PS 12 2017 WWW.pdf 46 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 12/2017 Modelowanie naprężeń własnych w procesie przetapiania  mikroplazmowego powłoki Al na stali Modeling of residual stresses in the process of microplasma remelting of Al coating on steel substrate Dr inż. Jolanta Zimmerman; dr hab. inż. Dariusz Golański, prof. PW; dr hab. inż. Tomasz Chmielewski, prof. PW  – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: Streszczenie W pracy zaprezentowano wyniki modelowania naprężeń własnych w warstwie FeAl powstałej w procesie przeta- piania mikroplazmowego powłoki aluminiowej natryskanej uprzednio na podłożu stalowym. Zbudowano płaski model numeryczny (MES) układu warstwa FeAl-podłoże stalowe o wymiarach odpowiadających rzeczywistym próbkom. Przeprowadzono analizę sprzężoną cieplno-mechaniczną, w której parametry przetapiania odpowiadały tym, które za- pewniały tworzenie się warstwy FeAl na podłożu stalowym. Analiza wykazała występowanie rozciągających naprężeń własnych w warstwie międzymetalicznej oraz ściskających w podłożu stalowym. Dodatkowo, przeprowadzono pomiary wygięcia rzeczywistych próbek z wytworzoną warstwą FeAl, które posłużyły do weryfikacji modelu numerycznego. Słowa kluczowe: warstwy FeAl; przetapianie mikroplazmowe; naprężenia własne; modelowanie MES; krzywizna wygięcia Abstract The paper presents the results of residual stress mod- eling in FeAl surface layer produced in the process of mi- croplasma remelting of aluminum coating previously sprayed onto a steel substrate. The plane stress numerical model (FEM) of FeAl-steel substrate system with geom- etry and dimensions reflecting real samples has been built. The coupled thermo-mechanical analysis has been conduct- ed in which the remelting parameters ensuring formation of FeAl surface layer were used. The analysis showed the existence of tensile residual stresses in the intermetallic layer and compressive stresses inside the substrate mate- rial. Additionally, the conducted deflection measurement of produced samples with FeAl layer allowed to verify devel- oped numerical model of analyzed FeAl/steel system. Keywords: FeAl layers; plasma remelting; residual stresses; FEM modeling; curvature measurements Wstęp Prace nad rozwojem i zastosowaniem materiałów inter- metalicznych prowadzone są w wielu ośrodkach naukowych. Obecnie najczęściej stosowanymi materiałami na bazie faz międzymetalicznych są materiały z układów Fe-Al, Ti-Al oraz Ni-Al. Najciekawszym materiałem ostatnich lat, ze wzglę- du na koszt materiałów podstawowych, są stopy z układu Fe-Al, z kolei ze względu na właściwości mechaniczne – sto- py z układu Ti-Al. Materiały na bazie uporządkowanych faz międzymeta- licznych z układów Fe-Al oraz Ti-Al charakteryzują się wyso- ką wytrzymałością i odpornością na utlenianie, a także małą gęstością. Mogą pracować w temperaturze powyżej 900 °C utrzymując przy tym stabilność struktury i wiązań chemicz- nych. Między innymi dlatego znajdują obecnie szerokie za- stosowanie w przemyśle energetycznym, motoryzacyjnym, lotniczym, a także spożywczym [1,2]. W niniejszym rozdziale zamieszczono wyniki badań nad nowymi metodami wytwarzania warstw intermetalicznych Jolanta Zimmerman, Dariusz Golański, Tomasz Chmielewski przeglad Welding Technology Review na podłożu stalowym. Wykorzystano procesy technologicz- ne wywodzące się z tradycyjnych metod z zakresu inżynierii spajania z wykorzystaniem skoncentrowanego źródeł cie- pła. Polegało to na wytwarzaniu warstw powierzchniowych w procesie dwuetapowym składającym się z łukowego na- tryskiwaniu czystego glinu na podłoże stalowe, a następnie przetopieniu uzyskanej powłoki wraz z częścią materiału z podłoża za pomocą skoncentrowanego strumienia pla- zmowego. W efekcie w procesie przetapiania powstały warunki umożliwiające utworzenie in-situ warstwy po- wierzchniowej zawierającej FeAl co potwierdzone zostało pomiarami twardości oraz rentgenowską analizą fazową analizowanych warstw [3]. Obecnie, wytwarzane warstwy intermetaliczne poprzez natrysk cieplny gotowymi (komer- cyjnymi) proszkami na bazie faz międzymetalicznych są bardzo kosztowne. Dodatkowo takie warstwy mają skłon- ność do rozwarstwiania się, charakteryzują się wysoką po- rowatością oraz ograniczoną przyczepnością do podłoża. DOI: http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v89i12 .846 47PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 12/2017 Natomiast proces przetapiania pozwala na uzyskanie drob- noziarnistej struktury materiału podstawowego. Dzięki ta- kiej obróbce często zostają zlikwidowane defekty struktury po obróbce plastycznej, a materiał podstawowy uzyskuje wysoką jednorodność i odporność na zmęczenie [4]. Połą- czenie tych dwóch procesów (natryskiwania oraz przeta- piania) pozwala na uzyskanie warstw na bazie faz między- metalicznych oraz właściwości charakteryzujące warstwy przetapiane [5]. Jednym z ważniejszych problemów towarzyszących pro- cesom wytwarzania warstw powierzchniowych jest zagad- nienie naprężeń własnych. Powstają one podczas chłodze- nia układu warstwa-podłoże powstałego w podwyższonej temperaturze i wynikają głównie z różnicy właściwości ciepl- no-fizycznych między materiałami warstwy i podłoża [6]. Niekorzystny stan naprężeń własnych w warstwie czy też na granicy warstwy i podłoża może doprowadzić do powsta- wania pęknięć w warstwie, jej odwarstwiania się od podło- ża, a w końcowym efekcie zniszczenia warstwy obniżając trwałość eksploatacyjną danego wyrobu [7]. W celu osza- cowania stanu naprężeń własnych jaki powstaje w układzie warstwy międzymetalicznej typu Fe-Al, powstałej poprzez przetapianie mikroplazmowe stalowego podłoża z natryska- ną powłoką z glinu przeprowadzono symulację numeryczną metodą elementów skończonych naprężeń własnych w mo- delu odzwierciedlającym próbki, dla na których wytwarzano warstwy FeAl. Dodatkowo, przeprowadzono pomiary wy- gięcia rzeczywistych próbek z przetopioną warstwą (FeAl) w celu weryfikacji opracowanego modelu numerycznego. Modelowanie naprężeń własnych Przeprowadzono modelowanie numeryczne naprężeń własnych generowanych w czasie przetapiania powłoki Al na podłożu S235JR (98,5% Fe). Warunki modelowania od- powiadały rzeczywistym próbom przetapiania, w wyniki któ- rych wytworzona została warstwa międzymetaliczna FeAl o średniej grubości powłoki FeAl po przetopieniu 0,25 mm, (grubość podłoża stalowego wynosiła 2 mm). Wytworzo- na warstwa obejmowała prostokątny obszar o wymiarach 30 x 20 mm. Warstwa FeAl została wytworzona wielościego- wo przy szerokości pojedynczego ściegu wynoszącego 3 mm. Tablica I. Własności termomechaniczne stopu FeAl przyjęte do analizy Table I. Thermomechanical properties of FeAl alloy assumed for analysis Tablica II. Własności termomechaniczne stali S235 przyjęte do analizy Table II. Thermomechanical properties of S235 steel assumed for analysis Przeprowadzając analizę wytrzymałościową takiego ukła- du przy użyciu metody elementów skończonych, napotyka- my problem związany ze skalą wymiarów grubości powło- ki w stosunku do grubości podłoża. Zbudowanie modelu przestrzennego (3D) MES rzeczywistej geometrii takiej kon- strukcji spowodowałoby znaczne jego rozbudowanie z po- wodu zagęszczenia elementów na powłoce i w okolicach powierzchni granicznej. Konsekwencją tego jest znaczny spadek efektywności obliczeń, co prowadzi do znaczącego wydłużenia w czasie obliczeń oraz kosztów modelowania. Z tego powodu analizowane zagadnienie zostało uprosz- czone do płaskiego stanu odkształcenia. W procesie prze- tapiania stosowano zachodzące na siebie ściegi o szeroko- ści 3 mm co przy całkowitej szerokości próbki wynoszącej 20 mm stanowiło wymiar kilkukrotnie mniejszy. Umożliwiło to przyjęcie założenia, że w warstwie nie będą występowały odkształcenia w trzecim kierunku. Model numeryczny układu  warstwa FeAl/podłoże Fe Modelowanie naprężeń powstających w czasie przeta- piania i chłodzenia powstałej warstwy FeAl na podłożu sta- lowym przeprowadzono z wykorzystaniem metody elemen- tów skończonych przy zastosowaniu programu ADINA 8.6 z modułami „Thermal” i „Structure” umożliwiającymi sprzę- żoną analizę termo-mechaniczną. Z uwagi na ograniczenia programu co do możliwości ciągłego przemieszczania się źródła ciepła, w zbudowanym modelu zastosowano takie rozwiązanie, w którym wydzielono kilka obszarów na war- stwie przetapianej o szerokości 3 mm (równej szerokości po- jedynczego ściegu), do których w sposób dyskretny przykła- dane było obciążenie działające przez 1 s, kolejno w każdym z tych obszarów. Obciążenie to było zadane poprzez stru- mień ciepła równy q = 10,8 W/mm2, wyliczony na podstawie obliczonej energii wprowadzonej przez zastosowane źródło ciepła w postaci strumienia mikroplazmowego o następują- cych parametrach: natężenie prądu I = 25 A, napięcie łuku U = 11,7 V, sprawność procesu η = 0,7). Czas działania obcią- żenia cieplnego na początku każdego ściegu wyliczony został z prędkości przesuwu palnika wynoszącej v = 15 mm/min. T [°C] 20 200 400 500 600 700 800 900 1000 Cp [J/kgK] 0,56 0,62 0,66 0,68 0,70 0,72 0,75 0,80 0,85 λ [W/mK] 9,8 12,3 14,5 15,3 16,0 16,5 16,9 17,1 17,1 E [Ga] 260 260 260 260 260 260 260 260 260 Re [MPa] 380 350 320 280 280 280 100 40 40 α•10-6 [1/K] 16,0 18,0 19,8 20,2 20,8 21,4 22,0 22,8 23,6 T [°C] 20 100 200 300 400 500 600 700 800 900 1000 Cp [J/kgK] 0,42 0,46 0,52 0,57 0,59 0,68 0,87 0,92 0,68 0,65 0,64 λ [W/mK] 65 60 55 51 46 42 36 33 31 28 25 E [Ga] 202 195 187 180 173 166 158 151 144 137 133 Re [MPa] 216,5 211,3 200,9 185,2 164,2 138,1 106,6 69,9 28,0 7,0 3,0 α•10-6 [1/K] 12 12,5 13 13,5 13,9 14,4 14,8 15,3 15,7 16,1 16,4 48 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 12/2017 Rys. 1. Geometria z oznaczonymi warunkami brzegowymi modelu mechanicznego Fig. 1. Geometry with boundary conditions of the mechanical model Rys. 4. Mapa naprężeń własnych σyy w układzie warstwa FeAl / pod- łoże stalowe po ochłodzeniu do temperatury otoczenia Fig. 4. Residual stress σyy map of FeAl layer / steel substrate after cooling to ambient temperature Rys. 5. Rozkład naprężeń własnych σyy wzdłuż grubości układu war- stwa FeAl / podłoże stalowe w jego płaszczyźnie symetrii Fig. 5. Residual stress σyy distribution along the thickness of the FeAl layer / steel substrate in its symmetry plane Rys. 6. Deformacja siatki modelu układu warstwa FeAl / podłoże Fe w powiększonej skali (40x) Fig. 6. Deformation of the FeAl layer pattern grid system / Fe me- dium scale scale (40x) Rys. 2. Siatka MES modelu warstwa FeAl / podłoże Fe z oznacze- niem termicznych warunków brzegowych dla obciążenia w czasie 1 s i 10 s wykonywanych ściegów Fig. 2. FEM mesh of FeAl layer / Fe substrate with thermal boundary conditions for load in 1 s and 10 s of runs made Rys. 3. Rozkład temperatury dla kolejnych wybranych czasów na- grzewania wydzielonych obszarów Fig.  3. Temperature distribution for subsequent selected heating times of the separated areas Na rysunku 1 przedstawiono geometrię zbudowanego modelu z zaznaczonymi wydzielonymi powierzchniami, do których przykładano strumień cieplny. Oznaczono także warunki brzegowe przemieszczeniowe przyjęte w modelu mechanicznym. Na krawędziach „K1” i „K2” (warunek „B”) zablokowano przemieszczenie w kierunku poziomym „z”. kolejnymi ściegami wzrasta temperatura w całym układzie, widoczne są także gradienty temperatury o najwyższych wartościach w obszarze oddziaływania źródła ciepła. Po zakończonym procesie nagrzewania (przetapiania) na skutek niestacjonarnego pola temperatury, powstających odkształceń plastycznych oraz zróżnicowania właściwości cieplno-fizycznych warstwy FeAl oraz podłoża stalowego po ostudzeniu do temperatury otoczenia w układzie pozo- stają naprężenia własne. Najistotniejsze naprężenie, w po- staci mapy naprężeń składowej wzdłużnej σyy przedstawio- ne zostało na rysunku 4. Widać, że w utworzonej warstwie panują naprężenia rozciągające w miarę równomierne rozło- żone na całej szerokości warstwy o maksymalnej wartości dochodzącej do 128 MPa po stronie FeAl przy samej granicy z podłożem. W podłożu metalowym naprężenia przecho- dzą od ściskających przy granicy z warstwą (ok. -50 MPa) do rozciągających od strony przeciwległej (ok. 40 MPa).W modelu termicznym zastosowano dwie grupy elemen- towe przewodzące odpowiednio dla podłoża Fe oraz powło- ki FeAl, a także elementy konwekcyjne na brzegach. Przyjęto konwekcję swobodną ze współczynnikiem konwekcji rów- nym ha = 10 Wm -2K-1. Siatkę elementów skończonych mode- lu z oznaczeniem termicznych warunków brzegowych dla wybranych, przykładowych czasów obciążenia (1 s i 10 s) przedstawiono na rysunku 2. Do obliczeń przyjęto właściwości cieplno-fizyczne (Cp – cie- pło właściwe, λ – przewodność cieplna, E – moduł Younga, Re – granica plastyczności, α – współczynnik rozszerzal- ności cieplnej) stopu FeAl w funkcji temperatury przyjęte na podstawie literatury [8÷10]. Wyniki obliczeń Na rysunku 3 zobrazowano rozkład temperatury w mo- delu w postaci map pola temperatury dla wybranych czte- rech czasów nagrzewania ściegów z początku, środka i końca fazy przetapiania. Widać, że wraz z pojawiającymi się Rozkład składowej σyy naprężeń własnych wzdłuż grubo- ści układu warstwa/podłoże poprowadzony w płaszczyźnie symetrii próbki przedstawiono na rysunku 5. Na skutek powstającego niestacjonarnego pola tempe- ratury w czasie nagrzewania układ warstwa/podłoże ulega zmiennym deformacjom i po ostudzeniu całości do tempe- ratury otoczenia doznaje wygięcia, którego maksimum jest przesunięte w stosunku do płaszczyzny symetrii pionowej próbki. Widać to wyraźnie na zaprezentowanym rysunku 6, gdzie na początkową geometrię modelu nałożono obraz zdeformowanej siatki MES w znacznie powiększonej skali (40x), dla momentu po wystudzeniu całego układu. 49PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 89 12/2017 Podsumowanie  Wytworzenie warstwy bazującej na związku typu Fe-Al, może w przyszłości znaleźć zastosowanie jako warstwa pośred- nia do połączeń konstrukcji stalowych z elementami aluminiowymi. Obecnie jedynymi stosowanymi metodami do tego celu są: lutospawanie oraz metoda CMT (ang. Cold Metal Transfer) stosowana w urządzeniach Fronius. W przemyśle nie stosuje się jeszcze metod z technologii spawania do wytwarzania połączeń stal-aluminium. Stan naprężeń własnych w układzie warstwa-podłoże może odgrywać znaczącą rolę przy ocenie trwałości eksploata- cyjnej omawianych warstw. Wyznaczone wartości naprężeń w warstwie Fe-Al osiągają maksymalną wartość 128 MPa przy granicy z podłożem stalowym. Zbudowany model numeryczny dla układu warstwa FeAl / podloże stalowe wykazał, że maksymalne ugięcie próbki na skutek przemieszczających się ściegów uległo przesunięciu w stosunku do pionowej osi symetrii próbki. Wartości wyznaczonego z modelu komputerowego ugięcia próbki w osi symetrii (środek szerokości próbki) mieściła się w zakresie błędu pomiaru tego ugięcia zmierzonego czujnikiem zegarowym w osi próbki. W złączu wystąpiła pewna relaksacja naprężeń spowodowana powstaniem odkształceń plastycznych w procesie oddziaływania spawalniczego źródła ciepła na materiał przetapiany. Zastosowana metoda przetapiania mikroplazmowego daje możliwość wytwarzania in-situ warstw ochronnych bazują- cych na roztworze wtórnym Fe-Al. Budowa otrzymanych warstw oraz ich właściwości mechaniczne i użytkowe umożliwiają rozwój nowych kierunków ich zastosowań na elementy maszyn pracujące przy wysokich obciążeniach cieplnych i mecha- nicznym, w warunkach korozyjnych czy też w warunkach silnego zużycia ściernego. Literatura [1] Wiliama J.C.: Intermetallics for structural applications: potential, reality and roadahead, Structural Intermetallics, ed. M.V. Nathalat al., TMS 1997, pp. 3-8. [2] Bystrzycki J., Varin R.A., Bojar Z.: Postępy w badaniach stopów na bazie uporządkowanych faz międzymetalicznych z udziałem aluminium, Inży- nieria Materiałowa 1996, 5, s. 137-149. [3] Gontarz G., Golański G., Chmielewski T.: Powłoki intermetaliczne z grupy Fe-Al wytwarzane metodami spawalniczymi, Mechanik Nr 08/09/2012 s. 769-771. [4] Chmielewski T., Golański D.: The new method of in-situ fabrication of pro- tective coatings based on FeAl intermetallic compounds. Journal of Engi- neering Manufacture Part B, April 2011, 225, pp. 611-616. [5] Gontarz G., Chmielewski T., Golański D.: Modyfikacja natryskiwanych po- włok aluminiowych na stali skoncentrowanym źródłem ciepła, Przegląd Spawalnictwa, 12/2011, s. 52-54. [6] Chmielewski T., Golański D., Gontarz G.: Investigation of the residual stres- ses in composite Ti+Al2O3 coatings deposited by thermal spraying onto ceramic substrate, Composites Theory and Practice 12: 1(2012), pp. 26-32. [7] Clyne T.W., Gill S.C.: Residual Stresses in Surface Coatings and Their Effects on Interfacial Debonding: A Review of Recent Work, J. Thermal Spray Technology, (1996), Vol. 5(4), pp. 401-418. [8] Li. D, Lin. D., Liu Y.: Effect of temperature on tensile properties and di- slocation structures of FeAl alloys, Material Science and Engineering, A249(1988), pp. 206-216. [9] Reddy B.V., Deevi S.C.: Thermophysical properties of FeAl (Fe-40 at.%Al), Intermetallics 8 (2000), pp. 1369-1376. [10] Goldsmith A., Waterman T.E., Hirchorn H.J.: Handbook of thermophysical properties of solid materials, New York 1961. [11] Chmielewski T., Golański D., Gontarz G.: Pomiar naprężeń własnych po- włok metalicznych natryskiwanych termicznie. Przegląd Spawalnictwa 12/2011, s. 59-64. Na rysunku 7 przedstawiono wyznaczoną linię ugięcia układu poprowadzoną wzdłuż powierzchni warstwy. Mak- symalne ugięcie układu pojawiło się w odległości 7 mm od pionowej osi symetrii próbki i wyniosło 0,01924 mm. W celu weryfikacji modelu numerycznego przeprowadzo- no pomiary wygięcia próbek z wytworzonymi warstwami FeAl. Badania przeprowadzono przy użyciu specjalnie zbu- dowanego urządzenia pomiarowego opartego na cyfrowym czujniku zegarowym, wykorzystywanego również do po- miarów wygięcia próbek z natryskiwanymi powłokami [11]. Rys. 7. Ugięcie modelu układu warstwa FeAl / podłoże Fe w kierunku „z” z naniesioną zmierzoną wartością ugięcia w rzeczywistej próbce Fig. 7. Deflection of the FeAl layer / Fe substrate in the “z” direction with the measured deflection value in the actual sample Próbka 1 Próbka 2 Próbka 3 Pomiar 1 [mm] 0,0152 0,0162 0,0115 Pomiar 2 [mm] 0,0145 0,0149 0,0123 Pomiar 3 [mm] 0,0149 0,0157 0,0121 Średnia 0,0149 0,0156 0,0120 Średnia z 3 próbek 0,0141 Badane próbki ze stali S235JR o wymiarach 20 x 30 mm i grubości 2 mm umieszczano w przyrządzie przed proce- sem wytwarzania warstw w celu wyzerowania wskazania czujnika pomiarowego. Po przetopieniu powłoki i wytworze- niu warstwy FeAl próbki ponownie umieszczano w przyrzą- dzie, rejestrując ich wygięcie w połowie szerokości próbki. Zmierzone rzeczywiste średnie ugięcie próbek przetapia- nych łukiem plazmowym, mierzone w środku szerokości próbki wyniosło 0,0141±0,00162 mm (tabl. III). W analizowanym modelu numerycznym wygięcie próbki w płaszczyźnie symetrii układu (y = 15 mm) osiągnęło war- tość uz = 0,0142 mm. Świadczy to o dobrej zgodności wyni- ków modelowania z rzeczywistymi pomiarami. Tablica III. Zmierzone wartości ugięcia próbek przetapianych Table III. Measured deflections of melted specimens