PS 4 2018 WWW.pdf 34 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Pękanie spawanych ścian szczelnych podczas eksploatacji  Cracking of welded membrane walls during operation Dr hab. inż. Janusz Adamiec – Politechnika Śląska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: janusz.adamiec@polsl.pl Streszczenie W pracy przedstawiono wyniki badań przyczyn pękania ścian szczelnych kotłów gazowych podczas eksploatacji. Zakres badań obejmował badania metalograficzne oraz ba- dania twardości. Ujawnione struktury pozwoliły w jedno- znaczny sposób określić przyczynę uszkodzenia ścian szczelnych spawanych hybrydowo. Stwierdzono, że przy- czyną pękania była korozja naprężeniowa, spowodowana równoczesnym oddziałaniem statycznych naprężeń roz- ciągających i środowiska korozyjnego. Słowa kluczowe: spawanie hybrydowe; ściana szczelna; laser Abstract The paper presents the results of research into the caus- es of cracking in gas boiler membrane walls during service. The scope of the study included metallographic examina- tions and hardness tests. The structures revealed made it possible to determine unambiguously the cause of dam- age to hybrid-welded membrane walls. It was found that cracking had been caused by stress corrosion resulting from the simultaneous action of static tensile stresses and a cor- rosive environment. Keywords: hybrid welding; membrane wall; laser Wstęp Ściany szczelne (gazoszczelne) zwane również mem- branowymi, stosowane są m.in. w nowoczesnych kotłach wodnorurkowych, gwarantując szczelność kotła po stronie spalin i zwiększając ogólną sprawność kotła. Wytwarzanie ścian szczelnych polega na połączeniu elementów płasko- wnik-rura-płaskownik-itd. (ok. 12 rur) w tzw. panele o dłu- gości do 25 m. Do najczęściej stosowanych technologii spawania paneli ścian szczelnych zaliczyć należy zautoma- tyzowane spawanie łukiem krytym. W firmie Energoinstal do łączenia poszczególnych ele- mentów panelu stosuje się jedną z najnowszych technolo- gii spawania – spawanie hybrydowe Laser+MAG (rys. 1b). Połączenie rura-płaskownik-rura odbywa się w dwóch przej- ściach tj. wykonanie spoiny doczołowej jednostronnej, na- stępnie obrót elementu i wykonanie spoiny z drugiej strony. Prędkość spawania zależy przede wszystkim od gatunku zastosowanego materiału podstawowego oraz jego grubo- ści i mieści się w przedziale od 3 do 4 m/min. Porównanie makrostruktury połączenia rura-płaskownik wykonanego łu- kiem krytym i metodą hybrydową pokazano na rysunku 1 [1]. Do korzyści z zastosowania tej innowacyjnej techno- logii należy, nie tylko zwiększenie prędkości spawania, ale również, znaczące poszerzenie możliwości produkcyj- nych. Nowa technologia spawania charakteryzuje się bar- dzo wąską strefą wpływu ciepła (poniżej 1 mm), co pozwala na redukcję grubości ścianki rury, przy zapewnieniu co naj- mniej 2 mm materiału nieobrobionego cieplne. Umożliwia Janusz Adamiec przeglad Welding Technology Review to redukcję masy ścian szczelnych w kotle nawet do 30%. Kolejną zaletą tej technologii jest możliwość łączenia ele- mentów o różnych grubościach, np. rury ze ścianką o gru- bości 3 mm i płaskownika o grubości 8 mm. Wykonanie takiego połączenia w przypadku spawania metodą konwen- cjonalną tj. łukiem krytym, spełniającego wymagania prze- pisów technicznych (np. PN EN ISO 12952 [2], VGB-R 501 H [3]) jest bardzo utrudnione ze względu na szerokość SWC i możliwość przepalenia rury. Również do zalet nowej me- tody spawania należy zaliczyć możliwość spawania paneli ścian szczelnych z bardzo małą podziałką, tj. szerokością płaskownika nieprzekraczającą 20 mm (rys. 2). Zastosowanie nowych technologii wytwarzania elemen- tów dla energetyki wymaga jednak nie tylko opracowania i kwalifikowania procesu spawania, ale również uwzględ- nienia zmian w konstrukcji kotła przez projektantów i kon- struktorów. Dotyczy to np. zmniejszenia masy kotła i zmiany naprężeń i odkształceń podczas eksploatacji. Materiał do badań Do badań przyczyny ujawnionych pęknięć rur paneli ścian szczelnych wykorzystano próbki wycięte z uszkodzonych fragmentów ściany szczelnej. Miejsce wycięcia próbek po- kazano na rysunku 3. Zgodnie z dokumentacją rura o śred- nicy 76,1 x 4 mm została wykonana ze stali P265GH TC1 DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v90i4 .878 35PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Rys. 3. Miejsce pobrania próbek do badań przyczyny uszkodzenia Fig. 3. Place of sampling for the purposes of the research into the cause of the damage Rys.  1.  Złącze doczołowe rura (P235JRG2 ø57 x 5 mm)- płaskownik (S235JRG2 20 x 5 mm) panelu ściany szczelnej: a) wyko- nane łukiem krytym, b) spawane hybrydowo: laser włóknowy+MAG Fig. 1. Tube (P235JRG2 ø57 x 5 mm) -flat bar (S235JRG2 20 x 5 mm) butt joints of membrane wall pan- els: a) SAW-welded, b) hybrid-weld- ed: fibre laser+MAG Rys. 2. Nowe możliwości spawania paneli ścian szczelnych metodą hybrydową Laser+MAG Fig. 2. New possibilities of welding membrane wall panels by the laser+MAG hybrid welding technology a) b) Możliwości spawania hybrydowego Laser+MAG Centrum Innowacyjnych Technologii Laserowych Energoinstal S.A. P235GH, ø44,5 x 3,2 + ≠ 8,0 x 80,0 X10CrMn9-10, ø31,8 x 5,6 + ≠ 15,0 x 6,0 Fragment 1 Pęknięcie 36 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Rys. 4. Makrostruktura połączenia rura-płaskownik, SM: a) struktu- ra złącza spawanego, b) pęknięcie w materiale rury poza złączem, c) ujawnione efekty korozji od strony wewnętrznej rury Fig. 4. Tube-flat bar joint macrostructure, SM: a) structure of the welded joint, b) crack in the tube material outside of the welded joint, c) corrosion effects identified on the inside of the tube Rys. 5. Mikrostruktura obszaru złącza rura-płaskownik, LM: a) struk- tura spoiny, b) pęknięcie w materiale rury od strony spalin poza stre- fą złącza Fig.  5. Tube-flat bar joint microstructure, LM: a) weld structure, b) crack in the tube material on the exhaust gas side, outside of the welded joint a płaskownik o grubości 6 mm był ze stali P265. Rury z pła- skownikiem były spawane dwustronnie z pełnym przetopie- niem metodą hybrydową (Laser+MAG) wg zakwalifikowanej technologii. Badania struktury złączy  spawanych hybrydowo   Do badań strukturalnych przygotowano zgłady metalogra- ficzne, które następnie były trawione w 5% nitalu przez 10 s. Wstępne obserwacje struktury wykonano na mikroskopie stereoskopowym Olympus ZSX9 (SM) przy powiększeniach do 50x. Wyniki tych obserwacji pokazano na rysunku 4. Ba- dania przy powiększeniach do 500x wykonano na mikrosko- pie świetlnym (LM) Olympus GX71 w technice pola jasnego (rys. 5). Uzupełnieniem badań metalograficznych były bada- nia struktury na elektronowym mikroskopie skaningowym JEOL JCM-6000 Neoscope II (SEM) w technice elektronów wtórnych SE, przy powiększeniach 50x÷1000x. Przykładowe struktury pokazano na rysunku 6. Analiza wyników badań makrostruktury złącza spawane- go rura-płaskownik nie ujawniła niezgodności spawalniczych (rys. 4a). Obserwowana struktura złącza jest prawidłowa. Złącze dwustronne charakteryzuje się prawidłowym gładkim licem, bez podtopień oraz pełnym przetopieniem. Szerokość strefy wpływu ciepła jest poniżej 1 mm, co jest prawidłowe przy spawaniu hybrydowym MAG+Laser. Na podstawie ba- dań makrostruktury stwierdzono, że złącze spawane w pro- cesie hybrydowym MAG+Laser spełnia wymagania klasy B wg ISO 12932 w zakresie makrostruktury. Na powierzchni rury, poza strefą złącza ujawniono pęknię- cie, przebiegające od zewnętrznej strony rury w głąb materia- łu (rys. 4b). Pęknięcie o długości ok. 0,8 mm jest usytuowane w materiale rodzimym rury w odległości ok. 3,2 mm od końca spoiny i ok. 2,3 mm od końca strefy wpływu ciepła złącza. Na krawędzi rury od strony wewnętrznej ujawniono również liczne wżery korozyjne (rys. 4c). Wżery takie są również obec- ne na powierzchni zewnętrznej rury od strony spalin (rys. 4b). Badania mikrostruktury materiału rodzimego rury ujawni- ły strukturę ferrytyczno-perlityczną w układzie pasmowym, typowym dla procesu walcowania. Strefa wpływu ciepła cha- rakteryzowała się strukturą ferrytyczno-bainityczną o morfo- logii wynikającej z cyklu cieplnego spawania hybrydowego MAG+Laser (rys. 5a). Szerokość tej strefy jest mniejsza niż 1 mm. Struktura spoiny jest również ferrytyczno-bainitycz- na w układzie kolumnowych ziaren austenitu pierwotnego. a) a) b) b) c) 37PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Ziarna te podczas krystalizacji narastały prostopadle do powierzchni stopienia w kierunku odprowadzenia ciepła (rys. 5a). Na podstawie przeprowadzonych badań metalogra- ficznych stwierdzono, że mikrostruktura połączenia rura-pła- skownik jest prawidłowa, nie ujawniono niezgodności spa- walniczych np. w postaci przyklejeń lub innych nieciągłości. Analiza mikrostruktury w pobliżu ujawnionego pęknięcia wskazuje, że pęknięcie rozwija się po granicach ziaren ferry- tu i kolonii perlitycznych i ma charakter międzykrystaliczny na całej długości (rys. 6b). Ujawniono również pęknięcia od- złomowe. W tym obszarze pęknięcie ma charakterystyczną rozgałęzioną trajektorię, co wskazuje na pękanie związa- ne z korozją naprężeniową. Na powierzchni rury zarówno od strony spalin, jak również od strony wewnętrznej obser- wowano wżery korozyjne. Przeprowadzone badania mikrostruktury na elektrono- wym mikroskopie skaningowym na zgładach nietrawio- nych i trawionych wskazują liczne wżery korozyjne (rys. 6a), od których inicjowały pęknięcia (rys. 6b). Potwierdza to rów- nież mikropęknięcie pokazane na rysunku 6c. Rys. 6. Struktura przy krawędzi rury, SEM: a) wżery korozyjne na powierzchni rury, b) pęknięcie na powierzchni rury z produktami korozji i wżerami korozyjnymi wewnątrz materiału, c) pęknięcie inicjujące na powierzchni z widocznymi licznymi małymi pęknięciami odzłomowy- mi, d) miejsce rozgałęzienia pęknięcia z widocznymi produktami korozji Fig. 6. Structure of the area beside the tube edge, SEM: a) corrosion pits on the tube surface, b) crack on the tube surface with corrosion products and corrosion pits inside the material, c) crack initiating on the surface with visible numerous small cracks propagating from it, d) site of crack branching with visible corrosion products Pęknięcia rozwijają się po granicach ziaren struktury fer- rytyczno-perlitycznej (rys. 6d), co wskazuje na typowy cha- rakter korozji naprężeniowej. W przestrzeni pęknięcia obser- wowano produkty korozji (rys. 6c i 6d). Świadczy to o zbyt niskiej odporności materiału rodzimego na warunki eksplo- atacji lub nieprawidłową eksploatację instalacji. Pomiary twardości Badania twardości wykonano metodą Vickersa przy ob- ciążeniu 98 N (HV10). Wyniki pomiarów przedstawiono na rysunku 7. Analiza rozkładu twardości wskazuje, że twar- dość materiału rodzimego rury jest na poziomie 156 HV10, w strefie wpływu ciepła od strony rury zakres twardości był od 180 do 187 HV10 (średnio 182 HV10), w spoinie zmie- rzono średnio 262 HV10, a w SWC od strony płaskownika twardość wynosiła 260 HV10, twardość płaskownika wyno- siła 160 HV10. a) b) c) d) 38 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Literatura [1] Adamiec P., Adamiec J., Więcek M.: Spawanie hybrydowe MAG+laser włóknowy paneli ścian szczelnych, Spajanie metali i tworzyw w praktyce nr 4, 2007. Wnioski  Na podstawie przeprowadzonych badań oraz analizy ich wyników sformułowano następujące wnioski: – Dwustronne złącze spawane rura-płaskownik ściany szczelnej badanych kotłów, wykonane metodą spawania hybrydowe- go Laser+MAG jest prawidłowe i spełnia wymagania klasy B wg ISO 12932. – Struktura połączenia jest typowa dla spawania hybrydowego. Złącze jest zbudowane z trzech charakterystycznych stref tj. materiału rodzimego o strukturze ferrytyczno-perlitycznej w układzie pasmowym, ferrytyczno-bainitycznej strefy wpły- wu ciepła o morfologii zgodnej z cyklem cieplnym spawania (szerokość SWC jest poniżej 1 mm) oraz spoiny o strukturze ferrytyczno-bainitycznej w układzie kolumnowych ziaren austenitu pierwotnego. – Badania makro i mikrostrukturalne złącza nie ujawniły niezgodności spawalniczych w obszarze złącza, a rozkład twardo- ści jest prawidłowy. – Ujawnione pęknięcia rury znajdują się poza strefą zmian strukturalnych wywołanych procesem spawania hybrydowego (ok. 3,2 mm od końca spoiny i 2,3 mm od końca strefy wpływu ciepła), w strefie materiału o strukturze ziarnistej ferrytycz- no-perlitycznej i nie są związane ze spawaniem połączenia rura-płaskownik. – Pęknięcia są wynikiem procesu korozji naprężeniowej, ininicjowane są na wżerach korozyjnych na powierzchni rury od strony spalin i następnie rozwijają się po granicach ziaren w postaci pęknięcia głównego i pęknięć odzłomowych. – Mechanizm zniszczenia rury w wyniku korozji naprężeniowej potwierdza również międzyziarnisty charakter przełomu pęknięcia i obecność produktów korozji wewnątrz pęknięcia. [2] PN EN ISO 12952-5:2011: Kotły wodnorurowe i urządzenia pomocnicze. [3] VGB-R 501 H VGB Richtlinie fuer die Harstellung Und Bauueberwachung von Hochleistungsdampfkesseln 7. Ausgabe 1968. Rys. 7. Rozkład twardości w złączu rura-płaskownik spawanym hybrydowo MAG+Laser Fig. 7. Hardness distribution in a laser+MAG hybrid welded tube-flat bar joint Tw ar do ść  H V 10 Punkty pomiarowe MR MR Spoina 1 Spoina 2 SWC SWCSPOINA