PS 02 2018 WWW.pdf 31PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 2/2018 Wpływ aktywacji powierzchni aluminium 7075   na wytrzymałość połączenia klejowego The investigation of influence of surface activation of aluminum 7075 on strength of bonded joint Dr hab. inż. Zbigniew Zimniak, prof. PWr; dr inż. Roman Wróblewski – Politechnika Wrocławska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: zbigniew.zimniak@pwr.edu.pl Streszczenie W artykule przedstawiono wyniki badań wytrzymałości statycznej na ścinanie połączeń klejowych zakładkowych wykonanych ze stopu aluminium 7075. Badania miały cha- rakter porównawczy i dotyczyły przebadania wpływu akty- wacji powierzchni klejonej przy zastosowaniu plazmy nisko- temperaturowej z próbkami niepoddanymi aktywowaniu. Zastosowano 3 rodzaje materiałów adhezyjnych. Na podsta- wie przeprowadzonych badań stwierdzono wzrost swobod- nej energii powierzchniowej dla próbek modyfikowanych plazmą niskotemperaturową oraz dla 2 z 3 badanych klejów wzrost wytrzymałości połączenia. Słowa  kluczowe: plazma niskotemperaturowa; aktywacja powierzchni; połączenie klejowe; aluminium 7075 Abstract The paper presents the results of the static strength test on shear adhesion bonded joints made of aluminum alloy 7075. The tests were of a comparative nature and examined the effect of surface activation using low temperature plas- ma with non-activated samples. Three types of adhesives were used. Based on the studies, the increase of free sur- face energy for low temperature plasma samples and for 2 of the 3 tested adhesives increased the strength of the joint were observed. Keywords:  low temperature plasma; surface activation; adhesion bonded joint; aluminum alloy 7075 Wstęp Połączenia adhezyjne znajdują coraz szersze zastosowa- nie w wielu gałęziach przemysłu. Jest to związane z wielo- ma zaletami takich połączeń, do których przede wszystkim należy możliwość łączenia materiałów różnoimiennych, możliwość doboru kleju do warunków eksploatacji połącze- nia, przenoszenie obciążeń przez całą powierzchnię złącza, a także szczelność połączenia. Do wad w szczególności należy konieczność zachowania odpowiedniego reżimu pro- cesu technologicznego wytwarzania połączenia klejowego, w zależności od stosowanych materiałów występuje zwy- kle konieczność przygotowania powierzchni łączonych od- powiednimi technikami [5,13]. Badacze wskazują również na konieczność uwzględnienia środowiska użytkowania, ze względu na wrażliwość połączenia klejowego na oddzia- ływanie podwyższonej temperatury [6,8]. Metody przygoto- wania powierzchni można zasadniczo podzielić na 2 grupy. Do grupy 1 należą metody, których celem jest rozwinięcie powierzchni, co zwykle jest też związane z uzyskaniem po- wierzchni chropowatej, czego efektem jest zwiększony udział adhezji mechanicznej. Rozwinięcie powierzchni jest zwykle realizowane przy udziale mechanicznych metod obróbki po- wierzchni narzędziami nasypowymi lub metodami obróbki Zbigniew Zimniak, Roman Wróblewski przeglad Welding Technology Review strumieniowo-ściernej [6,9]. Niestety należą one do metod pracochłonnych i komplikujących proces wytwórczy. Do dru- giej grupy metod należą wszelkie metody chemiczne przy- gotowania powierzchni, czego efektem jest aktywacja po- wierzchni objawiająca się zwykle zwiększeniem polarności. Do metod chemicznych zaliczamy modyfikację powierzchni przez zastosowanie trawienia roztworami trawiącymi na ba- zie kwasów i ich mieszanin, a także nakładanie środków proadhezyjnych (np. związków silanowych), których celem jest uzyskanie na powierzchniach łączonych korzystnych warunków sprzyjających zwiększeniu adhezji tzw. właści- wej. Metody chemiczne ze względu na występowanie róż- nych substancji chemicznych, o różnym stopniu szkodli- wości zarówno dla otoczenia, jak i dla człowieka wymusza- ją stosowanie skomplikowanych instalacji procesowych, co również podraża całościowo proces wytwórczy. Prezentowany artykuł dotyczy zbadania możliwości ak- tywowania powierzchni stopu aluminium 7075 przy zasto- sowaniu plazmy niskotemperaturowej. Plazma, ze względu na odmienne od fazy stałej, ciekłej i gazowej właściwości, po- wstaje w temperaturach, w których średnie energie kinetycz- ne cząstek przekraczają wartość potencjału jonizacyjnego. DOI: http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v90i2 .858 32 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 2/2018 Plazma niskotemperaturowa jest najczęściej gazem zjoni- zowanym w niewielkim stopniu, o dużej lub bardzo dużej zawartości cząstek neutralnych, w skład której wchodzą ją- dra atomów, cząstki elementarne, a także, atomy, ich jony oraz cząsteczki. Zastosowanie takiej plazmy pozwala na zwiększenie energii powierzchniowej łączonych materiałów, co przyczyni się do uzyskania dobrej jakości spoiny klejowej. Plazma tego typu stosowana była do tej pory do obróbki po- wierzchni tworzyw sztucznych w celu otrzymywania specjal- nych własności potrzebnych do procesów klejenia, czyszcze- nia czy poprawy zwilżalności lub ścieralności [3÷4,7,10÷12]. Proces aktywacji powierzchni przy pomocy plazmy ni- skotemperaturowej jest procesem relatywnie łatwym do za- stosowania, w minimalnym stopniu komplikujący proces wytwórczy. Aktywacja powierzchni z wykorzystaniem pla- zmy niskotemperaturowej jest już stosowana do aktywacji powierzchni materiałów polimerowych, ale w odniesieniu do metali na chwilę obecną wykorzystywana jest niewielkim stopniu. Metodyka badań Próbki użyte do badań zostały wykonane ze stopu alumi- nium 7075, o wymiarach 25 x 60 x 2 mm. Po zdjęciu folii ochronnej próbki oczyszczono alkoholem etylowym. W ta- blicy I przedstawiono skład chemiczny stopu 7075, tabelę opracowano na podstawie certyfikatu materiału. W tablicy II zebrano wybrane własności mechaniczne stopu 7075. Do pomiarów kąta zwilżania powierzchni stopu 7075 oraz do wyznaczania swobodnej energii powierzchniowej (SEP) zastosowano goniometr Krüss DSAHT1200 wraz z oprogramowaniem firmowym DSA3. Do pomiarów wybra- no 4 ciecze pomiarowe o znanej wartości energii powierzch- niowej oraz o znanych wartościach części polarnej i części dyspersyjnej. Do badań użyto: – wody destylowanej, dla której: swobodna energia po- wierzchniowa wynosi γw = 72,8 [mJ/m2], składowa dysper- syjna wynosi γwD = 21,8 [mJ/m2], składowa polarna wynosi γwP = 51,0 [mJ/m2]; – dijodometanu, dla którego: swobodna energia powierzch- niowa wynosi γw = 50,8 [mJ/m2], składowa dyspersyj- na wynosi γwD = 48,5 [mJ/m2], składowa polarna wynosi γwP = 2,3 [mJ/m2]; – glikolu etylowego, dla którego: swobodna energia po- wierzchniowa wynosi γw = 48,0 [mJ/m2], składowa dysper- syjna wynosi γwD = 29,0 [mJ/m2], składowa polarna wynosi γwP = 19,0 [mJ/m2]; – formamidu, dla którego: swobodna energia powierzch- niowa wynosi γw = 56,90 [mJ/m2], składowa dyspersyjna wynosi γwD = 23,50 [mJ/m2], składowa polarna wynosi γwP = 33,40 [mJ/m2][15]. Do wytworzenia jednozakładkowych połączeń użyto bla- chy ze stopu aluminium 7075, dla których przewidziano 2 warianty przygotowania powierzchni. Jeden wariant przewi- dywał przygotowanie próbek tylko przez ich odtłuszczenie, drugi natomiast przewidywał przygotowanie powierzchni przez aktywację plazmą niskotemperaturową. Modyfikacja przy zastosowaniu plazmy niskotemperaturowej była pro- wadzona przy następujących parametrach: moc urządzenia 300 W, napięcie pracy 18 kV, przepływ argonu 16 l/min i stały czas ekspozycji wynoszący 60 s. Zasadę działania urządze- nia do wytwarzania plazmy pokazano na rysunku 1. Tablica I. Skład chemiczny stopu aluminium 7075 Table I. Aluminum alloy 7075 chemical composition Tablica II. Wybrane własności mechaniczne stopu aluminium 7075 Table II. Aluminum alloy 7075 selected mechanical properties Aluminium 7075 Pierwiastek Si Fe Cu Mn Mg Cr Zn Ti Wartość zakres lub max, % 0,40 0,50 1,20÷2,00 0,30 2,10÷2,90 0,18÷0,28 5,10÷6,10 0,20 Aluminium 7075 Wytrzymałość na rozciąganie Rm, MPa Umowna granica plastyczności Rp0,2, MPa Twardość HB Wydłużenie A5, % 480÷540 390÷470 104÷157 6÷8 Rys. 1.  Schemat urządzenia do wytwarzania plazmy niskotempe- raturowej Fig. 1. Schematic of a device for producing low temperature plasma Wymiary wytworzonego połączenia jednozakładkowego zostały przedstawione na rysunku 2. Grubość warstwy kle- ju była stała i wynosiła 0,18 mm. Stała grubość warstwy została uzyskana przez zastosowanie drucików miedzia- nych o grubości 0,18 mm jako elementów dystansowych. W badaniach zastosowano klej przemysłowy na bazie żywicy metakrylowej – Agomet F330 oraz dwie kompozy- cje klejowe na bazie żywicy epoksydowej Epidian 57+60% wag. utwardzacza PAC oraz Epidian 5+70% wag. utwardza- cza PAC. Klej Agomet F330 jest klejem dwuskładnikowym, żywica+utwardzacz w postaci proszku, utwardzacza doda- no w ilości 3% wag., a klej charakteryzuje się dobrymi wła- snościami wytrzymałościowymi (wg danych producenta wytrzymałość na ścinanie to 33 MPa dla stopów aluminium) [14]. Połączenia klejowe z wykorzystaniem kleju Agomet F330 były badane po upływie 24 h od momentu klejenia. argon dielektryk elektroda dodatnia elektroda ujemnagenerator wysokiej częstotliwo- ści 18 kV 33PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 2/2018 Próbki, dla których do połączenia wykorzystano kompozycje klejowe na bazie żywic epoksydowych sieciowano dwueta- powo. Wstępnie w temp. 35 °C przez czas 1,5 h i następnie kolejne 1,5 h w temperaturze 100 °C. Połączenia klejowe były badane na maszynie wytrzymałościowej po upływie kolejnych 24 h. Badania wytrzymałościowe wytworzonych połączeń zakładkowych były prowadzone na uniwersalnej maszynie wytrzymałościowej Tinius Olsen H25KT. Prędkość przesuwu trawersy podczas prób wynosiła 2 mm/min. Rys. 2. Schemat próbki do badań – połączenie jednozakładkowe Fig. 2. Diagram of the test sample – one-way connection Rys. 3. Zdjęcia kropli wody zwilżającej powierzchnię stopu 7075; a) powierzchnia po odtłuszczeniu, b) powierzchnia dodatkowo aktywowa- na plazmą niskotemperaturową Fig. 3. Photos of water drop dampening surface of alloy 7075; a) surface after degreasing, b) surface additionally activated by low tempera- ture plasma Rys. 4.  Naprężenia niszczące w połączeniach klejowych pracują- cych na ścinanie Fig. 4. Failure stresses in shear working glued joints Wyniki badań W tabeli 3 przedstawiono uśrednione wartości energii po- wierzchniowej uzyskane w wyniku pomiarów kąta zwilżania wymienionymi wyżej cieczami pomiarowymi powierzchni pró- bek ze stopu 7075. Wartości swobodnej energii powierzchnio- wej zostały wyliczone metodą Owens-Wendt-Rabel-Kaelble’a (OWRK) przy zastosowaniu 4 cieczy pomiarowych [2]. Na rysunku 3 przedstawiono przekładowe zdjęcia zwilża- nia przez kroplę wody powierzchni stopu 7075 dla 2 warian- tów przygotowania powierzchni. Na rysunku 3a przedsta- wiono kroplę wody zwilżającą powierzchnię nie modyfikowa- ną, odtłuszczoną alkoholem etylowym. Kąt zwilżania wodą dla takich warunków wyniósł 79,3°. Aluminium 7075 po odtłuszczaniu Aluminium 7075 po odtłuszczaniu   i obróbce plazmą niskotemperaturową SEP [mJ/m2] Składowa dys- persyjna [mJ/m2] Składowa polar- na [mJ/m2] SEP [mJ/m2] Składowa dys- persyjna [mJ/m2] Składowa polar- na [mJ/m2] Wartość średnia 37,1 31,6 5,4 53,2 36,0 17,1 Tablica III. Swobodna energia powierzchniowa (SEP) i jej składowe dla stopu aluminium 7075 Table III. Free surface energy (FSE) and its components for aluminum alloy 7075 Na rysunku 3b przedstawiono natomiast kroplę wody zwilżającą powierzchnię odtłuszczoną alkoholem etylo- wym oraz dodatkowo aktywowaną działaniem plazmy ni- skotemperaturowej. Kąt zwilżania wodą dla takich warun- ków wyniósł 42,7°. W wyniku działania strumieniem plazmy niskotemperatu- rowej zaobserwowano wzrost SEP o ok. 43%, w tym skła- dowej dyspersyjnej o ok. 13% i składowej polarnej o 316%. Znaczący wzrost SEP wskazuje, iż zaproponowana modyfi- kacja powierzchni działa i wpływa znacząco na zwiększenie polarności powierzchni. Należy oczekiwać, iż połączenie klejowe z w ten sposób modyfikowaną powierzchnią powin- ny cechować się większą wytrzymałością. Na podstawie przeprowadzonych badań wytrzymało- ściowych wytworzonych połączeń zakładkowych z zasto- sowaniem 2 metod przygotowania powierzchni oraz kleju Agomet F330, oraz kompozycji klejowych na bazie żywic Epi- dian 5, Epidian 57 oraz utwardzacza PAC otrzymano wyniki, które zestawiono na rysunku 4. a) b) F FStop 7075Stop 7075 Warstwa kleju gr. 0,8 [mm] odtłuszczenie Agomet F330 Epidian 57+60% PAC Epidian 5+70% PAC odtłuszczenie+ +plazma niskotemperaturowa 34 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 2/2018 Literatura [1] Anagreha N., Dorn L.: Influence of low-pressure plasma treatment on ad- hesive bonding between polybutylene terephthalat (PBT) and aluminum, International Journal of Adhesion & Adhesives, 25, 2005, pp. 165-172. [2] Baldan A.: Adhesion phenomena in bonded joints, Intern. Journal of Ad- hesion & Adhesives, 38, 2012. [3] Bárdos L., Baránková H.: Cold atmospheric plasma: sources, processes, and applications, Thin Solid Films, 2010, 518, pp. 6705-6713. [4] Gao Z., Sun J., Peng S., Yao L., Qiu Y.: Surface modification of a polyamide 6 film by He/CF4 plasma using atmospheric pressure plasma jet, Appl. Surf. Sci., 256, 2009, pp. 1496-1501. [5] Godzimirski J.: Wytrzymałość doraźna konstrukcyjnych połączeń klejo- wych, WNT, Warszawa, 2002. [6] Kłonica M., Kuczmaszewski J.: Badania porównawcze wytrzymałości na ścinanie klejowych połączeń zakładkowych stali 316L po „szokach ter- micznych”, Przetwórstwo Tworzyw Sztucznych, 2 (164) 2015, s. 125-130. [7] Mandolfino C., Lertora E., Gambaro C.: Influence of cold plasma treatment parameters on the mechanical properties of polyamide homogeneous bonded joints, Surface & Coatings Technology, 313, 2017, pp. 222-229. Wnioski  Na podstawie przeprowadzonych badań można sformułować następujące wnioski: 1. Stwierdzono wzrost swobodnej energii powierzchniowej dla blach stopu aluminium 7075 modyfikowanych plazmą nisko- temperaturową i w stosunku do blach niemodyfikowanych wzrost ten wynosił ok. 43%, co ważniejsze wzrost składowej polarnej wynosił 316%. 2. Dla kleju Agomet oraz dla kompozycji Epidian 57+PAC zanotowano wzrost wytrzymałości połączenia. Wzrost ten wynosi ok. 25% dla kleju Agomet F330 i ok. 15% dla kompozycji Epidianu 57+PAC. Dla kompozycji Epidian 5+PAC nie odnotowano wzrostu wytrzymałość po zastosowaniu aktywacji powierzchni plazmą niskotemperaturową. 3. Z przeprowadzonych badań można wywnioskować, iż aktywacja powierzchni i tym samym wzrost energii powierzchnio- wej przekłada się na wzrost wytrzymałości połączenia klejowego, jednak w omawianym przypadku miało to odzwiercie- dlenie dla 2 z 3 przebadanych klejów. Zatem przed zastosowaniem aktywacji przy pomocy plazmy niskotemperaturowej w odniesieniu do konkretnego materiału i kleju należy przeprowadzić badania wstępne, aby potwierdzić celowość stoso- wania tej metody aktywacji. [8] Mirski Z., Wróblewski R., Gołembiewski A.: Odporność połączeń klejo- wych na oddziaływanie wysokiej temperatury, Przegląd Spawalnictwa, nr 10 / 87, 2015, s. 108-114. [9] Rudawska A., Danczak I., Müller M., Valasek P.: The effect of sandblasting on Surface properties for adhesion, Intern. Journal of Adhesion & Adhesi- ves, 70, 2016, pp. 176-190. [10] Stryczewska H.D.: Technologie zimnej plazmy. Wytwarzanie, modelowa- nie, zastosowania, Elektryka, Zeszyt 1, 2011, s. 41-61. [11] Vendemiatti C., Hosokawa R.S., Rangel R.C.C., Bortoleto J.R.R., Cruz N.C., Rangel E.C.: Wettability and surface microstructure of polyamide 6 co- ated with SiOXCYHZ films, Surf. Coat. Technol., 275, 2015, pp. 32-40. [12] Zhu L., Teng W., Xu H., Liu Y., Jiang Q., Wang C., Qiu Y.: Effect of absorbed- moisture on the atmospheric plasma etching of polyamide fibers, Surf. Coat. Technol., 202, 2008, pp.1966-1974. [13] Żenkiewicz M.: Adhezja i modyfikowanie warstwy wierzchniej tworzyw wielkocząsteczkowych, WNT, Warszawa 2000. [14] Karta technologiczna produktu Agomet F330. [15] Dokumentacja goniometru firmy Krüss, Hamburg, 2009.