PS 1 2018 01 Oskrobek Rogowski 43PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 1/2018 Nowe prace nad wykorzystaniem   napawania łukowego MIG/MAG do drukowania 3D  New work on the use of MIG/MAG arc welding for 3D printing Dr inż. Paweł Cegielski, Mateusz Ostrysz, Wojciech Łacisz, Marcin Panas, Patryk Kowalski – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: pcegiels@wip.pw.edu.pl Streszczenie Problematyka wielowarstwowego napawania łukowego metodami MIG/MAG w celu tworzenia obiektów 3D jest głów- nym obszarem badawczym spawalniczego koła naukowego „Joint”, zrzeszającego studentów Politechniki Warszawskiej zgromadzonych wokół Zakładu Inżynierii Spajania. Na obec- nym etapie uzyskano dużą powtarzalność przy zrobotyzo- wanym tworzeniu obiektów walcowych uzyskiwanych z róż- nych stali. W artykule przedstawiono najnowsze osiągnięcia oraz określono perspektywy dalszych rozwoju. Słowa  kluczowe: techniki przyrostowe; drukowanie 3D; robotyzacja; napawanie Abstract The issues of multilayer arc welding with MIG/MAG methods to create 3D objects is the main research area of the “Joint” welding scientific club, which associates stu- dents of the Warsaw University of Technology gathered around the Welding Engineering Department. At the current stage, high repeatability was obtained with robotic creation of cylindrical objects obtained from various steels. The arti- cle presents the latest achievements and defined prospects for further development. Keywords: additive manufacturing; 3D printing; robotization; pad welding Wprowadzenie Terminem drukowania bądź modelowania 3D określa się zbiór metod precyzyjnego i powtarzalnego wytwarzania ele- mentów w oparciu o techniki przyrostowe [4,5]. Polegają one na wielokrotnym nakładaniu warstw w celu osiągnięcia obiektu o założonym kształcie i wymiarach. Techniki przyro- stowe charakteryzują się zazwyczaj mniejszą dokładnością i wytrzymałością w stosunku do wyrobów wytwarzanych w oparciu o techniki tradycyjne, nie wymagają jednak specy- ficznego dla tych technik oprzyrządowania technologiczne- go oraz narzędzi. Można wskazać kilka głównych obszarów zastosowania przyrostowego druku 3D [4]: 1. Szybkie modelowanie (ang. Rapid Modeling) – szybkie wy- twarzanie modeli, zwykle mniej dokładnych i wytrzymałych w porównaniu do uzyskanych technikami tradycyjnymi. 2. Szybkie prototypowanie (ang. Rapid Prototyping) – wytwa- rzanie prototypów w możliwie najlepszy sposób naśladu- jących rzeczywisty obiekt. 3. Szybkie wytwarzanie (ang. Rapid Manufacturing) – wy- twarzanie w pełni funkcjonalnych obiektów, np. części maszyn. 4. Szybkie wytwarzanie narzędzi (ang. Rapid Tooling) – wy- twarzanie w pełni funkcjonalnych narzędzi, za pomocą których można wykonać serię nowych produktów. Techniki modelowania 3D obejmują kilkadziesiąt metod formowania obiektów bezpośrednio z ciała stałego, a także Paweł Cegielski, Mateusz Ostrysz, Wojciech Łacisz, Marcin Panas, Patryk Kowalski przeglad Welding Technology Review z proszku, fazy ciekłej i gazowej. Wśród nich wskazać moż- na także metody o charakterze spawalniczym, opartych głównie na selektywnym spiekaniu lub stapianiu metalo- wych proszków przy użyciu wiązki elektronowej lub lasera [4]. Oferują one zwykle wysokiej jakości modele, bazując jed- nak na niezwykle kosztownym sprzęcie i materiałach. Wybór napawania łukowego MIG/MAG (ang. Metal Inert Gas/Metal Active Gas) do tworzenia obiektów 3D nie był przy- padkowy. W ten sposób od dawna realizowana jest mody- fikacja i naprawa uszkodzonych lub zużytych powierzchni części maszyn. Metalurgiczne związanie warstwy napawa- nej z podłożem zapewnia wysokie walory użytkowe powłok. W przypadku niektórych napraw konieczne jest precyzyjne nałożenie na uszkodzone powierzchnie wielu warstw napo- in, także w sposób zrobotyzowany, aż do uzyskania nominal- nej geometrii [1÷3]. Pomimo tego, napawanie łukowe MIG/MAG nie jest po- wszechnie kojarzone z technikami przyrostowego druko- wania 3D. Dopiero w ciągu kilku ostatnich lat obserwuje się wzmożone zainteresowanie tą metodą [5,6,8]. Wykorzystaniu napawania łukowego MIG/MAG do druko- wania 3D sprzyja przede wszystkim [7,9]: – dostępność i relatywnie niski koszt maszyn oraz materia- łów dodatkowych; – pojawienie się nowych odmian niskoenergetycznych, wpro- wadzających mniejszą ilość ciepła przy często znacznie DOI: http://dx.doi.org/10.26628/ps.v90i1.851 44 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 1/2018 Rys. 1. Widok ogólny wykorzystywanego stanowiska z robotem IRp-6 i źródłem CMT Fig. 1. General view of the used station with IRp-6 robot and CMT source Rys. 2. Wielokierunkowa ściana złożona z 140 warstw z drutu ER 316LSi Fig. 2. A multidirectional wall composed of 140 layers of ER 316LSi wire Rys. 3. Wazon o wysokości ok. 120 mm i średnicy zewnętrznej 100 mm wytworzony z drutu ER 316LSi [9] Fig. 3. Vase with a height of approx. 120 mm and an external diam- eter of 100 mm made of ER 316LSi wire [9] lepszej kontroli i stabilności procesu, np. CMT (ang. Cold Metal Transfer) firmy Fronius; – łatwość sterowania procesem, analogicznie do spawania MIG/MAG, przede wszystkim podczas korzystania z sy- nergicznych źródeł inwertorowych; – łatwość robotyzacji (przez analogię do spawania MIG/ MAG), kluczowe z uwagi na długotrwałe wytwarzanie zło- żonych form przestrzennych; – powszechność stosowania napawania łukowego do miej- scowych napraw na powierzchniach części maszyn. W projektach koła naukowego wykorzystano jedną z najbar- dziej zaawansowanych odmian metody MIG/MAG – niskoener- getyczną CMT. Polega ona na spawaniu z impulsowym poda- waniem topliwej elektrody, gdzie przenoszenie metalu odbywa się poprzez siły napięcia powierzchniowego wspomagane wycofywaniem się drutu z ciekłego jeziorka. W metodzie zre- dukowano ilość ciepła wprowadzanego do złącza przy równo- czesnym zapewnieniu wysokiej kontroli i stabilności procesu. Stanowisko i warunki modelowania Podstawowy system spawalniczy wykorzystywany przez zespół do badań nad zastosowaniem napawania łu- kowego MIG/MAG do drukowania 3D oparty jest na zmoder- nizowanym robocie przemysłowym IRp-6 (ZAP Robotyka), zsynchronizowanym pozycjonerze obrotowym (zewnętrz- na oś robota) oraz spawalniczym źródle TPS 2700 CMT firmy Fronius (rys. 1). Komunikacja źródło – robot reali- zowana jest poprzez interfejs cyfrowy ROB 3000. Sprzęt wspomagający to m.in.: panel do sterowania i kontroli źró- dła RCU 5000i (Fronius) oraz pirometry i mierniki z termo- parami do pomiaru i rejestracji temperatury. Modele tworzone są na powierzchniach płytek starto- wych, początkowo wykonanych ze stali konstrukcyjnej S235, a obecnie także nierdzewnej 304, zwykle o wymiarach 50÷150 x 100 mm i grubości 2,5÷4,0 mm, metalicznie czy- stych i odtłuszczonych. Napawanie odbywa się przy wyko- rzystaniu drutu elektrodowego i gazu osłonowego odpo- wiadającego płytkom startowym. Dla stali S235 stosowany jest drut G3Si1 (ESAB) o średnicy 0,8 mm oraz gaz osłonowy M21 (80% Ar i 20% CO2). Dla stali nierdzewnych – druty ER 308 i ER 316LSi (ESAB) o średnicy 0,8 mm oraz mieszanina argonu z 2% domieszką O2. Nowe projekty  Początkowe prace badawcze zespołu wiązały się tworze- niem najprostszych form geometrycznych – cienkościen- nych (jednowarstwowych) ścian (płaskich i narożnych) oraz walców. Przy ich pomocy ustalano wyjściowe parametry technologiczne oraz ogólne zasady programowania robota. Napawano w pozycjach podolnej i naściennej oraz w poło- żeniach pośrednich. Modele walcowe uzyskiwano podczas równoczesnego obrotu stołu pozycjonera i korekcyjnego pod- noszenia uchwytu elektrodowego. Modele płaskie tylko po- przez wielokierunkowy ruch robota. Jednym z ciekawszych projektów było wytworzenie piasty, którą następnie poddano częściowej obróbce wykańczającej poprzez toczenie [7,8,10]. W toku najnowszych badań i eksperymentów udało się uzyskać powtarzalne „wydruki” cienkościennych (jednowar- stwowych) ścian, a przede wszystkim obiektów walcowych o znacznej wysokości i większym niż poprzednio skom- plikowaniu kształtu, głównie przy wykorzystaniu drutów nierdzewnych ER 308 i ER 316LSi. Początkowo, materiał nierdzewny sprawiał szereg trudności podczas wielowar- stwowego, precyzyjnego napawania. Nawet niewielka zmia- na parametrów, w tym ustawienia osi elektrody, powodowała niestabilność oraz duże zmiany efektu napawania. Po wypracowaniu właściwych parametrów napawania drutami ER 308 i ER 316LSi, w tym zasad programowania ruchu elektrody, możliwe stało się zrobotyzowane wytwarza- nie efektownych, cienkościennych obiektów o znacznej wy- sokości (rys. 2÷4). W projekcie „kieliszek” (rys. 4) największe 45PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 1/2018 Rys. 4. Kieliszek o wysokości ok. 165 mm i średnicy zewn. 120 mm wytworzony z drutu G3Si1 (efekt końcowy oraz stadium budowy nóżki) Fig. 4. A glass with a height of approx. 165 mm and an external diameter of 120 mm made of G3Si1 wire (final effect and stage of foot construction) Rys. 5. Model podajnika ślimakowego napawanego na rurze stalowej Fig. 5. Model of a screw feeder welded on a steel pipe wyzwanie stanowiła ustawiona na stożkowej podstawie nóżka o średnicy ok. 6 mm, na której wybudowano naczynie. Należy zaznaczyć, że zaprezentowane modele są w pełni powtarzalne. Ciekawe efekty uzyskano podczas prób wydruków czę- ściowych, bazujących na elementach gotowych, wytworzo- nych technikami konwencjonalnymi. Na rysunku 5 pokaza- no model podajnika ślimakowego uzyskanego w procesie „nadrukowania” ślimaka drutem ER 308 na rurę nierdzewną o średnicy 40 mm. Podczas jego wykonywania połączono ruch obrotowy poziomo zamocowanej rury podkładowej z ruchem robota odtwarzającym kolejne zwoje ślimaka. Dotychczasowe obserwacje makroskopowe zgładów metalograficznych „wydruków” wskazują na ich jednorod- ną strukturę. Widoczne są niewielkie i rzadko występujące porowatości. Powierzchnia zgładów jest wolna od pęknięć i pęcherzy podskórnych oraz jam skurczowych. Badania mi- kroskopowe obiektów ze stali konstrukcyjnej G3Si1 ujaw- niły pozytywny wpływ kolejno dobudowywanych warstw na już wytworzone – odpuszczanie naprężeń spawalniczych oraz rekrystalizację. Dopiero warstwy wytworzone jako ostat- nie miały mikrostrukturę charakterystyczną dla spoin, nato- miast pozostałe ferrytyczno-perlityczną [8]. Badania obiektów wytworzonych przy wykorzystaniu innych materiałów, w tym ze stali nierdzewnych, będą przedmiotem kolejnych publikacji. Perspektywy dalszych badań  Wśród planowanych, nowych kierunków badań należy wskazać dalsze rozszerzanie palety materiałów, obejmujące oprócz wspomnianego ER 316LSi, drut ze stopu magnezu AZ31. Wobec braku odpowiedniej linii synergicznej w źródle TPS 2700 CMT konieczne będzie przeprowadzenie szeregu wstępnych prób i badań, a na ich podstawie modyfikacja pa- rametrów w zakresie dostępnym za pośrednictwem sterow- nika RCU 5000i. Wcześniejsze próby spawania blach ze sto- pu AZ31 metodą CMT [11] wskazują na szereg problemów technologicznych, jakie mogą towarzyszyć również podczas prób drukowania 3D. Po opanowaniu metod wytwarzania obiektów walcowych dalsze działania koncentrować się będą na obiektach prosto- padłościennych. Dotychczasowe działania wskazują m. in. na trudności w uzyskaniu prostoliniowego zarysu górnej kra- wędzi względem naroży (rys. 6) oraz niedostatecznej powta- rzalności podczas kształtowania powierzchni skośnych. 46 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 1/2018 W ramach indywidualnych projektów dyplomowych współ- autorów niniejszej publikacji prowadzone są szczegółowe badania właściwości użytkowych obiektów wytworzonych przy wykorzystaniu stali nierdzewnych (Mateusz Ostrysz) oraz próby określenia możliwości intensyfikacji procesu, m.in. w oparciu o kontrolowane chłodzenie międzywarstwo- we (Wojciech Łacisz). W trakcie pierwszej z prac, dzięki opanowaniu wytwa- rzania wysokich ścian możliwe stało się przygotowanie pełnowymiarowych próbek do badań, m.in. wytrzymałości na rozciąganie (rys. 7 i 8). Przeprowadzone testy wskazu- ją na wysokie walory użytkowe wykonywanych obiektów. Szczegółowe wyniki będą przedmiotem kolejnej publikacji. Dotychczasowe eksperymenty wskazują na koniecz- ność okresowego przerywania procesu (zwykle po kilku warstwach) i odczekanie, aż tworzony obiekt schłodzi się do określonej eksperymentalnie temperatury. W przeciwnym wypadku obserwowano postępującą deformację nadmiernie nagrzewającego się modelu. Badania nad przyspieszeniem cyklu nakładania warstw wymagały zbudowania stanowiska z kontrolowanym schładzaniem pomiędzy warstwami po- przez nadmuch zimnego powietrza (o różnej intensywności) Rys. 6. Obiekt prostopadłościenny wytworzony w toku wczesnych eksperymentów Fig. 6. A rectangular object created in the course of early experi- ments Rys. 7. Próbki podczas prób rozciągania: a) w poprzek warstw napoin, b) wzdłuż warstw Fig. 7. Samples during tensile tests: a) across the padding layers, b) along the layers Rys. 8. Próbki podczas prób rozciągania: a) w poprzek warstw na- poin, b) wzdłuż warstw Fig. 8. Samples during tensile tests: a) across the padding layers, b) along the layers a) b) a) si ła ro zc ią ga ni a [k G ] rozciąganie wzdłuż wartstw napoin rozciąganie w poprzek wartstw napoin przemieszczenie [mm] przemieszczenie [mm] si ła ro zc ią ga ni a [k G ] b) 47PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 1/2018 Podsumowanie  Dzięki modelowaniu 3D można wytwarzać przedmioty o często bardzo złożonych kształtach, bez potrzeby stosowania specjalnego oprzyrządowania i narzędzi, których wykonanie innymi metodami może być kłopotliwe, drogie, a niekiedy nawet niemożliwe. Może to mieć szczególne zastosowanie np. podczas prototypowania nowych urządzeń, produkcji jednostkowej czy napraw bez dostępu do odpowiednich maszyn i materiałów. Wytwarzanie addytywne (druk 3D) jest, obok robotyzacji, nowych materiałów oraz systemów zbierania i raportowania danych „w chmurze”, jednym z filarów tzw. inteligentnej fabryki (ang. smart factory), intensywnie rozwijanej w ramach nowej idei Przemysłu 4.0 [8]. Interesujący wydaje się rozwój tanich i wydajnych technik druku 3D elementów metalowych, konkurencyjnych zarówno dla tradycyjnych procesów wytwarzania, jak i znanych metod druku 3D, np. scalania wiązka lasera. Jednym z takich proce- sów może być omówione w artykule wielowarstwowe napawanie łukowe metodami MIG/MAG. Przedstawione wyniki badań i eksperymentów wskazują na perspektywiczny charakter zrobotyzowanego napawania MIG/MAG w roli drukowania obiektów 3D. Oprócz niezaprzeczalnych zalet należy także poznać ograniczenia metody, zarów- no w odniesieniu do możliwych do uzyskania kształtów, właściwości mechanicznych, jak i kosztów. Literatura [1] Klimpel A.: Napawanie i natryskiwanie cieplne, WNT Warszawa 2000. [2] Kolasa A., Sarnowski T., Cegielski P.: Regeneration of Worn Out Machine Parts Surfaces by Aut. Welding, Przegląd Spawalnictwa 1/2015. [3] Kolasa A.: Uszkodzenia i naprawy metalowych części maszyn, Wydaw- nictwa Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1997. [4] Siemiński P., Budzik G.: Techniki przyrostowe. Druk 3D. Drukarki 3D, Oficy- na Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2015. [5] Uziel A.: Looking at Large-Scale, Arc-Based Additive Manufacturing, We- lding Journal 4/2016. [6] Cegielski P.: Nowe obszary zastosowania napawania łukowego MIG/MAG, Przegląd Spawalnictwa 6/2016, s. 48-49. [7] Cegielski P., Skublewska A., Gawroński P., Ostrysz M., Dylewski M., Gajow- niczek M.: Zastosowanie napawania łukowego MIG/MAG do drukowania 3D, Spajanie 2/2016, s. 22-26. [8] Cegielski P., Skublewska A., Gawroński P., Ostrysz M., Dylewski M., Ga- jowniczek M.: Zrobotyzowane drukowanie 3D części maszyn metodami spawalniczymi, Przegląd Spawalnictwa 1/2017, s. 35-42. [9] Panas M., Kowalski P., Ostrysz M., Łacisz W., Cegielski P. i inni.: Zasto- sowanie zrobotyzowanego napawania łukowego w tworzeniu modeli technikami przyrostowymi, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa w Gliwicach 6/2017, s. 59-62. [10] Ostrysz M., Cegielski P., Skublewska A., Gajowniczek M., Dylewski M., Gawroński P.: Additive 3D printing using MAG CMT arc surfacing, 9th in- ternational conference, National Academy of Sciences of Ukraine, 2017, s. 7-14. [11] Kołodziejczak P., Cegielski P., Kolasa A. Spawanie blach ze stopu magne- zu AZ31 metodą MIG w odmianie CMT, Przegląd Spawalnictwa 10/2015, s. 72-76. Rys. 10. Przykład rejestracji temperatury Fig. 10. Example of temperature recording Rys.  9.  Stanowisko podczas wielowarstwowego napawania z re- jestracją temperatury: 1) pirometr, 2) uchwyt spawalniczy CMT, 3) przekaźnik do transmisji danych do komputera, 4) multimetr, 5) rejestracja komputerowa Fig. 9. Stand during multi-layer welding with temperature recording: 1) pyrometer, 2) CMT welding holder, 3) relay for data transmission to a computer, 4) multimeter, 5) computer registration Nazwa Model Zakres pomiarowy Dokładność Rozdzielczość   pomiarowa  Rozdzielczość  optyczna  Pirometr Abatronic AB-8855 -50÷1050 °C -50÷200 °C ±1,5%, 200÷538 °C ±2,0%, 538÷1050 °C ±3,5% 0,1 °C 30:1 Multimetr   z termoparą Metex M-4660A -40÷1200 °C ±3,5% 0,1 °C – Termopara typ K -40÷1200 °C -40÷333 °C ±2,5%, 333÷1200 °C ±0,0075xT% czułość 41µV/°C i precyzyjną rejestracją cyklu termicznego (rys. 9 i 10). W tym celu wykorzystano m.in. pirometr z rejestracją komputerową oraz zintegrowany z robotem system monitorowania para- metrów procesu, tu wykorzystywany do rejestracji tempera- tury mierzonej z wykorzystaniem multimetru i termopary K (tabl. I). Jedną z najciekawszych obserwacji, wymagających dalszego zbadania, było widoczne zmniejszenie się chro- powatości powierzchni zewnętrznej modeli wraz z wprowa- dzeniem dodatkowego schładzania międzywarstwowego nadmuchem zimnego powietrza. Szczegółowe wyniki badań będą przedmiotem kolejnej publikacji. Tablica I. Przyrządy wykorzystywane do pomiaru i rejestracji temperatury Table I. Instruments used to measure and record temperature te m pe ra tu ra [° C ] czas [s] cykl napawania pirometr – lico nowej warstwy termopara warstwa napawana przerwa między warstwami