PS 3 2018 WWW 1 12 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Wpływ częstotliwości prądu pulsującego w metodzie TIG  na wybrane aspekty doprowadzania ciepła podczas  spawania stali 321 Influence of pulse current frequency in the TIG method on selected aspects of heat supply during welding of 321 steel Mgr inż. Małgorzata Ostromęcka, dr inż. Paweł Cegielski, prof. dr hab. inż. Andrzej Kolasa – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: malgorzata@ostromecka.pl Streszczenie Energia liniowa jest jednym z głównych parametrów opi- sujących proces spawania łukowego, m.in. na potrzeby ści- słej dokumentacji technologicznej. Coraz częściej słyszy się jednak o potrzebie doprecyzowania tego parametru. Jed- nym z problemów jest wyznaczanie energii liniowej podczas spawania odmianami z pulsacją łuku. W artykule przedsta- wiono eksperyment obrazujący wpływ częstotliwości prą- du pulsującego na wybrane aspekty doprowadzania ciepła przy spawaniu stali 321 metodą TIG. Słowa kluczowe: spawanie TIG; energia liniowa spawania; prąd spawania; napięcie łuku Abstract Heat input is one of the main parameters describing the arc welding process, among others for the needs of strict technological documentation. However, we are hearing more and more about the need to clarify this parameter. One of the problems is determining the heat input during welding of varieties with arc pulsation. The article presents an ex- periment illustrating the influence of the pulse current fre- quency on selected aspects of heat supply during welding of the 321 steel with the TIG method. Keywords: TIG welding; heat input of welding; welding cur- rent; arc voltage Wprowadzenie Zagadnienie energii liniowej jako miary dostarczonego cie- pła w odniesieniu do jednostki długości spoiny stale wywołuje kontrowersje. W ostatnich latach powstało wiele opracowań, które mówią o konieczności doprecyzowania tego parametru technologicznego, który jest szeroko stosowany w przemy- śle i wymieniany w karcie technologicznej spawania (WPS). Szczególnie dyskusyjne jest wykorzystywanie podawanego w normach wzoru w odniesieniu do procesów impulsowych tym bardziej, że najczęstszą praktyką jest sprowadzanie war- tości natężenia prądu nie do wartości skutecznej, lecz śred- niej, co z założenia jest błędem i może prowadzić do dużych rozbieżności [1,2]. Firmy zajmujące się sprzedażą urządzeń spawalniczych i materiałów dodatkowych posiadają w swojej ofercie urządzenia do pomiaru energii liniowej procesu, doko- nujące pomiaru tego parametru zgodnie z nową interpretacją norm amerykańskich. Niestety korzystanie z tych urządzeń na polskim rynku należy jeszcze do rzadkości. W przypadku spawania elektrodą nietopliwą w osłonie ga- zów obojętnych prądem pulsującym o różnych częstotliwo- ściach można uzyskać odmienne wyniki, przy tych samych Małgorzata Ostromęcka, Paweł Cegielski, Andrzej Kolasa przeglad Welding Technology Review wartościach energii liniowej określonych zgodnie z podany- mi w normach wzorami. Różnice te powstaną niezależnie od zastosowanej metodyki obliczeniowej lub pomiarowej. Można zatem postawić pytanie o użyteczność parametru technologicznego, który przy stałej wartości nie gwarantuje uzyskania takiego samego rezultatu spawania. Metodyka badań W celu oceny wpływu częstotliwości prądu pulsującego na wybrane aspekty doprowadzania ciepła przy spawaniu metodą TIG łukiem pulsującym przeprowadzono ekspery- ment obejmujący: – zautomatyzowane, liniowe przetapianie blach ze stali 321, – pomiary i rejestracje oscyloskopowe prądu spawania i napięcia łuku, – obliczenia wartości energii liniowej, – obserwacje makro- i mikroskopowe struktur przetopin. 13PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Próbki o wymiarach 250 x 50 x 3 mm ze stali 321 (tabl. I) odtłuszczono i umieszczono w uchwycie roboczym na pod- kładce miedzianej. Z uwagi na możliwość precyzyjnego i powtarzalnego nastawiania parametrów pulsacji prądu spawania zastosowano urządzenie TIG MagicWave 2500 firmy Fronius. Uchwyt elektrodowy z elektrodą nietopliwą umocowano na wózku automatu liniowego, aby zapewnić stałą szybkość przetapiania oraz stałą odległość elektrody od przedmiotu przetapianego. Pomiar prędkości posuwu palnika wykonano ręcznym tachometrem (Lutron DT-2236). Elektroda wolframowa złota (z dodatkiem tlenku lantanu) została naostrzona pod kątem 60° i umieszczona w głowicy z dyszą ceramiczną nr 6 prostopadle do przedmiotu spawa- nego. Proces przeprowadzono bez materiału dodatkowego, przy ustawieniach dla prądu pulsującego w czystym argonie o przepływie 9 l/min. Zajarzanie łuku realizowane było ręcz- nie na elektrodzie grafitowej, bez wysokiej częstotliwości, ze względu na ochronę podłączonego do obwodu spawania oscyloskopu. Pomiary prowadzono w oparciu o oscyloskop Siglent SDS 1072CML oraz pośredniczącą kasetę pomiarową KWR1 (opracowanie własne PW) zawierającą niezbędne przetwor- niki pomiarowe prądu i napięcia [4]. Oscyloskop posiada 2 niezależne kanały pomiarowe o paśmie 70 MHz. Na ekranie wyświetlane były przebiegi napięcia (niebieski) i natężenia prądu (żółty) w funkcji czasu oraz zmierzone wartości sku- teczne i średnie dla tych parametrów (rys. 1). Pomiary były wykonywane w momencie stabilizacji pro- cesu (w środkowej części próbki) i obejmowały średnią ob- liczaną z minimum 5 okresów (impulsów prądu). Wykonano kilka serii pomiarowych w celu upewnienia się o powtarzal- ności wyników. Wyniki zawarte w opracowaniu odnoszą się bezpośrednio do próbek, z których zostały wykonane zgłady metalograficzne. Do wykonania zgładów zostały pobrane próbki ze środkowej części przetopiny, trawienie wykonane zostało odczynnikiem Mi16Fe. Ocena mikrostruktury wykonana była na podstawie porównania obrazów przetopin wykonanych przy tym samym powiększeniu, poczynając od powiększeń najmniejszych. Eksperyment obejmował realizację przebiegów przedsta- wionych na rysunku 2 dla trzech częstotliwości pulsacji: 5, 20 i 100 Hz. Ustawienia na urządzeniu i obliczone wartości natężenia średniego i skutecznego dla współczynnika wy- pełnienia impulsu 50% podano w tablicy II. Rozpatrując idealny prostokątny przebieg impulsów, można analizować aspekt elektryczny działania łuku w kate- goriach średnich lub skutecznych wartości prądu. Natężenie średnie impulsu można obliczyć stosując poniższy wzór (1): (1) gdzie: T=tp+tb (czas trwania jednego cyklu); tp – czas trwania impulsu; tb – czas trwania przerwy; Ip i Ib – odpowiednio na- tężenie prądu impulsu i prądu przerwy. Pierwiastek C Si Mn P max S Cr Ni Ti [%] ≤0,08 ≤1,00 ≤2,00 0,045 ≤0,015 17,0÷19,0 9,0÷12,0 5·%C do 0,70 Wytrzy- małość na  rozciąganie  Rm [MPa] Granica  plastycz- ności   R0,2 [MPa] Wydłu- żenie  A[%] Twar- dość HB Moduł  sprężysto- ści w 20 °C  [MPa] Gęstość  właści- wa   [g/cm3] Przewod- ność ciepl- na w 20 °C   [W/mxK] Współczynnik rozszerzalności  cieplnej pomiędzy 20 °C α[106 K-1]  Elektrycz- ny opór  właściwy  [Ω·mm2·m-1]100°C 200°C 300°C 400°C ≥490 ≥216 40 128÷207 200 7,9 15 16 16,5 17 17,5 0,73 Tablica I. Skład chemiczny, własności mechaniczne i fizyczne stali AISI 321 [3] Table I. Chemical composition, mechanical and physical properties of AISI 321 steel [3] Rys. 1. Obraz przebiegu zarejestrowanego przez oscyloskop Siglent 1072CML dla natężenia Ip=150 A, Ib=20 A i częstotliwości f=20 Hz Fig. 1. Image of the waveform recorded by the Siglent 1072CML oscilloscope for Ip=150 A, Ib=20 A and f=20 Hz Rys. 2. Przebiegi odwzorowujące ustawienia na urządzeniu dla f = 5 Hz Fig.  2. The waveforms representing the settings on the device for f=5 Hz Kolor prze- biegu   na rysunku 2 Prąd   impulsu Ip Prąd   podstawy Ib Prąd   średni Iśr Prąd   skuteczny Isk Współczynnik  wypełnienia ri Współczynnik  prądowy re Prędkość  przetapiania   v [mm/s] niebieski 150 20 85 107 50% 0,13 2,33 czerwony 130 40 85 96 50% 0,31 2,33 zielony 110 60 85 88,6 50% 0,55 2,33 Tablica II. Zaplanowane parametry procesu Table II. Scheduled process parameters 14 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Przy obliczaniu wartości skutecznej prądu należy posłu- żyć się wzorem następującym (2): (2) Jeżeli współczynnik prądowy opiszemy jako: współczynnik wypełnienia impulsu jako: wtedy można zapisać zależność pomiędzy wartością śred- nią i skuteczną prądu (3) [5]: (3) Powyższa zależność wskazuje na to, że natężenie śred- nie prądu będzie zawsze niższe niż skuteczne, przy czym różnica pomiędzy natężeniem Isk a Iśr jest tym większa, im niższe są wartości re i ri, co znajduje potwierdzenie zarów- no na etapie teoretycznym (tabl. II), jak i podczas pomiarów wykonanych w ramach niniejszej pracy (tabl. III). Prowadzi to do wniosku, że stosowanie wartości średnich przy obli- czeniach przebiegów impulsowych będzie powodować duże odchyłki od rzeczywistych wartości, a dla energii liniowej będzie to wartość zaniżona nawet o 30% [2]. Wyniki  W tablicy III zestawiono rzeczywiste wartości parame- trów wyznaczone za pomocą oscyloskopu. Zaobserwowano, że wraz ze zmianą współczynnika prą- dowego następuje zmiana napięcia zarówno dla wartości średnich, jak i skutecznych. Natężenie średnie pozostaje wartością stałą we wszystkich przypadkach, natomiast skuteczne maleje ze wzrostem współczynnika prądowego. Częstotliwość pulsacji prądu nie ma wpływu na napięcie i natężenie prądu w badanych zakresach parametrów. Chwilo- we zmiany napięcia można interpretować oscylacją jeziorka spawalniczego podczas działania źródła ciepła, która prowa- dzi do krótkotrwałych zmian w długości łuku. W przypadku niniejszych badań zmiany napięcia przy przetapianiu różnymi wartościami prądu impulsu należy tłumaczyć także zaob- serwowanym wyginaniem się blachy na skutek cyklu ciepl- nego. W badaniach [6] wykazano, że zmiana długości łuku z 3 do 2 mm powoduje trzykrotne zwiększenie gęstości prą- du w plamce anodowej. Sugerowałoby to, że zmiana długości łuku mając wpływ na gęstość prądu może znaleźć swoje odzwierciedlenie w kształcie spoiny i głębokości wtopienia. Rzeczywiste wartości zmierzone przy pomocy oscylo- skopu wykorzystano do obliczenia energii liniowej w oparciu o powszechnie stosowaną zależność (4) [7]: (4) gdzie: Q – energia liniowa [kJ/mm]; k – sprawność cieplna, U – napięcie łuku; I – natężenie prądu spawania; v – pręd- kość spawania. Zgodnie z konwencjonalnym podejściem, przyjęto współ- czynnik sprawności cieplnej k = 0,6, jako stały dla wszyst- kich procesów zrealizowanych podczas niniejszych badań. Obliczono wartości energii liniowej w oparciu o wartości śred- nie i skuteczne napięcia i natężenia prądu, a wyniki przedsta- wiono w tablicy IV. Tablica III. Rzeczywiste wartości parametrów zmierzone za pomocą oscyloskopu Table III. Actual parameter values measured using an oscilloscope Nr próbki Nastawy prądu Iśr [A] Isk [A] Uśr [V] Usk [V] f [Hz] 1 150/20 88 108 14,4 15,2 5 2 150/20 88 108 14,4 15,2 20 3 150/20 88 108 14,4 15,2 100 4 130/40 88 98 12,8 13,6 5 5 130/40 90 98 12,8 14,4 20 6 130/40 90 100 12,8 13,6 100 7 110/60 88 92 12,8 14,4 5 8 110/60 88 92 12,8 14,4 20 9 110/60 90 94 13,6 14,4 100 Tablica IV. Wartości energii liniowej El obliczanej według parame- trów średnich oraz skutecznych Table  IV. Heat input values calculated according to average and RSM parameters Nr próbki El śr [kJ/mm] El sk [kJ/mm] 1 0,33 0,42 2 0,33 0,42 3 0,33 0,42 4 0,29 0,34 5 0,30 0,36 6 0,30 0,35 7 0,29 0,34 8 0,29 0,34 9 0,32 0,35 Najwyższe wartości energii liniowej (zarówno dla para- metrów średnich, jak i skutecznych) uzyskano dla procesu, w którym współczynnik prądowy wynosił 0,13 (próby 1÷3 w tabl. IV). W przypadku procesów realizowanych dla współ- czynników prądowych 0,31 i 0,55 wartości energii liniowej były zbliżone do siebie. Jednakże można zaobserwować tendencję obniżania się wartości energii liniowej wraz ze wzro- stem współczynnika prądowego. Wartości energii liniowej obliczanej w oparciu o wartości skuteczne były wyższe w sto- sunku do tych obliczanych z wartości średnich. Biorąc pod uwagę fakt, że we wzorze (4) nie uwzględnia się częstotli- wości pulsacji, należałoby wykluczyć jej wpływ na obliczoną energię liniową procesu. 15PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Na rysunku 3 zestawiono makrostruktury uzyskanych przetopin. Zmiany w powierzchni przekroju poprzecznego przetopiny można uznać za niewielkie. Jednakże obserwa- cja makrostruktury i porównanie powierzchni przekrojów poprzecznych przetopin może dostarczyć informacji na te- mat różnic w skuteczności wprowadzania ciepła do mate- riału. Informacja ta ma jednak charakter ogólny i jej wartość sprowadza się jedynie do relatywnego określenia, w którym przypadku objętość stopionego materiału reprezentowana przez przekrój poprzeczny przetopiny jest większa w stosun- ku do pozostałych próbek. Powiązanie ilości wprowadzonego ciepła z przekrojem poprzecznym uzyskanej spoiny stanowi aktualnie przedmiot zainteresowania badaczy [8,9] i stanowi ważny element ana- lizy parametru technologicznego, jakim jest energia liniowa. Ilościowy aspekt zależności pomiędzy polem przetopiny, a energią liniową można opisać wzorem (5)[10]: (5) gdzie: A – pole przekroju poprzecznego [mm3]; fs i fe odpo- wiednio sprawność stapiania i przejmowania ciepła w łuku; I – natężenie prądu spawania [A]; U – napięcie łuku [V]; v – prędkość spawania [mm/s]; Q – teoretyczna ilość ciepła niezbędna do stopienia metalu [J/mm3], dla stali austenitycznej typu 18-8 ilość ta będzie równa: Q = (Tm + 273)2/3x105= 9,67 J/mm3. Najwyższą wartość przekroju poprzecznego przetopiny równą 9 mm2 uzyskano dla próbki 3 wykonanej przy parame- trach: Ip = 150 A, Ib = 20 A i f = 100 Hz. Najniższe pole prze- kroju poprzecznego wynosiło 4,95 mm2 i otrzymane zostało dla próbki 9 przy parametrach: Ip = 110 A, Ib = 60 A i f = 100 Hz. Nawiązując do wzoru (5) i biorąc pod uwagę stałe dla da- nego współczynnika prądowego parametry I, U, v i Q moż- na wnioskować, że zmiana częstotliwości pulsacji wpływa Rys. 3. Makrostruktury przetopin Fig. 3. Macrograph of bead profile PRÓBKA 7 110/60; f = 5 Hz; A = 6,39 mm2 PRÓBKA 8 110/60; f = 20 Hz; A = 6,75 mm2 PRÓBKA 9 110/60; f = 100 Hz; A = 4,95 mm2 PRÓBKA 4 130/40; f = 5 Hz; A = 6,44 mm2 PRÓBKA 5 130/40; f = 20 Hz; A = 5,82 mm2 PRÓBKA 6 130/40; f = 100 Hz; A = 7,24 mm2 PRÓBKA 1 150/20; f = 5 Hz; A = 7,36 mm2 PRÓBKA 2 150/20; f = 20 Hz; A = 8,47 mm2 PRÓBKA 3 150/20; f = 100 Hz; A = 9,0 mm2 na sprawność stapiania i/lub sprawność przejmowania cie- pła w łuku. Objętość stopionego materiału dla współczynnika prądo- wego 0,13 rośnie wraz ze wzrostem częstotliwości. Należy zwrócić uwagę, że dla różnych współczynników prądowych częstotliwość pulsacji wykazuje różne tendencje zmian. Rysunek 4 przedstawia mikrostruktury uzyskane w środ- kowej części przetopin przy powiększeniu x500. Mikrostruktury przetopin zawierają osnowę austenitycz- ną z ferrytem delta w postaci wydłużonych siatek i płytek (rys. 4). W strukturze przetopiny, strefy wpływu ciepła jak i materiału rodzimego obecne są wydzielenia kryształków – najprawdopodobniej węglika tytanu. Bliżej powierzchni lica, w osi przetopin można było zaobserwować zarodkowanie heterogeniczne dendrytów austenitu, co może świadczyć o dużym przechłodzeniu stężeniowym. Ferryt delta zaobser- wowano również w SWC w postaci długich pasm układają- cych się zgodnie z kierunkiem walcowania stali. Pasma te były najdłuższe w środkowej części przetapianej blachy. Obec- ność ferrytu delta w strukturze takiej stali tłumaczy się zwykle małą stabilnością struktury austenitycznej danego wytopu. Porównanie mikrostruktur wykonanych przy różnych na- tężeniach prądu nie dostarcza jednoznacznych wniosków, choć może wydawać się, że wraz ze wzrostem współczyn- nika prądowego struktura stawała się bardziej drobnoziarni- sta. Natomiast można stwierdzić, że przy wzroście często- tliwości struktura ulega wyraźnej zmianie, gdyż następuje rozrost austenitu, co trzeba tłumaczyć wydłużeniem czasu chłodzenia, a zatem zmniejszeniem prędkości chłodzenia. Obserwacja mikrostruktury prowadziła do wniosku, że dla badanych próbek największa ilość ciepła została wprowadzona do materiału przy przetapianiu próbki nr 3 przy ustawieniach Ip = 150 A, Ib = 20 A, f = 100 Hz. Wpływ czę- stotliwości na mikrostrukturę jest widoczny w przypadku 16 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Literatura [1] Cegielski P., Kolasa A., Kuczyński M., Rostkowska R.: Wybrane aspekty pomiarów i monitorowania podczas spawania łukowego, Przegląd Spa- walnictwa Vol. 88, No 12, 2016. [2] Zmiany w normach ASTM dotyczących obliczania energii liniowej – Biu- letyn Informacji Technicznej LEB2/2010 Lincoln Electric. [3] Welding Handbook Volume 4. Materials and applications – Part 2.1998. Chapter 5 pp. 233-332. [4] Cegielski P., Bugyi Ł.: Wybrane aspekty identyfikacji zakłóceń procesu spa- wania łukowego MIG/MAG, Przegląd Spawalnictwa Vol. 89, No 6, 2017. [5] Kim W.H., Na S.J.: Heat and fluid flow in pulsed current GTA weld pool, Int. J. Heat Transfer 41,1998, pp. 3213-3227 [6] Fan H.G., Na S.J., Shiz Y.W.: Mathematical model of arc in pulsed current gas tungsten arc welding, J. Phys. D: Appl. Phys. 30, 1997, pp. 94-102 Wnioski  1. Częstotliwość pulsacji prądu nie wpływa ani na wartość natężenia, ani napięcia łuku w badanym zakresie częstotliwości. Zmiany napięcia przy różnych współczynnikach prądowych związane są najprawdopodobniej z powstającymi podczas spawania odkształceniami próbki. 2. Wyliczone wartości energii liniowej nie zmieniają się ze zmianą częstotliwości, co wynika z pominięcia we wzorze częstotliwo- ści pulsacji prądu podczas gdy, zmiana częstotliwości pulsacji powoduje powstawanie spoin o różnej powierzchni przekroju i o różnej mikrostrukturze. Objętość stopionego metalu i mikrostruktura informują o innych aspektach transportu ciepła. 3. Wzrost częstotliwości pulsacji prądu nie musi prowadzić do wzrostu głębokości wtopienia. 4. Należy zrewidować przydatność wzoru na energię liniową w kontekście spawania metodą TIG prądem pulsującym. [7] PN-EN 1011-1 Spawanie – Zalecenia dotyczące spawania metali – Część 1: Ogólne wytyczne dotyczące spawania łukowego [8] Wojsyk K., Macherzyński M.: Determination of Welding Linear Energy by Measuring Cross-Sectional Areas of Welds, Biul. Inst. Spaw. No 5/ 2016. [9] Wojsyk K., Macherzyński M., Lis R.: Ocena ilości ciepła wprowadzonego do spoin i napoin metodą pomiaru ich pól poprzecznych w konwencjonal- nych i hybrydowych procesach spawalniczych, Przegląd Spawalnictwa Vol. 89, No 10, 2017. [10] Klimpel A.: Technologia spawania i cięcia metali, Wydawnictwo Politech- niki Śląskiej, Gliwice 1997. Rys. 4. Mikrostruktura w środkowej części przetopiny przy powiększeniu x500 Fig. 4. Microstructure in the midle of weld metal. Magnification x500 wszystkich trzech ustawień współczynników prądowych. Pomiary energii liniowej wykonane w oparciu o zawarty w normach wzór nie wykazują różnic w wartościach w zależ- ności od częstotliwości, a zatem nie są zgodne z obserwa- cjami rzeczywistych mikrostruktur. Porównanie wyników badań makroskopowych i mikro- skopowych prowadzi do stwierdzenia, że odwzorowują one inne aspekty transportu ciepła do materiału. Podobne ob- jętości stopionego metalu mogą różnić się znacznie mikro- strukturą. PRÓBKA 1 – SPOINA 150/20, f = 5 Hz PRÓBKA 2 – SPOINA 150/20, f = 20 Hz PRÓBKA 3 – SPOINA 150/20, f = 100 Hz PRÓBKA 7 – SPOINA 110/60, f = 5 Hz PRÓBKA 8 – SPOINA 110/60, f = 20 Hz PRÓBKA 9 – SPOINA 110/60, f = 100 Hz PRÓBKA 4 – SPOINA 130/40, f = 5 Hz PRÓBKA 5 – SPOINA 130/40, f = 20 Hz PRÓBKA 6 – SPOINA 130/40, f = 100 Hz