PS 3 2018 WWW 1 46 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Zastosowanie nanosekundowych impulsów laserowych  do oceny naprężeń własnych cienkich warstw  The use of nanosecond laser pulses to assess the residual stresses of thin films Dr hab. inż. Joanna Radziejewska, prof. PW – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: jora@meil.pw.edu.pl Streszczenie Przeprowadzono badania naprężeń własnych cienkich warstw metodą Laser Spallation Technnique – LST. Krótkie, nanosekundowe impulsy o dużej energii zostały zastosowa- ne do wywołania delaminacji cienkich warstw a geometria odspojenia do oceny naprężeń własnych. Badania przepro- wadzono dla miękkiej i plastycznej warstwy tytanu oraz twar- dej i kruchej warstwy TiN. Obie warstwy zostały nałożone metodą PVD na podłoże ze stali kwasoodpornej 304. Wartość naprężenia otrzymana metodą LST została zweryfikowana na podstawie badań metodą rentgenowską. Uzyskane wyniki badań wykazały, że krótkie impulsy laserowe o odpowiedniej energii mogą być stosowane do oceny naprężeń własnych w przypadku cienkich warstw o dużej wartości naprężeń ści- skających. Słowa  kluczowe: naprężenia własne; cienkie warstwy; impuls laserowy Abstract The laser spallation technique was applied for measure- ment of residual stress of thin films. Two films of different properties, ductile and soft Ti, and hard and brittle TiN, were studied. The films were produced on 304 steel substrate by PVD method. The residual stress value obtained by laser spallation technique LST were compared with stress value from X-ray diffraction method. Good agreement of stress values measured by both methods was attained. It was shown that shock wave induced by a nanosecond laser pulse adequately determines properties of PVD thin films on metal substrate. Keywords: thin films; residual stress; laser pulse Wprowadzenie Impulsowe promieniowania laserowe o wysokiej gęsto- ści energii, przy bardzo krótkim czasie ekspozycji impulsu (10–8÷10–14) w ciałach stałych łatwo generują fale uderze- niowe o bardzo wysokiej amplitudzie ciśnienia rzędu GPa. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku rozpoczęto prace nad zastosowaniem promieniowania impulsowego dobadania wytrzymałości materiałów w warunkach udaro- wych Laser Spallation Technique LST [1], oceny adhezji cien- kich warstw LASAT (ang. Laser.Shock.Adhesion.Test) [2] czy umacniania laserowego powierzchni metali i stopów LSP – Laser Shot Peening [3,4]. Obróbka laserowa jest wykorzy- stywany do powierzchniowej obróbki umacniającej metali i stopów [5,6], a badania procesów związanych z tą obróbką prowadzone są w wielu ośrodkach krajowych i zagranicznych. Rozwój nowych metod badań materiałów możliwy był dzię- ki zastosowaniu układu pomiarowego, w którym zastosowa- no warstwę inercyjną powodującą wzmocnienie amplitudy fali uderzeniowej generowanej przez impuls laserowy [7÷9]. Impuls laserowy, poprzez przezroczystą dla promieniowania Joanna Radziejewska przeglad Welding Technology Review warstwę inercyjną (szkło kwarcowe, wodę), pada na war- stwę absorpcyjną wywołując jej parowanie oraz tworzenie się plazmy. Na skutek gwałtownej ekspansji obłoku plazmy powstaje fala ciśnienia, która rozchodzi się w badanym ma- teriale. Przy bardzo krótkich impulsach laserowych, rzędu ns, i odpowiednio dobranym rodzaju i grubości warstwy iner- cyjnej i absorpcyjnej efekty cieplne związane z oddziaływa- niem wiązki z materiałem są pomijalne. Dzięki temu moż- na rozpatrywać taki przypadek, jako czyste oddziaływanie mechaniczne fali ciśnienia z badanym materiałem [10]. Zastosowanie warstwy inercyjnej pozwala na wyeliminowa- nie rozpraszania fali naprężeń. W jej obecności występuje wzrost amplitudy impulsu ciśnienia, poprawa jego kształtu, krótszy czas narastania oraz lepsza powtarzalność tych cech. Zwiększa ona również prędkość procesu chłodzenia na granicy faz, co redukuje dyfuzję termiczną do badanego materiału [7]. Opracowany układ pomiarowy został wyko- rzystany w latach 90. do badania adhezji cienkich warstw otrzymywanych metodą PVD, CVD [11÷13]. Fala naprężeń 47PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 generowana impulsem laserowym po przejściu przez pod- łoże wywołuje naprężenia rozciągające na granicy pod- łoże-warstwa, powodując delaminację warstwy. Wytrzy- małość połączenia określana jest na podstawie pomiaru prędkości warstwy w momencie delaminacji. Dokładność metody zależy od precyzji pomiarów prędkości. Ze względu na bardzo krótkie czasy procesu rzędu kilkudziesięciu na- nosekund, badania takie wymagają zaawansowanych tech- nik pomiarowych interferometrów laserowych, dużej wiedzy i doświadczenia [14]. Metoda została zastosowana do oce- ny adhezji różnych warstw np.: TiN, hydroxyapatytu pokryć tlenkowych [15,16]. W oparciu o LASAT Ikedai współautorzy [17] zapropo- nowali metodę pomiaru naprężeń własnych w cienkich warstwach. W trakcie delaminacji warstwy o dużych warto- ściach ściskających naprężeń własnych występuje zmiana geometrii powierzchni. Wiele cienkich warstw otrzymywa- nych metodami PVD CVD ma ściskające naprężenia własne. Warstwa i podłoże są wykonane z materiałów o różnym współczynniku rozszerzalności cieplnej, przez co podczas chłodzenia w warstwie powstają naprężenia szczątkowe. Aby uwolnić te naprężenia, warstwa ma tendencję do sepa- racji od podłoża i występuje pękanie na granicy faz. Na pod- stawie znajomości geometrii odspojenia i grubości warstwy możliwe jest obliczenie naprężeń własnych w warstwie. W zaproponowanej metodzie nie jest konieczna znajomość właściwości warstwy. W stosunku do najczęściej stosowa- nej rentgenowskiej metody pomiaru naprężeń własnych me- todą tą możliwy jest pomiar naprężeń w warstwach o silnej teksturze czy o słabym stopniu krystalizacji. W takich przy- padkach metoda XRD jest często zawodna. W pracy przedstawiono wyniki eksperymentalne pomiaru naprężeń własnych cienkich warstw Ti i TiN wytworzonych metodą PVD. Krótkie, nanosekundowe impulsy o energii 0,3÷1,2 J zostały zastosowane do wywołania delaminacji warstw. Na podstawie geometrii odspojenia dokonano oce- ny wartości naprężeń własnych. Wartość naprężenia otrzy- mana metodą LST została zweryfikowana na podstawie ba- dań metodą rentgenowską. Metoda pomiarowa Badania naprężeń własnych przeprowadzono dla warstw tytanu i azotku tytanu wytworzonych w firmie Surftec me- todą PVD [18]. Podłoże stanowiła stal austenityczna 304. Próbki do badań miały średnicę 10 mm. W celu osiągnięcia odpowiedniego poziomu naprężenia na granicy warstwa-po- dłoże powodującego delaminację zastosowano trzy grubo- ści podłoża 0,5; 0,8 i 1 mm. Przed testami zbadano grubość, chropowatość oraz mikrotwardość warstw. Do badań wykorzystano laser Nd: YAGQuantel YG 981E o długości fali promieniowania 1,064 µm i czasie impulsu 10 ns. Zastosowano cztery wartości energii impulsu: 0,35; 0,7; 1; 1,22 J. Schemat układu pomiarowego przedstawiono na rysunku 1. Impuls laserowy poprzez warstwę inercyjną (szkło) – 1, pada na warstwę absorpcyjną – 2, wywołując gwałtowne jej parowanie oraz tworzenie plazmy. Na skutek gwałtownej ekspansji obłoku plazmy powstaje fala ciśnie- nia, która rozchodzi się w podłożu – 3. Na granicy z warstwą – 4, powstaje fala naprężeń rozciągających powodujących delaminację. Jako warstwy absorpcyjnej użyto grafitu o grubości 5 µm a warstwę inercyjną stanowiło szkło o grubości 1 mm. Przy bardzo krótkich impulsach laserowych, rzędu ns, i odpowied- nio dobranym rodzaju i grubości warstwy absorpcyjnej efek- ty cieplne związane z oddziaływaniem impulsów laserowych z materiałem są pomijalnie małe. Odkształcenia powierzchni badanych materiałów mierzone były na mikroskopie konfokalnym Keyance Vk-X100, Wyzna- czono średnicę odspojenia – d, jego wysokość – h. Pomiary chropowatości i grubości warstwy wykonano na profilometrze skaningowym. Mikrotwardość warstw została zmierzona me- todą Vickersa przy obciążeniu 20 g na powierzchni. Wyniki badań  Właściwości warstw Ti i TiN Przeprowadzone badania struktury geometrycznej powie- rzchni wykazały stosunkowo wysoką chropowatość warstw PVD. Na rysunku 2 przedstawiono widok 3D oraz typowy profil chropowatości warstwy Ti. Wyznaczone parametry chropo- watości wynosiły Ra = 0,39 µm, Rz = 3,14 µm dla warstwy Ti, dla warstwy TiN wysokości nierówności były niższe i wynosiły odpowiednio: Ra = 0,26 µm, Rz = 2,91 µm. Przyczyną występo- wania nierówności były krople materiału na powierzchni war- stwy związane z procesem osadzania warstw metodą PVD. Pomiary grubości warstw przeprowadzono na profilome- trze oraz na zgładach metalograficznych na SEM. Stwier- dzono, że grubość warstwy nie jest jednorodna, związane jest to głównie z wysokimi nierównościami na powierzchni. Grubość warstwy Ti wynosiła 3,4±0,6 µm, dla warstwy TiN grubość oszacowano na 1,8±0,3 µm. Pomiary mikrotwardości metodą Vickersa wykazały, że twardość warstw jest zgodna z deklarowaną przez produ- centa. Mikrotwardość warstwy Ti wynosiła 640 HV a war- stwy TiN 2500 HV. Badania naprężeń własnych  Próbki poddano oddziaływaniu impulsów laserowych, a następnie powierzchnie warstw Ti i TiN zostały zmierzone na profilometrze skaningowym. Badania wykazały, że mi- nimalna energia niezbędna do wywołania delaminacji war- stwy Ti wynosi 0,7 J, a dla warstwy TiN 1 J. Przy niższych energiach impulsów laserowych i grubszym podłożu ciśnie- nie fali naprężenia granicy faz było zbyt niskie, aby wywołać odspojenie. W tablicy I przedstawiono energie impulsu i gru- bość podłoża, przy których przeprowadzono badania warstw. Wyniki wskazują na wyższą adhezję warstwy do podłoża w przypadku warstwy TiN. Na rysunku 3 przedstawiono widok i profil powierzchni warstwy Ti po delaminacji przy energii impulsu 0,7 J. Wyso- kość odspojenia wynosi 1,4 μm i jest porównywalna z wy- sokościami nierówności powierzchni. Przy większych ener- giach impulsu uzyskano odpowiednio większą wysokość i średnicę obszaru odspojenia. Dla każdej wartości energii impulsu badania przeprowadzono trzykrotnie. Na podstawie znajomości grubości warstwy t, wysoko- ści h i promienia r obszaru odspojenia, zakładając płaski stan naprężeń i korzystając rozwiązania zaproponowanego Rys. 1. Schemat stanowiska do badań materiałów impulsem lasero- wym: 1 – warstwa inercyjna, 2 – warstwa absorpcyjna, 3 – materiał, 4 – cienka warstwa Fig. 1. Experimental scheme for material testing by laser pulse: 1 – inert layer, 2 – absorption layer, 3 – substrate, 4 – thin film 48 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Rys. 2. Widok powierzchni 3D (a), profil chropowatości (b) warstwy Ti osadzonej metodą PVD Fig. 2. 3D view (a) and profile (b) of Ti film deposited by PVD method Rys. 3. Widok (a) i profil powierzchni po delaminacji (b) warstwy Ti, energia impulsu 0,7 J; profilometr skaningowy Fig. 3. 3D view (a) and profile (b) after delamination of Ti film, pulse energy 0.7 J; scanning profilometer a) b) Tablica  I. Parametry eksperymentu delaminacji warstw Ti i TiN przy zastosowaniu impulsu laserowego Table I. Laser pulse energy and substrate thickness applied for dela- mination test for Ti and TiN films Tablica II. Energia impulsu, wysokość – h, promień – r odspojenia oraz wyznaczone wartości naprężeń własnych warstwy Ti na pod- łożu ze stali 304 Table II. Laser pulse energy, height – h and radius – r of the delami- nation as well as determined residual stress for Ti filmon 304 steel substrate warstwa E [J] Grubość podłoża [mm] 0,5 0,7 1,0 Ti 0,5 brak brak brak 0,7 występuje brak brak 1,0 występuje występuje brak 1,2 występuje występuje brak TiN 1,0 występuje brak brak 1,2 występuje występuje brak a) b) E [J] h [mm] r [mm] Naprężenia własne  [GPa] 0,7 0,0026 0,78 1,15 0,7 0,0032 0,84 1,07 0,7 0,0026 0,76 1,09 1 0,0026 0,82 1,17 1 0,0132 1,36 0,69 1 0,0127 1,34 0,7 1,2 0,0013 1,99 1,36 1,2 0,0037 1,11 1,51 1,2 0,0049 0,96 0,93 1,25 0,0062 1,1 0,95 1,25 0,0125 1,5 0,92 1,25 0,006 1,03 0,86 Wartość średnia – – 1,01 przez Ikeda [17] określono naprężenia własne w warstwie na podstawie zależności: σ=(pr2)/6th , (1) gdzie: P – ciśnienie atmosferyczne, r – promień odspojenia, h – wysokość odspojenia, t – grubość warstwy. W tablicy II przedstawiono wyniki pomiarów wielkości od- spojenia dla różnych poziomów energii impulsu promienio- wania oraz wyznaczone na podstawie równania 1 wartości naprężeń własnych w warstwie Ti. Analogiczne badania przeprowadzono dla warstwy TiN, delaminacje warstwy uzyskano dla energii impulsu 1,2 i 1,25. Przy energii impulsu 1,2 J wysokość obszaru wyno- siła h = 3,1 μm a promień odspojenia r = 1,3 mm. W tablicy III przedstawiono wyniki pomiarów wielkości odspojenia oraz wyznaczone wartości naprężeń własnych. Średnia wartość naprężeń własnych wynosiła 6,3±0,6 GPa. Wyniki badań zostały zweryfikowane na podstawie po- miarów naprężeń własnych metodą rentgenowską. Bada- nia dyfrakcyjne wykazały silną teksturę dla obu warstw, co znacznie ograniczało wiarygodność uzyskanych wyników. W przypadku warstwy Ti do obliczeń przyjęto następujące dane: E = 110 GPa, ν = 0,36 [19]. Wartość naprężeń własnych wynosiła σ = -0,86 GPa, Δσ ± 0,07 GPa. Dla warstwy TiN Tablica III. Energia impulsu, wysokość – h, promień – r odspojenia oraz wyznaczone wartości naprężeń własnych warstwy Ti na pod- łożu ze stali 304 Table III. Laser pulse energy, height – h and radius – r of the delami- nation as well as determined residual stress for Ti filmon 304 steel substrate E [J] h [mm] r [mm] Naprężenia własne  [GPa] 1,2 0,0032 1,21 4,9 1,2 0,0033 1,25 8,6 1,2 0,0029 1,38 6,4 1,25 0,0062 1,85 5,0 1,25 0,0051 1,84 6,2 1,25 0,0015 1,15 6,7 Wartość średnia – – 6,3 49PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 3/2018 Literatura [1] Gupta V., Argon A.S., Parks D.M., Cornie J.A.: Measurement of interface strength by a laser spallation technique, J. Mech. Phys., Solids 40, 1992, pp. 141-147. [2] Vossen L.: Adhesion Measurement of Thin Films, Thick Films and Bulk Coatings, ASTM STP640, 1978, pp. 122-133. [3] Montross Ch.S., Wei T., Ye T., Clark G., Mai Y-W.: Laser shock processing and its effect on microstructure and properties of metal alloys; a review, Int. J. of Fatique 24, 2002, pp. 1021-1036. [4] Napadłek W., Sarzyński A.: Umacnianie warstwy wierzchnie stopu tytanu WT1-3 falą uderzeniową generowaną impulsem laserowym-zjawiska fi- zyczne i wybrane właściwości, Inżynieria Materiałowa 3, 2007, s. 228-232. [5] Radziejewska J., Kalita W.: Badanie wpływu parametrów obróbki hybry- dowej na mikrostrukturę warstw wierzchniej, Przegląd Spawalnictwa Vol. 81, Nr 10, 2009, s. 20-26. [6] Radziejewska J.: Stan warstwy wierzchniej po laserowej oraz laserowo- mechanicznej modyfikacji powierzchni, Przegląd Spawalnictwa, Vol. 88, Nr 3, 2016, s. 9-13. [7] Berthe R., Fabbro R., Peyre P., Tollier L., Bartnicki E.: Shock waves from a wa- ter confined laser-generated plasma, J. Appl. Phys. 82, 1997, pp. 2826-2832. [8] Oros C.: Investigations involving of shock wave generations and shock pressure measurement in direct ablation regime and confined ablation regime, Shock waves 11, 2002, pp. 393-397. [9] Berthe R., Fabbro R., Peyre P., Bartnicki E.: Wavelength dependent of laser shock-wave generation in the water-confinement regime, J. Appl. Phys., 85, No. 11, 1999, pp. 7552-7555. [10] Radziejewska J.: Application of a nanosecond laser pulse to evaluate dynamic hardness under ultra-high strain rate, Optics and Laser Techno- logy, 78, 2016, pp. 125-133. Wnioski  – Otrzymane wyniki naprężeń własnych nową metodą z wykorzystaniem nanosekundowych impulsów laserowych cienkich warstw Ti oraz TiN osadzanych metodą PVD są zgodne z wartościami wyznaczonymi metodą rentgenowską. – W warstwie Ti stwierdzono naprężenia ściskające, wartość wyznaczona metodą LST wynosiła -1 GPa a metodą XRD σ = -0,86 GPa. Dla warstw TiN wartość naprężeń własnych wyznaczona obiema metodami wynosiła -6,3 GPa; a XRD σ = -7,2 GPa. – Proponowana metoda pomiaru z wykorzystaniem nanosekundowych impulsów laserowych LST może z powodzeniem być stosowana do wyznaczania dużych wartości ściskających naprężeń własnych w cienkich warstwach technologicz- nych o różnych właściwościach, o silnej teksturze, bez konieczności znajomości właściwości mechanicznych warstw. [11] Wang J., Weaver R.L., Sottos N.R.: A parametric study of laser induced thin film spallation, Experimental Mechanics 42 (1), 2002, pp. 74-83. [12] Tang C., Zhu J.: The measurement of interface strength of TiN coating/sub- strate by laser spallation, Int. J. Refract. Hard Metals 14, 1996, pp. 203-206. [13] Youtsos A.G., Kiriakopoulos M., Timke T.: Experimental and theoretical/ numerical investigations of thin films bonding strength, Theoretical and Applied fracture Mechanics 31, 1999, pp. 47-59. [14] Yuan J., Gupta V.: Measurement of interface strength by the modified la- ser spallation technique. I. Experiment and simulation of the spallation process, J. Appl. Phys. 74, 1993, pp. 2388-2396. [15] Zhang L., Yang H., Pang X., Gao K., Volinsky A.A.: Microstructure, residual stress, and fracture of sputtered TiN films, Surface & Coatings Technolo- gy 224, 2013, pp. 120-125. [16] Bégué G., Fabre G., Guipont V., Jeandin M., Bilhe P., Guédou J.Y., Lepoutre F.: Laser Shock Adhesion Test (LASAT) of EB-PVD TBCs: Towards an industrial application, Surface and Coatings Technology, 237, 2013, pp. 305-312. [17] Ikeda R., Uchiyama T., Cho H., Ogawa T., Takemoto M.: An advanced me- thod for measuring the residual stress of deposited film utilizing laser spallation technique. Science and Technology of Advanced Materials 7, 2006, pp. 90-96. [18] http://www.surftec.pl/firma/powlekanie-pvd/ [19] http://asm.matweb.com/search/SpecificMaterial.asp?bassnum=mq304a [20] Leoni M., Scardi P., Rossi S., Fedrizzi L., Massiani Y.: (Ti,Cr)N and Ti/TiN PVD coatings on 304 stainless steel substrates: Texture and residual stress, Thin Solid Films, 345, 2, 1999, pp. 263-269. [21] Carvalho N.J.M., Zoestbergen E., Kooi B.J., De Hosson J.Th.M.: Stress ana- lysis and microstructure of PVD monolayer TiN and multilayer TiNy(Ti,Al)N coatings, Thin Solid Films 429, 2003, pp. 179-189. wartość naprężeń jest analogiczna jak wartość naprężeń -1 GPa wyznaczonej w pracy [21]. Zatem otrzymane wyni- ki naprężeń własnych wyznaczone metodą LST i XRD są wiarygodne. Stosunkowo duży błąd pomiarowy, który występuje w pro- ponowanej nowej metodzie pomiarowej, związany jest z trud- nością precyzyjnego pomiaru średnicy odspojenia. W przy- padku dużej wysokości chropowatości granica pomiędzy ob- szarem odspojonym a nieodspojonym jest nieostra. Ponadto grubość badanych warstw była niejednorodna, co wpływało na rozrzut wyników. przyjęto: E = 250 GPa, ν = 0,20. Wartość naprężeń wynosiła σ = -7,2 GPa, Δσ ± 1,7 GPa. Wartość naprężeń własnych wy- znaczonych obiema metodami jest zbliżona, również różni- ce wartości dla obu warstw są porównywalne. Wyznaczona proponowaną metodą LST wartość naprę- żeń ściskających w warstwie TiN -6,3 GPa jest porównywal- na do wartości naprężeń -8 GPa dla warstwy naniesionej metodą PVD o zbliżonej grubości wyznaczonych metodą XRD uzyskanych w pracy [15]. Niższe wartości -5 GPa stwierdzono w przypadku warstwy TiN o grubości 5 µm na podłożu stalowym [20]. Dla warstwy Ti wyznaczona