PS 11 2017 art 84 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Studium rozwiązań konstrukcyjnych nowej generacji  zewnętrznych osi robotów przemysłowych  Study on construction of a new generation of industrial robot external axes Dr inż. Paweł Cegielski; dr hab. inż. Dariusz Golański, prof. PW; dr inż. Paweł Kołodziejczak; prof. dr hab. inż. Andrzej Kolasa  – Politechnika Warszawska, dr inż. Tadeusz Sarnowski – ZAP Robotyka Ostrów Wlkp. Autor korespondencyjny/Corresponding author: pcegiels@wip.pw.edu.pl Streszczenie Robotyzacja obsługi maszyn i wyrobów średnio- gabarytowych powodować może szereg problemów, m.in. związanych z ograniczonym zasięgiem ramienia robota czy powierzchnią montażową stanowiska. Przykładem może być spawane obiektów przestrzennych czy obsługa pras krawędziowych. Rozwiązaniem może być zastosow- anie odpowiednich manipulatorów – zewnętrznych osi ro- botów, wspomagających dostęp robota do miejsc obrób- ki, jego zasięg i lokomocję. W artykule przedstawiono efekty rozpoczętych prac badawczo-rozwojowych związanych z budową i wdrożeniem w PPU „ZAP Robotyka” w Ostrow- ie Wielkopolskim trzech nowych typów maszyn. Przed- stawione informacje odnoszą się wprost do wyników projektu nr POIR.01.01.01-00-0271/16, realizowanego w ramach Pro- gramu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 NCBiR. Słowa kluczowe: pozycjoner; manipulator; robot przemysłowy; zewnętrzna oś robota Abstract The robotization of machinery operation and medium-sized products manufacturing can cause a number of problems resulted among others from limited range of the robot arm working space or entire area of the robot station. As exam- ples may be shown a welding of spatial objects or the use of press brakes. The solution may be the application of ap- propriate manipulators as an external axis of the robots, that assist the robot to access to all the parts of the workpiece, increase its range and improve its locomotion. The article presents the results of the research and development work related to the construction and implementation of three new types of machines in the “ZAP Robotyka” plant in Ostrów Wielkopolski. The information presented here is directly related to the results of Project POIR.01.01.01-00-0271/16 within the framework of the Operational Program Intelligent Development 2014-2020 NCBiR. Keywords: positioner; manipulator; industrial robot; external robot axis Wprowadzenie W przypadku robotyzacji takich procesów, jak np. spawa- nie łukowe czy obsługa maszyn, zachodzić może potrzeba realizacja takich procesów lub czynności jak spawanie, po- dawanie czy transportowanie w zakresie przekraczającym zasięg i przestrzeń roboczą robotów przemysłowych dedyko- wanych do tych zadań. Przyjęty na użytek artykułu (i projektu) termin „obiekty średnio-gabarytowe” ma oczywiście charak- ter umowny i odnosi się do tych wyrobów produkowanych na stanowiskach zrobotyzowanych, których rozmiar przynaj- mniej w jednym kierunku przekracza 1 m i nie jest większy niż kilka metrów. Ze wzrostem rozmiaru może pojawić się problem z dostępem do miejsc obróbki, w tym zapewnieniem wymaganej orientacji przestrzennej narzędzia (spawanie, ob- róbki wykańczające, cięcie termiczne itp.). Przykładem takich obiektów mogą być rozległe arkusze blachy (obsługa pras krawędziowych i tłoczących), przestrzenne ramy, belki, korpu- sy, obudowy i zbiorniki (robotyzacja spawania) itp. Paweł Cegielski, Dariusz Golański, Paweł Kołodziejczak, Andrzej Kolasa, Tadeusz Sarnowski przeglad Welding Technology Review Wobec przedstawionych problemów, pomijając nieliczne roboty o nieznacznie zwiększonym zasięgu (jak 7-osiowe roboty QIROX® firmy CLOOS z wbudowanymi w podstawę wysięgnikami o długości 550 mm czy ARC Mate 100iC/8L firmy Fanuc o zasięgu wydłużonym z średnio 1400÷1600 do 2028 mm), użycie znacznie większego robota nie jest działaniem racjonalnym. Ze wzrostem rozmiaru (zasięgu) zwiększy się nośność (ponad potrzeby), masa i cena robota. Zwykle inna też będzie dedykacja robota i wspomagające ją oprogramowanie systemowe. Przy konieczności istotnego zwiększenia zasięgu robota i/lub zdolności do docierania do trudnodostępnych miejsc obróbki, np. spawania na powierzchni konstrukcji o znacz- nych rozmiarach, konieczne staje się użycie dodatkowych manipulatorów – zewnętrznych osi robota, np. pod postacią torów jezdnych oraz wieloosiowych pozycjonerów o specjal- nej konstrukcji [1,4,5,7,8]. DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i11 .839 85PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Od manipulatorów – zewnętrznych osi robotów przemysło- wych oczekuje się wysokiej dokładności i obciążalności, zdol- ności do pracy w pełni zsynchronizowanej z ruchami robota, a pożądane właściwości użytkowe osiągane są m.in. dzięki odpowiedniej strukturze kinematycznej oraz właściwościom układów napędowych i sterowania. Obecnie napędy mani- pulatorów realizowane są niemal wyłącznie jako elektrycz- ne, wypierając mocne, ale kłopotliwe eksploatacyjnie układy hydrauliczne oraz ograniczone funkcjonalnie napędy pneu- matyczne (te ostatnie nadal są stosowane w prostszych ma- nipulatorach lub mniej wymagających zespołach ich ruchu). Serwonapędy elektryczne sterowane w sposób ciągły mogą umożliwić pełną synchronizację manipulatora z ruchami robota. Znacznym utrudnieniem jest brak jakiejkolwiek unifika- cji serwonapędów elektrycznych, w tym kodów sterujących, pomiędzy producentami robotów – każda zewnętrzna oś zdolna do pełnej synchronizacji z robotem wymaga zastoso- wania napędu (silnik, przekładnia, serwo-wzmacniacz, opro- gramowanie) dedykowanego przez producenta danego robo- ta. Z tego względu podaż najwyższej jakości zewnętrznych osi jest istotnie ograniczony – oferowane są przez niektó- rych producentów robotów i wyłącznie do nich dostosowane oraz przez nieliczne firmy niezależne, każdorazowo adaptują- ce je do napędu właściwego dla danej aplikacji (użytego robo- ta przemysłowego). Tablica I. Zestawienie parametrów użytkowych manipulatorów przyjętych dla projektu Table I. Technical date of manipulators designed in the project W dalszej części artykułu przedstawiono efekty rozpo- czętych prac badawczo-rozwojowych związanych z budową i wdrożeniem w PPU „ZAP Robotyka” w Ostrowie Wielko- polskim nowych typów maszyn. Na podstawie przeprowa- dzonej, wnikliwej analizy rynku, w tym coraz częściej obser- wowanej potrzeby zwiększenia zasięgu operowania robota w odniesieniu do konstrukcji średniej wielkości, w zakres projektu włączono opracowanie dwóch typoszeregów pozy- cjonerów, o konstrukcji typu „L” i „H”, oraz systemu torów jezdnych, zapewniających robotom niezbędną w takich przypadkach lokomocję (tabl. I). Wszystkie opracowywane manipulatory sterowane będą w sposób ciągły, tj. zbliżony do osi własnych robota i będą z nim współdziałać w oparciu o ten sam program użytko- wy. Manipulatory będą konstrukcjami uniwersalnymi, przy- gotowanymi do instalacji jednostek napędowych dostoso- wanymi do różnych systemów sterowania. Ponadto, nowe maszyny spełnią najwyższe standardy funkcjonalne, wytrzy- małościowe i technologiczne, w tym wymagania norm krajo- wych i europejskich dyrektyw. Opracowane manipulatory umożliwią tworzenie nowocze- snych aplikacji z zakresu robotyzacji procesów technologicz- nych. Pozwolą robotom przemysłowym osiągać niezbędną mobilność, zwłaszcza gdy konieczne jest istotne zwiększe- nie zasięgu ich pracy i/lub zdolności docierania do trudno- dostępnych miejsc obróbki. Funkcja lub parametr Rodzina pozycjonerów typu „L” Rodzina pozycjonerów typu „H” System modułowy  torów jezdnychrozmiar 1 Rozmiar 2 rozmiar 1 Rozmiar 2 Konstrukcja monolityczna przegubowa lub modułowa modułowa Liczba stanowisk / platform jezdnych 1 lub 2 2 1 lub 2 Napęd elektryczny (dostosowany do różnych systemów sterowania) Łączna liczba sterowanych osi 2/5 (jedno/dwu –stanowiskowy) 3 1 Obrót stołu roboczego / sterowanie n x 360°/ciągłe n x 360°/ciągłe – Obrót ramienia „L” / sterowanie n x 360°/ciągłe – – Obrót zmiany stanowisk/ sterowanie 2 x 180°/dyskretne 2 x 180°/dyskretne – Przejazd platformy robota/ sterowanie – – – – liniowy/ciągłe Długość toru jezdnego [m] – – – – 2,5 i 5,0 (moduły) Nośność [kg] 250 500 300 1000 250 i 500 (moduły) Powtarzalność pozycjonowania [mm] nie gorsza niż ±0,1 Maks. prąd spaw. [A] nie mniej niż 500A Maksymalna przestrzeń robocza [m] 1,5 x 1,5 x 1,5 2,0 x 2,0 x 2,0 1,5 x 4,0 (średnica/długość) 1,5 x 4,0 (średnica/długość) – Uniwersalne mocowanie napędu uniwersalne gniazdo przyłączeniowe, dorabiany kołnierz silnika i przekładni ruchu Pozostały osprzęt – – ewentualne moduły zwiększające długość przestrzeni roboczej (o ile nie zostanie wybrana wersja przegubowa) słupy, platformy jezdne, moduł transportujący osprzęt 86 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Tablica II. Porównanie głównych cech użytkowych pozycjonerów dwuosiowych Table II. Comparison of the main features of two-axis positioners Przedstawione informacje odnoszą się wprost do wyni- ków projektu nr POIR.01.01.01-00-0271/16, realizowane- go w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014-2020 NCBiR. Pozycjonery typu „L” Pozycjonery to, najogólniej, maszyny manipulujące (ru- chy ustawcze i/lub robocze, nawet równocześnie z ruchami robota) zamocowanymi do nich (za pośrednictwem odrębne- go oprzyrządowania montażowego) obiektami poddawanymi obróbce przez robot, np. spawanymi, malowanymi, montowa- nymi itp. Umożliwiają pracę/obróbkę w najdogodniejszych pozycjach i/lub dają dostęp do tych miejsc [1,4,5,7,8]. Pozycjonery dwuosiowe (z jednym stołem roboczym) uchodzą za jedne z najbardziej wszechstronnych, zdolne do nadawania przedmiotowi spawanemu ruchu w płasz- czyźnie obrotu stołu roboczego oraz ruchu przez przechy- lenie tego stołu (tabl. II). Tego typu dwuosiowa manipulacja jest typowa m.in. dla pozycjonerów spawalniczych: obrót stołu istotnie ułatwia dochodzenie robota do miejsc znaj- dujących się poza jego zasięgiem, a jego pochylenie dodat- kowo wspomaga spawanie (lub inny proces) w pozycjach najdogodniejszych technologicznie. Na tle znanych rozwiązań konstrukcyjnych wyróżniają się pozycjonery typu „L” – manipulujące obiektami za po- średnictwem dwóch osi głównych – obrotowego stołu (oś A, tabl. II) i ramienia w kształcie litery „L” (oś B, tabl. II), na którym stół jest zamocowany. Ruchy robocze obracanego i zarazem pochylanego stołu, równoczesne z ruchami robota, pozwalają na ciągłe spawanie lub inną obróbkę wzdłuż na- wet bardzo złożonych trajektorii. Odmienność konstrukcji „L” w stosunku do standardowych pozycjonerów dwuosiowych, a zarazem specjalne predyspozycje do manipulacji obiektami przestrzennymi o znacznych rozmiarach, polegają na: – lepszym usytuowaniu manipulowanego obiektu w sto- sunku do zasięgu robota; – w pełni użytecznym, pełnym zakresie pochylenia manipu- lowanego obiektu (przez obrót ramienia „L” o n x 360°), pozwalającym na ustawieniu obiektu w pozycji całkowi- cie obróconej; – naturalnym, lepszym wyważeniu manipulowanego obiektu, m.in. poprzez zbliżenie środka ciężkości obcią- żenia do osi obrotu ramienia „L” (oś B, tabl. II) i redukcję generowanego momentu obrotowego; – możliwości wyważenia obciążenia poprzez wymienną przeciwwagę (tabl. II); – możliwości dodania osi Z do podnoszenia i opuszczania ramienia „L” razem z jego osią obrotu; dotyczy głównie maszyn do mechanizacji, a z uwagi na wymóg zapewnie- nie najwyższej powtarzalności pozycjonowania rozwią- zanie to nie jest powszechnie stosowane w pozycjone- rach do robotyzacji; – możliwości budowy wersji dwustanowiskowych. W tablicy I zebrano główne parametry i funkcje użytkowe dla opracowywanego typoszeregu pozycjonerów typu „L”. Przyjęto m.in. dwa zakresy nośności: 250 i 500 kg. Wywa- żanie załadunku nowego pozycjonera realizowane będzie dwutorowo (rys. 1): – poprzez przesuwanie (ręczne przestawianie) poziomej belki ramienia „L”, – przez regulowaną (dokładaną) przeciwwagę. Dla opracowywanej konstrukcji przyjęto innowacyjną, praktycznie nieobserwowaną w rozwiązaniach robotowych innych producentów możliwość przesuwania poziomej belki ramienia „L”. Przyczyni się to do lepszego dopasowywania położenia środka ciężkości obciążenia względem osi obrotu ramienia „L” i minimalizacji niekorzystnego mimośrodu (mo- mentów obciążających napędy i przekładnie) oraz dopasowa- nia położenia obracanych przedmiotów do potrzeb i możliwo- ści użytego robota (rys. 1). Zmiana wysokości zamocowania belki w zakresie od maksymalnego odsunięcia (przyjętego dla danego rozmiaru pozycjonera) do zrównania środka belki z osią obrotu ramienia. W skrajnym przypadku pozycjoner „L” zamieni się w klasyczny pozycjoner dwuosiowy z obracanym ramieniem (tabl. I, pozycja skrajna prawa). Rys. 1. Idea konstrukcyjna pozycjonera jednostanowiskowego typu „L” Fig. 1. The construction concept of a single-position type-L positioner miejsca montażu przeciwwagi oś obrotu ramienia (B) oś obrotu stołu (A)ramię „L” stół roboczy podstawa pozycjonera podnoszone ramię wysięgnika „L” Pozycjoner typu „L” Dwuosiowe pozycjonery konwencjonalne Szkic z zaznaczeniem  położenia osi obrotu Zakres osi A n x 360° Zakres osi B n x 360° 0÷135° (typowo) -90°÷90° n x 360° Możliwość wyważenia  załadunku TAK – przeciwwaga (szkic) NIE Położenie obiektu   po obrocie B komfortowe – zawsze w zasięgu robota niekorzystne – zbyt blisko (kolizyjnie) podłogi przeciwwaga 87PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Dla pozycjonerów „L” maksymalna przestrzeń robocza oznacza obszar omiatany zarówno przez stół roboczy, jak i przez obiekt manipulacji. Przyjęto, że przyjmie ona formę sześcianu, nieruchomo usytuowanego przed korpusem po- zycjonera i postawionego na powierzchni stołu roboczego znajdującego się w dolnym, najniższym położeniu, wewnątrz którego może znaleźć się manipulowany obiekt (rys. 2). Przyjęto także, że niezależnie od wysokości zamocowania poziomej belki ramienia „L” (rys. 1), możliwy będzie swobod- ny obrót obydwu osi manipulacji niezaładowanego pozycjo- nera. W projekcie przyjęto dwa rozmiary przestrzeni robo- czej: 1,5 x 1,5 x 1,5 m (dla nośności 250 kg) i 2,0 x 2,0 x 2,0 m (dla 500 kg). Należy jednak zauważyć, że maksymalny roz- miar manipulowanego obiektu dla tego typu pozycjonera będzie silnie uzależniony od chwilowego położenia jego osi manipulacji, i tak: – niezależnie od położenia ramienia „L”, swobodny obrót stołu roboczego możliwy będzie obiektem w kształcie walca o maksymalnej średnicy 1,5 lub 2,0, odpowiednio do obydwu rozmiarów pozycjonera; – w zależności od przyjętej, konstrukcyjnej wysokości osi obrotu ramienia „L” (Hp + Hs na rys. 2) oraz ustawionego dla danego zastosowania odsunięcia Hs (w celu wywa- żenia obciążenia i/lub zapewnienia lepszej dostępności dla robota), maksymalna wysokość swobodnie obraca- nego obiektu walcowego ramieniem „L” będzie równa bądź mniejsza od określonej maksymalną przestrzenią roboczą: 1,5 i 2,0 m, odpowiednio do obydwu rozmiarów pozycjonera (rys. 3). Na rysunku 3 przedstawiono analizę zdolności mani- pulacji ramieniem „L” obiektu o takich samych wymiarach, w zależności od wysokości osi obrotu ramienia „L” (Hp + Hs) oraz ustawionego dla danego zastosowania odsunięcia Hs, gdzie: R – promień przestrzeni roboczej (R1 < R2), Hs – odle- głość powierzchni stołu roboczego od osi obrotu ramienia „L” (mimośród ramienia „L”, gdzie Hs1 > Hs2), Hp – odległość powierzchni stołu roboczego od podstawy (Hp1 < Hp2), Hm1 – wysokość modułu podwyższającego. Na podstawie rysunku 3 można przeprowadzić krótką analizę problemów konstrukcyjnych pozycjonera typu „L”: a) dogodna wysokość załadunkowa Hp1 może powodować zbyt duże odsunięcie stołu od osi obrotu ramienia „L” Hs1 (wysoki moment obciążający napęd i przekładnię), b) zmniejszone odsunięcie stołu od osi obrotu do Hs2 < Hs1 (mniejszy moment obciążający napęd i przekładnię) skut- kuje znacznie większym promieniem przestrzeni roboczej R2 > R1 i wymusza nieergonomiczne podwyższenie kor- pusu do Hp2 > Hp1. W ramach projektu analizowane są następujące roz- wiązania: a) obniżenie podstawy korpusu do wysokości ergonomicz- nej obsługi Hp1, co skutkuje niepełnym zakresem obrotu ramienia „L” i kolizją manipulowanego obiektu z podłożem, b) na potrzeby pełnego zakresu obrotu ramienia „L” można zastosować moduł podwyższający korpus, a z uwagi na znaczny wzrost wysokości załadunkowej do poziomu Hp1 + Hm1 można: – założyć, że zmechanizowany załadunek z użyciem np. suwnicy będzie utrudniony, ale możliwy, – demontować moduł podwyższający, gdy nie będzie ko- nieczny pełen obrót ramienia „L”, – zastosować dosuwany podest obsługowy, – dopuścić wariant z opuszczaniem ramienia „L” razem z osią obrotu, – dla konstrukcji dwustanowiskowych, po stronie operatora na stałe może być zainstalowany podest (nawet rozległy). Pozycjonery typu „H” Dwustanowiskowe, symetryczne pozycjonery typu „H” to maszyny o trzech równoległych, poziomych osiach obroto- wych – dwóch ustawionych w układzie wrzecionowym i za- kończonych stołami roboczymi oraz dodatkowej, do zmiany stanowisk w zakresie połowy obrotu 2 x 180°. (tabl. III, rys. 4 i 5). Po jednej stronie odbywa się praca robota, a w tym sa- mym czasie druga podlega obsłudze załadowczo – wyładow- czej [1,4]. Układ wrzecionowy jest typowy do spawania, montażu itp. przedmiotów o znacznych rozmiarach (długich), których środek ciężkości jest znacznie oddalony od powierzchni stołów montażowych. Nie muszą to być obiekty walcowe – pozostałe mogą być mocowane za pośrednictwem po- średniczących ram nośnych. W przypadku manipulowanych Rys. 2. Obszar maksymalnej przestrzeni roboczej pozycjonera „L” Fig. 2. The maximum workspace of a type-L positioner Rys. 3. Analiza zdolności manipulacji ramieniem „L” obiektu o ta- kich samych wymiarach w zależności od wysokości osi obrotu ra- mienia „L” Fig. 3. Analysis of the “L” arm manipulation of an object with the same dimensions depending on the axis of rotation height of the “L” arm górne położenie stołu roboczego boczne położenie stołu roboczego przestrzeń robocza oś obrotu ramienia (B) oś obrotu stołu (A)Hs Hp dolne położenie stołu roboczego przestrzeń robocza manipulo- wany obiekt korpus stół Hs1 Hs2 R1 R2 Hp1 Hp2 podstawa moduł pod- wyższający kolizja z podłożem Hs2 Hs2 Hm1 R2 R2 Hp1 Hp1 a) c) b) d) 88 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Rys. 5. Idea zastosowania przegubu lub wymiennego łącznika do zmiany długo- ści przestrzeni roboczej Fig. 5. The idea of an appli- cation of a joint or replace- able fastener to change the length of the work space Tablica III. Zestawienie głównych cech użytkowych pozycjonerów typu „H” Table III. Summary of the main features of type-H positioners pozioma oś zmiany  stanowisk pionowa oś zmiany  stanowisk Szkic   z zazna- czeniem  położenia  osi obrotu Zakres osi A n x 360° Zakres osi B 2 x 180° Zajętość  przestrzeni tylko rozmiarem pozycjonera rozmiar pozycjonera + obrót Położenie  obiektu po  obrocie B regulowana wysokość stała wysokość konstrukcji bardzo długich, wykraczających rozmiarem poza zasięg pojedynczego robota, możliwe jest zsynchroni- zowanie pozycjonera z dwoma robotami pracującymi rów- nocześnie lub z robotem posadowionym na liniowym torze jezdnym. Obrót stołów roboczych wspomaga dochodzenie do trudnodostępnych, oddalonych miejsc obróbki, a jego Rys. 4. Obszar maksy- malnej przestrzeni ro- boczej pozycjonera „H” Fig.  4. The maximum work space of a type-H positioner synchronizacja z ruchami robota pozwala na ciągłą obróbkę, np. spawanie, wzdłuż złożonych trajektorii. Typowo, obydwa stanowiska robocze (wrzeciona) rozdzielone są sztywną przegrodą, konieczna z uwag na zapewnienie bezpieczeń- stwa obsługi i osób postronnych. Istnieją dwie odmiany funkcjonalne pozycjonerów typu „H”: – z pionową osią zmiany stanowisk roboczych i będą- ca przedmiotem opracowania, rzadziej spotykana wersja z poziomą osią zmiany stanowisk roboczych, równoległą do dwóch pozostałych. Drugie rozwiązanie daje szereg ko- rzyści (tabl. III, rys. 4 i 5): – lepsze usytuowanie obiektu w stosunku do zasięgu ra- mienia robota, uzyskane dzięki skośnej (a rzadziej regulo- wanej) pozycji spoczynkowej belki ze stołami roboczymi (tabl. III), – nie jest wymagana dodatkowa przestrzeń na operację zmiany stanowisk roboczych (rys. 4), – pozycja montażowa robota i pozostałego osprzętu sta- nowiska nie jest kolizyjna z operacją zmiany stanowisk roboczych. W tablicy I zebrano główne parametry i funkcje użytkowe dla opracowywanego typoszeregu pozycjonerów typu „H”. Przyjęto m.in. dwa zakresy nośności: 300 i 1000 kg, (dwie jed- nostki podstawowe). Najlepsze usytuowanie obiektu w sto- sunku do zasięgu ramienia robota uzyskane będzie dzięki innowacyjnej, regulowanej pozycji spoczynkowej obrotowej belki ze stołami roboczymi (skokowo). Maksymalne gabary- ty manipulowanych obiektów muszą się zawrzeć w obrębie przyjętej, maksymalnej przestrzeni roboczej, zdefiniowanej na 1,5 x 4,0 m (średnica/długość), jednakowo dla obydwu ma- szyn – 300 i 1000 kg (rys. 4). podstawa pozycjonera stół roboczy rama „H” przegubowy lub wymienny łącznik ramy A1 A2C A1 A2C oś zmiany stanowisk oś obrotu stołu A1 A2 W C H S stół roboczy przestrzeń zmiany stanowisk roboczych przestrzeń robocza 89PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Tory jezdne Tory jezdne to liniowe maszyny manipulacyjne zapewnia- jące lokomocję robotów zamocowanych do ruchomej plat- formy jezdnej (ruchy ustawcze i/lub robocze, nawet równo- cześnie z ruchami robota), jako zewnętrzne osie robota [1,4]. Lokomocja dotyczyć może zarówno nieruchomo stojących robotów, jak i dynamicznie poruszających się w trakcie jazdy na torze. Wśród głównych parametrów i właściwości użytko- wych torów wymienić należy: – konfiguracja montażowa toru – podłogowa lub bramowa (dla krótszych torów także wysięgnikowa); – pozycja montażowa robota – stojąca dla podłogowych oraz naścienna i podwieszana dla bramowych (wysięgni- kowych); – efektywny zasięg toru; – powtarzalność pozycjonowania; – nośność adekwatna do ciężaru i nośności robota oraz re- alizowanego zadania; – budowa monolityczna lub modułowa. Tory jezdne są niezbędnym wyposażeniem robota, którego zasięg (przestrzeń robocza) nie jest wystarczający do realizacji zadania produkcyjnego. Możliwe są przy tym dwa główne warianty funkcjonalne: robot jest przestawiany (ruchem ustawczym toru) do nowej pozycji, lub manipulu- je równocześnie z ruchem na torze (ruch ustawczy toru), w wyniku czego jego przestrzeń robocza ulega faktyczne- mu powiększeniu. Dzięki temu możliwe staje się operowanie wobec obiektów o znacznych rozmiarach i znajduje zasto- sowanie np. podczas spawania łukowego, cięcia termiczne- go czy obsługi pras krawędziowych. W nowoczesnych rozwiązaniach torów jezdnych przeka- zywanie napędu następuje pomiędzy kołem zębatym silnika umieszczonego na platformie jezdnej robota a zębatką rozło- żoną wzdłuż belki toru. W przeciwieństwie do stosowanych wcześniej przekładni śrubowo-tocznych, mniej popularnych przekładni pasowych oraz napędów pneumatycznych, roz- wiązanie to daje swobodę w wydłużaniu toru (przez dodawa- nie kolejnych modułów), a także umożliwia niezależną jazdę więcej niż jednego robota na tym samym torze. Dodatkową, chociaż rzadziej wykorzystywaną korzyścią z zastosowania przekładni zębatkowej jest możliwość przewożenia manipu- lowanych obiektów czy osprzętu na przedłużonej lub uzupeł- nionej o specjalny moduł platformie jezdnej robota. W tablicy I zebrano główne parametry i funkcje użytko- we dla opracowywanego systemu torów jezdnych o budo- wie modułowej. Przyjęto m.in. dwa zakresy nośności: 250 i 500 kg, (dwie jednostki podstawowe). Zasięg (długość) toru zależny będzie od liczby złożonych modułów w układzie podłogowym (pozycja stojąca robota) i bramowym (pozy- cja jazdy naścienna lub odwrócona). Możliwa będzie jazda jednego lub dwóch (niezależnie) robotów na jednym torze. Przewidziano innowacyjny, dołączany do platformy jezdnej moduł transportujący osprzęt technologiczny (np. spawal- nicze źródła zasilające łuk, zasobniki drutu elektrodowego, urządzenia do czyszczenia i kalibracji efektora – organu robo- czego, zasobniki części do montażu itp.), przyczyniający się do zwiększenia zasięgu lokomocji i efektywność stanowiska. Analizowany jest moduł dołączany do platformy jezdnej robo- ta i jeżdżący po torze lub mocowany poprzecznie do kierunku jazdy. Sposobem na obniżenie ceny torów i podniesienie ich atrakcyjności użytkowej, a zarazem zwiększenie potencjału produkcyjnego integratora, będzie opracowanie innowacyj- nej konstrukcji modułowej. System modułowy torów jezd- nych oparty będzie na zunifikowanych komponentach (rys. 6), pozwalających na budowę lub przyszłą przebudowę w obrę- bie opracowanych wariantów, w tym w oparciu o: – moduły belek toru jezdnego 2,5 i 5,0 m, – moduły słupów nośnych (końcowych, pośrednich), – moduły platform jezdnych, – moduły transportujące osprzęt. Studium zależności materiałowych  i konstrukcyjnych MES Końcowym etapem studium projektowego manipulatorów było wyodrębnienie i wstępna weryfikacja głównych kompo- nentów konstrukcyjnych poszczególnych maszyn – belek nośnych w oparciu o metodę elementów skończonych (MES) [9,10]. Celem takiego działania było wsparcie fazy projekto- wej CAD, w tym próba unifikacji zespołów konstrukcyjnych. Słuszność takiego postępowania wykazano w szeregu wcześniejszych prac badawczo-wdrożeniowych [2,3,6]. Do wstępnej analizy przyjęto belki w postaci rur stalo- wych, kwadratowych oraz prostokątnych (ze stali St3, St5, 18G2A), o następujących wymiarach (mm): 1) 200 x 200 x 8; 2) 200 x 100 x 5; 3) 80 x 80 x 4; 4) 100 x 100 x 4; 5) 150 x 150 x 6; 6) 200 x 200 x 10; 7) 300 x 200 x 6; Przyjęto również, na wstępnym etapie badań, dwa rodza- je zamocowania rur: jednostronne sztywne oraz dwustronne sztywne (rys. 7), odpowiadające warunkom pracy belki nośnej toru jezdnego, poziomej belki ramienia „L” oraz belki dźwiga- jącej stoły w pozycjonerze „H”. Do obliczeń przyjęto pięć wa- riantów różniących się długością belek oraz masą obciążenia i jej położeniem, zgodnie z przeprowadzoną analizą głównych zespołów mechanicznych opracowywanych manipulatorów. Wszystkie analizowane warianty zamieszczono w tablicy IV. Siły wynikające z masy obciążenia wynoszą odpowiednio: – F1=Q•a= 300 kg•-9,81 m/s2 = -2943 N – F2=1000•-9,8= -9810,0 N – F3=250•-9,81= -2452,5 N – F4=500•-9,81= -4905,0 N Oprócz sił wynikających z masy obciążenia, w obliczeniach uwzględniono także obciążenie wynikające z masy samych belek. Podstawowe właściwości materiałowe przyjęte do ob- liczeń są identyczne dla wstępnie zaplanowanych materiałów: – Moduł Younga E = 205000 MPa – Liczba Poissona υ = 0,3 – Gęstość ρ = 7850 kg/m3 Rys. 6. Główne komponenty systemu modułowego torów jezdnych Fig. 6. Main components of the modular system of moving tracks moduł platformy jednej z napędem moduł transportujący osprzęt moduły słupów lub cokołów moduły belek toru 90 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Rys. 7. Schemat obciążenia oraz zamocowania belki: a) jednostron- ne, b) dwustronne Fig. 7. The loading scheme of a one-sided (a) and two-sided (b) fixed beams Rys. 9. Wpływ rodzaju belki na wielkość jej przekroju oraz momentu bezwładności Fig. 9. Effect of beam type on its cross-sectional dimension and mo- ment of inertia Rys. 10. Wpływ rodzaju i wielkości przekroju belki (momentu bez- władności) na wielkość ugięcia belki dla różnej długości belki (ob- ciążenie 250 kg dla L = 0,8 m i 300 kg dla pozostałych długości) Fig. 10. Effect of the type and cross-section size (moment of inertia) on the beam deflection for different beam lengths (load 250 kg for L = 0,8 m and 300 kg for the remaining length) Rys. 8. Przykładowy model belki prostokątnej z podparciem jedno- stronnym Fig. 8. An example of the rectangle beam model fixed at one side Parametr Zestawienie długości belek i założonych obciążeń Wariant A Wariant B Wariant C Wariant D Wariant E L1 [m] 0,8 1,2 1,6 L2 [m] 2,5 5,0 Q [kg] – 250 300 – – 500 1000 – Tablica IV. Warianty długości belek oraz obciążenia Table  IV. Combinations of the beam length and loading used for analysis Obliczenia zachowania się belek pod obciążeniem zre- alizowano przy pomocy oprogramowania opartego na me- todzie elementów skończonych (MES), przyjmując dane (wymiary, momenty bezwładności) dla analizowanych prze- krojów belek z bazy danych programu [9]. Na rysunku 8 przedstawiono przykładową wizualizację jednej z analizowanych belek o przekroju prostokątnym. W celu zapewnienia największej sztywności, modele z bel- kami prostokątnymi obciążano zgodnie z kierunkiem dłuż- szej osi (osi Y na rys. 8). Potwierdzono to w toku badań wstępnych. Na rysunkach 9÷12 przedstawiono końcowe wyniki analiz szczegółowych, którym poddano wszystkie wa- rianty zestawione w tablicy IV. Na wykresach zestawiono wyodrębnione rodzaje belek w odniesieniu do ich wyzna- czonych przekrojów, momentów bezwładności, ugięć i cię- żarów (różne zestawienia). Widać, że dla belek kwadrato- wych wzrostowi ich przekroju poprzecznego towarzyszy wzrost momentu bezwładności. Odpowiednio zoriento- wane względem obciążenia belki z rur o przekroju pro- stokątnym mogą wykazywać korzystniejsze zachowanie w stosunku do podobnych rur o przekroju kwadratowym, uzyskując niższe ugięcia pod podobnym obciążeniem. Mniejszy przekrój rury prostokątnej, dla którego ugięcie belki jest zmniejszone, prowadzi także do obniżenia cię- żaru całej belki. M om en t b ez w ła dn oś ci  [m 4 ] Rodzaj belki U gi ęc ie  b el ki  [m m ] M om en t b ez w ła dn oś ci  [m 4 ] Rodzaj belki P rz ek ró j [ m 2 ] L1 y y x x F F L2 a) b) 91PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Podsumowanie i wnioski  Przyjęte, referencyjne parametry manipulatorów pozwolą na opracowanie i wdrożenie maszyn o najwyższej funkcjonal- ności. Przy ich projektowaniu warto dodatkowo przeanalizować możliwość wyodrębnienia wspólnych podzespołów, mogą- cych być bazą dla różnych maszyn. Takimi zespołami mogłyby być np. różne konfiguracje stołu z piastą napędową (tabl. V). Należy oczywiście uwzględnić parametry użytkowe właściwe dla danego typu manipulatora. Przeprowadzone studium zależności materiałowych i konstrukcyjnych metodą elementów skończonych (MES) dało kon- struktorom szereg informacji przyczyniających się do znacznego przyspieszenia procesu projektowania, a w przyszłości skróci i uprości proces szczegółowej analizy wytrzymałościowej MES. W badaniach wykazano, w niektórych przypadkach, przewagę rur o profilu prostokątnym nad kwadratowym. Należy jednak zauważyć, że w przypadku ruchomych zespołów manipulatorów zmie- niać się będzie kierunek działania sił w stosunku do chwilowej orientacji obciążanego przekroju belki. Dotyczy to np. poziomego ramienia belki „L”. W takim przypadku wskazane wydaje się zastosowanie belek o przekrojach symetrycznych – kwadratowych. Przeprowadzone studium doboru podzespołów i mechanizmów specjalnych i prefabrykowanych (pominięte w artykule) potwierdziło dostęp do szerokiej gamy wysokiej jakości gotowych komponentów, przydatnych do budowy manipulatorów. Ich prawidłowy dobór wymaga jednak poznania jak najszerszej oferty oraz przeprowadzenie szczegółowej analizy wymiaro- wej i wytrzymałościowej, a także ekonomicznej. Rys. 11. Wpływ rodzaju i przekroju rury na ciężar belki Fig. 11. Effect of pipe type and cross-secion on the beam weight Rys. 12. Wpływ rodzaju i długości rury na ciężar i ugięcie maksy- malne belki Fig. 12. Effect of pipe type and length on the weight and maximum beam deflection Tablica V. . Różne konfiguracje podzespołu: stół – piasta napędowa, w odniesieniu do możliwości zastosowania w poszczególnych mani- pulatorach typu „L” oraz „H” Table V. Various configurations of the manipulator subassembly: table – drive hub, for use in individual type-L and type-H manipulators Zestaw komponentów podzespołu Stół roboczy + + + Piasta stołu + + + Korpus piasty - + + Ramię - - + Szkic podzespołu Wykorzystanie w pozycjonerze „L” Napęd stołu roboczego Napęd stołu roboczego z poziomą belką ramienia „L” Wykorzystanie w pozycjonerze „H” Napęd stołu roboczego Napęd stołu roboczego z poziomą belką ramienia „H” Napęd osi zmiany stanowisk Napęd osi zmiany stanowisk z pionowym słupem korpusu U gi ęc ie  b el ki  [m m ] C ię ża r b el ki  [k g] Rodzaj belki C ię ża r b el ki   [ kg ] Rodzaj belki P rz ek ró j [ m 2 ] 92 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 11/2017 Literatura [1] Cegielski P. Rozdziały: 7.2.1 Pozycjonery spawalnicze, 7.4.3 Zewnętrzne osie, w: Technika spawalnicza w praktyce. Poradnik inżyniera konstruk- tora i technologa, Red. K. Ferenc, Warszawa, Verlag Dashofer 2015. [2] Cegielski P., Golański D. i inni: Modelowanie i wdrożenie wysięgników do lokomocji robotów przemysłowych, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 87, Nr 1, 2015, s. 6-13. [3] Cegielski P., Golański D. i inni: Nowe konstrukcje i metody projektowania zewnętrznych osi do lokomocji robotów przemysłowych, PAR 7-8/2013, s. 90-95. [4] Cegielski P., Kolasa A., Sarnowski T.: Nowe konstrukcje pozycjonerów jako zewnętrznych osi robotów przemysłowych, Przegląd Spawalnictwa, Vol 88, Nr 1, 2016. [5] Cegielski P., Kolasa A., Sarnowski T.: Pozycjonery i tory jezdne – nowe rozwiązania zewnętrznych osi robotów przemysłowych. Problemy Robo- tyki T. 1. Prace Naukowe. Elektronika. Z.166. OW Politechniki Warszaw- skiej, Warszawa 2008, s. 357-366. [6] Golański D., Cegielski P., Giżyński P., Kolasa A.: Modelowanie numerycz- ne ugięcia podstawy robotów przemysłowych, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 86, Nr 6, 2014, s. 34-41. [7] Honczarenko J.: Roboty przemysłowe. Budowa i zastosowanie, WNT Warszawa 2011. [8] Kruczyński M.: Zrobotyzowane stanowiska spawalnicze – przykłady kon- figuracji, Biuletyn Automatyki 3/2008, ASTOR, s. 20-22. [9] LUSAS Modeller User Manual v.14.0. FEA Ltd. UK. [10] R.D. Cook. Finite element modelling for stress analysis. John Wiley, 1995