- ples of S235JR steel, which is commonly used structural steel. The influence of both thicknesses and load history on the analyzed quantities was found. The correlation de- pendencies show that, the influence of the load history can be omitted to a stress value equal to 60% of the yield point of the tested steel, and the effect of the thickness to the stress value close to the yield point. Keywords: Barkhausen noise; stress-strain state; diagnostic correlation Wprowadzenie Polowy (klasyczny) efekt Barkhausena związany jest z od- działywaniem pola magnetycznego na strukturę domenową ferromagnetyka i objawia się fluktuacyjnymi zmianami stru- mienia magnetycznego w pobliżu jego powierzchni [1,2]. Przesuwanie ścian domenowych blokowane jest przez nie- jednorodności struktury krystalograficznej ferromagnetyków. Obok mikrostruktury występuje drugi czynnik mający wpływ na proces magnesowania – odkształcenia sieci krystalogra- ficznej związanej z naprężeniami własnymi i zewnętrznymi obciążeniami badanego materiału. Istotną rolę w procesie magnesowania ferromagnetyków oprócz energii wymiany i energii magnetostatycznej odgrywa energia magnetosprę- żysta, określona także rozkładem naprężeń wewnętrznych w próbce ferromagnetyka [2,3]. Najważniejszym źródłem naprężeń wewnętrznych są dyslokacje. Zewnętrzne naprę- żenia mechaniczne, poprzez sprężenie magnetosprężyste, powodują w materiałach ferromagnetycznych przeobrażenie Maciej Roskosz, Krzysztof Fryczowski, Michalina Kocur przeglad Welding Technology Review struktury domenowej i prowadzą w efekcie do zmiany kształtu oraz nachylenia krzywej magnesowania. Modyfi- kacja struktury magnetycznej pod wpływem naprężeń od- bywa się głównie drogą przesuwania ścian Blocha. Wpływ naprężeń na położenie granicy domenowej zależy od typu granicy. Naprężenie zewnętrzne nie zmienia położenia gra- nic typu 180°, a jedynie powoduję zmianę ich szerokości. W przypadku ścianek domenowych typu „nie-180°” napręże- nia zewnętrzne powodują ich ruch mający charakter odwra- calny, a następnie przy dużych naprężeniach nieodwracalny. Przemieszczanie ścian Blocha napotyka na lokalne bariery w postaci zaburzeń sieci krystalicznej i odbywa się w spo- sób skokowy od przeszkody do przeszkody [2,3]. Wielkości ilościowo opisujące szum Barkhausena [4] są wykorzystywane do identyfikacji prostych i złożonych sta- nów naprężeń w elementach ferromagnetycznych [5÷7]. W ramach niniejszych badań podjęto temat wpływu grubości DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i11 .838 77PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 próbek i historii ich obciążania na korelacje diagnostyczne pomiędzy wielkościami ilościowo opisującymi szum Bar- khausena a stanem wytężenia. Szczegóły badań Badania przeprowadzono na próbkach ze stali S235JR wg PN-EN 10025-2:2007, która jest powszechnie wykorzy- stywaną stalą konstrukcyjną. Skład chemiczny i właściwo- ści wytrzymałościowe stali przedstawiono w tablicy I. W ramach badań wykorzystano próbki płytowe z przewę- żeniem o grubościach odpowiednio 3, 4 i 5 mm. Tablica I. Skład chemiczny i właściwości wytrzymałościowe stali S235JR Table I. Chemical composition and mechanical properties of S235JR steel Rys. 1. Schemat obciążania próbek SO1 Fig. 1. SO1 sample loading procedure Rys. 2. Schemat obciążania próbek SO2 Fig. 2. SO2 sample loading procedure Analiza wyników Analizowano takie wielkości opisujące szum Barkhause- na jak: – energia EBN, – wartość skuteczna URMS, – charakterystyczne punkty obwiedni. Opis tych wielkości i sposoby ich uzyskiwania przedsta- wiono w [4]. Analiza wpływu grubości próbek Analizę wpływu grubości próbek przeprowadzono dla sche- matu obciążania SO1. Obciążenia próbek o różnych grubo- ściach dobrano tak, by wartości naprężenia uzyskiwanego w najmniejszych wartościach próbek były jednakowe dla każ- dego z kroków obciążania. Wpływ czynnych naprężeń roz- ciągających na energię szumu Barkhausena przedstawiono na rysunkach 3 i 4, a na wartość skuteczną URMS na rysun- kach 5 i 6, odpowiednio dla równoległego i prostopadłego kierunku pomiaru. Zarówno dla energii, jak i wartości skutecznej w zakresie naprężeń do ok. 200 MPa dla pomiarów w kierunku równole- głym do działania obciążenia wpływ grubości jest niewielki, a różnice mieszczą się w odchyleniu standardowym warto- ści średniej dla poszczególnych pomiarów. Powyżej 200 MPa wraz ze wzrostem naprężenia rosną zarówno odchylenia standardowe, jak i wartości wielkości średnich dla różnych grubości. Dla pomiarów w kierunku prostopadłym w całym zakresie zmienności naprężeń wartości odchyleń standar- dowych dla poszczególnych grubości są niewielkie, nato- miast różnice dla wartości średnich dla poszczególnych grubości są zauważalne. Analizowano również wpływ czynnych naprężeń roz- ciągających na punkty charakterystyczne obwiedni takie jak wartość maksymalna obwiedni PEAKVAL i jej położenie PEAKPOS [4]. Nie stwierdzono wyraźnego wpływu napręże- nia na wartości PEAKPOS. Na rysunkach 7 i 8 pokazano wpływ naprężeń na wartość maksymalną obwiedni PEAKVAL, od- powiednio dla równoległego i prostopadłego kierunku po- miaru. Wnioski sformułowane dla energii i wartości sku- tecznej są słuszne również dla zależności otrzymanych dla PEAKVAL. Można stwierdzić, że w zakresie odkształceń spręży- stych możliwe jest opracowanie korelacji diagnostycz- nych, w których wpływ grubości próbek można pominąć. Udziały masowe maksymalne [%] Re [MPa] Rm [MPa]C Mn P S N Cu 0,21 1,4 0,035 0,035 0,012 0,55 235 410 t σ t σ Przyjęto dwa schematy obciążania próbek. Pierwszy z nich polegał na obciążeniu próbki do zadanej wartości napręże- nia, wykonaniu pomiarów i obciążeniu do kolejnej wyższej wartości naprężenia (rys. 1). Drugi z kolei to schemat obcią- żania, w którym po osiągnięciu zadanego naprężenia i wyko- naniu pomiaru próbki odciążano. W każdym kolejnym kroku zwiększano wartość naprężenia (rys. 2). W ramach schematu obciążania SO1 badano próbki o grubościach 3, 4 i 5. W ramach schematu obciążania SO2 przebadano jedynie próbki o grubości 5 mm. Pomiary szumu Barkhausena wykonywano przy użyciu systemu pomiaru, analizy i rejestracji impulsów napięcio- wych natężenia Barkhausena MEB-4C firmy Mag-Lab s.c. a konfiguracja ustawień była następująca: – częstotliwość próbkowania: 800 kHz, – wzmocnienie sygnału: 35 dB, – amplituda prądu magnesującego: 200 mA, – częstotliwość prądu magnesującego: 2,04 Hz. Pomiary szumu Barkhausena wykonywano w dwóch kie- runkach – równoległym i prostopadłym do kierunku zadawa- nego obciążenia. 78 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Rys.  3.  Zależność między średnią energią EBN i naprężeniem σ dla próbek o grubości 3, 4 i 5 mm – kierunek równoległy Fig. 3. The relationship between average energy EBN and stress σ for 3, 4 and 5 mm samples – parallel direction Rys. 5. Zależność między średnią wartością skuteczną URMS i naprę- żeniem σ dla próbek o grubości 3, 4 i 5 mm – kierunek równoległy Fig. 5. The relationship between average RMS value and stress σ for 3, 4 and 5 mm samples – parallel direction Rys. 7. Zależność między średnią wartością PEAKVAL i naprężeniem σ dla próbek o grubości 3, 4 i 5 mm – kierunek równoległy Fig. 7. The relationship between average PEAKVAL value and stress σ for 3, 4 and 5 mm samples – parallel direction Rys.  4.  Zależność między średnią energią EBN i naprężeniem σ dla próbek o grubości 3, 4 i 5 mm – kierunek prostopadły Fig. 4. The relationship between average energy EBN and stress σ for 3, 4 and 5 mm samples – perpendicular direction Rys. 6. Zależność między średnią wartością skuteczną URMS i naprę- żeniem σ dla próbek o grubości 3, 4 i 5 mm – kierunek prostopadły Fig. 6. The relationship between average RMS value and stress σ for 3, 4 and 5 mm samples – perpendicular direction Rys. 8. Zależność między średnią wartością PEAKVAL i naprężeniem σ dla próbek o grubości 3, 4 i 5 mm – kierunek prostopadły Fig. 8. The relationship between average PEAKVAL value and stress σ for 3, 4 and 5 mm samples – perpendicular direction 0 500 400 300 200 100 0 100 200 300 400  EBN σ [MPa]  0 120 100 80 60 40 20 0 100 200 300 400  EBN σ [MPa] 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0 100 200 300 400  URMS [V] σ [MPa]  0,32 0,28 0,24 0,2 0,16 0,12 0,08 0 100 200 300 400  URMS [V] σ [MPa]   PEAKVAL [V] 2,5 2 1,5 1 0,5 0 0 100 200 300 400 σ [MPa]  PEAKVAL [V] 1 0,8 0,6 0,4 0,2 0 100 200 300 400 σ [MPa] 79PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Analiza wpływu historii obciążenia Analizę wpływu historii obciążenia przeprowadzono dla próbek o grubości 5 mm, których część była obciążana wg schematu obciążania SO1 a część wg schematu obcią- żenia SO2. Zależności między energią szumu Barkhausena i wartością skuteczną a naprężeniami czynnymi pokazano na rysunkach od 9 do 12. Dla pomiarów w kierunku równole- głym do naprężenia ok. 200 MPa wpływ historii obciążania jest niewielki. Dalszy wzrost naprężenia powoduje wzrost rozrzutu wartości średnich jak i wzrost odchylenia standar- dowego. Może to świadczyć o wpływie historii obciążania. Dla pomiarów w kierunku prostopadłym różnice pomiędzy wartościami otrzymanymi do poszczególnych schematów obciążania są wyraźne i w miarę jednakowe w całym zakre- sie zmienności naprężeń. Rys.  9.  Zależność między średnią energią EBN i naprężeniem σ dla próbek o grubości 5 mm – kierunek równoległy Fig.  9. Relationship between average energy EBN and stress σ for 5 mm samples – parallel direction Rys. 11. Zależność między średnią wartością skuteczną URMS i na- prężeniem σ dla próbek o grubości 5 mm – kierunek równoległy Fig.  11. Relationship between average RMS value and stress σ for 5 mm samples – parallel direction Rys.  10.  Zależność między średnią energią EBN i naprężeniem σ dla próbek o grubości 5 mm – kierunek prostopadły Fig. 10. The relationship between average energy EBN and stress σ for 5 mm samples – perpendicular direction Rys. 12. Zależność między średnią wartością skuteczną URMS i na- prężeniem σ dla próbek o grubości 5 mm – kierunek prostopadły Fig.  12. Relationship between average RMS value and stress σ for 5 mm samples – perpendicular direction 0 500 400 300 200 100 0 100 200 300 400  EBN σ [MPa]  0 100 80 60 40 20 100 200 300 400  EBN σ [MPa] 0,7 0,6 0,5 0,4 0,3 0,2 0,1 0 100 200 300 400  URMS [V] σ [MPa]  0,28 0,24 0,2 0,16 0,12 0 100 200 300 400  URMS [V] σ [MPa]  Podsumowanie  Na rysunkach od 13 do 16 pokazano przykładowe zależności korelacyjne wykorzystujące energię i wartość skutecz- ną szumu Barkhausena. Na każdym z rysunków pokazano uśrednione wartości z wszystkich badanych próbek w ramach poszczególnych schematów obciążania. 80 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Rys. 13. Zależność korelacyjna pomiędzy naprężeniem σ i energią EBN – kierunek równoległy Fig.  13. Correlation between stress σ and energy EBN – paralel direction Rys. 15.  Zależność korelacyjna pomiędzy naprężeniem σ i warto- ścią skuteczną URMS – kierunek równoległy Fig. 15. Correlation between stress σ and RMS value – paralel direc- tion Rys. 14. Zależność korelacyjna pomiędzy naprężeniem σ i energią EBN – kierunek prostopadły Fig. 14. Correlation between stress σ and energy EBN – perpendicu- lar direction Rys. 16. Zależność korelacyjna pomiędzy naprężeniem σ i wartością skuteczną URMS – kierunek prostopadły Fig. 16. Correlation between stress σ and RMS value – perpendicu- lar direction 0 400 300 200 100 0 100 200 300 400 500  EBN  σ [MPa]  0,1 400 300 200 100 0 0,2 0,3 0,4 0,5 0,6 0,7  URMS  σ [MPa]  Wykorzystując pomiary w obydwu kierunkach magnesowania, jednoznaczną korelację diagnostyczną można opracować w zasadzie dla całego zakresu zmienności naprężeń. Jednak stwierdzone wcześniej wpływ grubości jest możliwy do pominię- cia tylko w zakresie odkształceń sprężystych. Dodatkowo powyżej granicy plastyczności odchylenia standardowe wartości średniej są znaczące, co ogranicza użyteczny zakres zależności korelacyjnych do zakresu odkształceń sprężystych lub niewie- le przekraczających granicę plastyczności. Wpływ historii obciążenia można pominąć do wartości naprężenia 150 MPa, co w przypadku analizowanej stali stanowi ok. 60% granicy plastyczności. Powyżej tej wartości występują wyraźne różnice w otrzymanych wynikach. Zakładając, że przy konstruowaniu większości obiektów technicznych jako naprężenie dopuszczalne przyjmuje się granicę plastyczności z odpowiednim współczynnikiem bezpieczeństwa, poziom naprężeń eksploatacyjnych może leżeć poniżej 60% granicy plastyczności. Czyni to możliwym zastosowanie otrzymanych zależności korelacyjnych, które nie musiałyby uwzględ- niać zarówno wpływu grubości, jak i historii eksploatacji. Literatura [1] Błachnio J.: Efekt Barkhausena w diagnostyce elementów maszyn, Insty- tut Techniczny Wojsk Lotniczych, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Tech- nologii Eksploatacji, PIB, 2009. [2] Augustyniak B.: Zjawiska magnetosprężyste i ich wykorzystanie w nie- niszczących badaniach materiałów, Wydawnictwo Politechniki Gdań- skiej, 2003. [3] Roskosz M.: Wykorzystanie własnego magnetycznego pola rozproszenia w diagnostyce elementów ferromagnetycznych, Wydawnictwo Politechni- ki Śląskiej, Gliwice, 2014. [4] Fryczowski K., Roskosz M.: Metody ilościowej analizy szumu napięciowe- go Barkhausena, Przegląd Spawalnictwa Vol. 88, No 10, 2016. [5] Piotrowski L., Augustyniak B., Chmielewsk M., Tomáš I.: The influence of plastic deformation on the magnetoelastic properties of the CSN12021 grade steel, Journal of Magnetism and Magnetic Materials, vol. 321, pp. 2331-2335, 2009. [6] Roskosz M., Witoś M., Żurek Z.H., Fryczowski K.: Porównanie możliwości diagnostycznych metod magnetycznej pamięci metalu, szumu Barkhause- na i niskoczęstotliwościowej impedancji, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 88 No 10, 2016. [7] Augustyniak B., Chmielewski M., Piotrowski L., Kiełczyński W., Prokop K., Ku- kla D.: Pomiar naprężeń własnych metodą Barkhausena za pomocą sondy z wirującym polem magnetycznym, Energetyka Listopad, s. 641-643, 2014. 400 300 200 100 0  EBN  σ [MPa]  10 30 50 70 90 110 400 300 200 100 0  σ [MPa]  0,08 0,16 0,24 0,32  URMS