Nr 9 2014 LR.pdf 45Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Spawanie w pozycji PF metodą MMA z wykorzystaniem nowej funkcji UP w zasilaczach inwertorowych zbudowanych w technice MICOR MMa welding in PF position using   the new function UP of the power inverter   built in MicOr technology Tomasz Chmielewski Marek Węglowski Krzysztof Kudła Dr hab. inż. Tomasz Chmielewski, prof. PW – Politechnika Warszawska, dr inż. Marek Węglowski – Rywal-RHC Sp. z o.o., dr inż. Krzysztof Kudła – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: t.chmielewski@wip.pw.edu.pl Wstęp Jedną z często stosowanych metod łączenia metali jest ręczne spawanie elektrodą otuloną. Metoda ta cha- rakteryzuje się wieloma korzystnymi cechami, często niedocenianymi przez wielu użytkowników, ponieważ oceniana jest głównie przez pryzmat stosunkowo niskiej wydajności. Spawanie elektrodami otulonymi wykorzy- stywane jest zarówno w zastosowaniach amatorskich jak i w produkcji spawalniczej, na montażu, do napawa- nia regeneracyjnego [1÷4] i modyfikacji powierzchni. Artykuł przedstawia m.in. zastosowanie nowej funk- cji w systemie sterowania nowoczesnych urządzeń spawalniczych, przeznaczonych do spawania metodą MMA w technice MICOR. Funkcja ta umożliwia pod- wyższenie jakości spawania elektrodami otulonymi w pozycjach przymusowych (PF, PH) z zastosowaniem impulsowej modulacji prądu, zwiększającej stabilność spawania przy jednoczesnym podwyższeniu jakości złączy spawanych i wydajności procesu. Streszczenie W artykule przedstawiono nową odmianę metody MMA UP w technice MICOR przeznaczoną do wyko- nywnia spoin pachwinowych w pozycji PF i PH stali nie- stopowych. Opisano budowę inwertorowych zasilaczy spawalniczych. Zaprezentowano zewnętrzne charaktery- styki statyczną i dynamiczną prezentowanego urządze- nia. Opisano wpływ właściwości urządzenia na funkcjo- nowanie odmiany UP MMA MICOR. Scharakteryzowano spoiny wykonane w technice UP MICOR oraz porównano ich właściwości do spoin wykonanych tradycyjną metodą MMA w pozycji PF. Słowa kluczowe: spawanie impulsowe, elektroda otulona, spawalnicze zasilacze inwertorowe Abstract This paper presents the results of experimental studies devoted to welding of low alloy steel in PF and PH position with new UP MMA MICOR technology. The construction of inverter welding power source has been discussed. The ex- ternal static and dynamic characteristics of presented appa- ratus have been described. In the second part of the paper the effect of the properties of the device on the operation of UP MMA MICOR solution has been shown. The welds ob- tained by UP MMA MICOR technique has been character- ized and their properties were compared with welds made using conventional MMA method in PF position. Keywords: puls welding, coated electrode, welding inverters 46 Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Przekształtniki z wewnętrzną przemianą częstotliwości Zasilacze łuku spawalniczego nowej generacji, do której należą przekształtniki z wewnętrzną przemia- ną częstotliwości po stronie pierwotnej transformato- ra, zwane inwertorami lub zasilaczami inwersyjnymi, funkcjonują od blisko 30 lat [7, 8]. Budowa tego typu zasilaczy oparta jest na zastosowaniu w urządzeniach spawalniczych, tranzystorów o dużej mocy i wysokim dopuszczalnym napięciu obciążenia. Inwertorowe spawalnicze źródła energii konstrukcyjnie różnią się znacząco od zasilaczy łuku spawalniczego opartych na prostownikach diodowych lub tyrystorowych [7÷9, 11÷13]. Schemat blokowy przekształtnika z wewnętrzną przemianą częstotliwości po stronie pierwotnej po- kazano na rysunku 1. Składa się on z następujących głównych zespołów: – prostownika napięcia sieci zasilającej jedno- lub trójfazowego (1), – filtra pojemnościowego napięcia wyprostowanego (2), – falownika tranzystorowego (3), – transformatora podwyższonej częstotliwości (4), – prostownika wtórnego podwyższonej częstotliwości (5), – dławika filtrującego (6). Rys. 1. Schemat blokowy przekształtnika z wewnętrzną przemianą częstotliwości po stronie pierwotnej; US – układ sterowania, regulacji i zabezpieczeń [4] Fig. 1. Block diagram of the converter with internal conversion of frequency on the primary side; U.S. – the control unit and electrical protection system [4] (1) (2) (3) (4) (5) (6) W 2005 r. firma LORCH przedstawiła i opatentowała swoje rozwiązanie pod nazwą „Superresonant Series- Parallel Bridge Converter”, wykonane w technice MI- COR. Założenia teoretyczne tego rodzaju rozwiązania opisano w literaturze znacznie wcześniej [5, 10]. Różnice w stosunku do klasycznego zasilacza z przemianą częstotliwości po stronie pierwotnej są następujące: po stronie pierwotnej zastosowano dwa falowniki oraz dwa transformatory wysokiej często- tliwości pracujące synchronicznie połączone w jeden układ elektryczny. Kolejną różnicę stanowi zastosowa- nie między falownikiem i przed transformatorem cewki wysokiej częstotliwości Ls oraz kondensatora Cs, które razem z transformatorem tworzą układ rezonansowy. napięcie przechodząc przez cewkę jest indukowane i podwyższane. Zastosowanie kondensatora o odpo- wiedniej pojemności powoduje magazynowanie ładun- ku, a po naładowaniu kondensatora procesor wyłącza falownik, czego skutkiem jest rozładowanie kondensa- tora. Dzięki temu, urządzenia inwertorowe zbudowa- ne w technice MICOR mają odpowiednio duży zapas napięcia, umożliwiający stabilny łuk, niewrażliwy na zakłócenia powstające podczas spawania. Zmiana konstrukcji wewnętrznej urządzenia spowodowała zdecydowane zmniejszenie masy urządzeń. Przykła- dowo, masa urządzenia 350÷400 A wynosi 18 kg, czyli o ponad połowę mniej niż ma to miejsce w klasycznych zasilaczach inwertorowych. Szczegóły budowy i pełną charakterystykę zasilaczy inwertorowych wykonanych w technice MICOR opisano w artykule [3]. Zewnętrzne charakterystyki statyczne badanych źródeł prądowych Zewnętrzna charakterystyka statyczna spawalni- czego źródła zasilania przedstawia zależność napięcia mierzonego na zaciskach wyjściowych źródła w funkcji prądu płynącego w obwodzie zewnętrznym w warun- kach rezystancyjnego obciążenia symulującego łuk spawalniczy. Badaniom poddano zasilacz inwertorowy wykonany w technice MICOR – X350 LORCH. Wyniki pomiarów charakterystyk statycznych zasilacza inwertorowego wykonanego w technice MICOR przedstawiono na ry- sunku 2. Rys. 2. Charakterystyki zewnętrzne statyczne źródła inwertorowego wykonanego w technice MICOR -X 350 LORCH Fig. 2. External static characteristic of the welding inverter X-350 LORCH based on the MICOR technology Ważną zaletą źródeł prądowych wykonanych w technice MICOR jest m.in. zabezpieczenie spawacza przed porażeniem prądem podczas przerw w pracy, przez zastosowanie niskiego „napięcia spoczynkowe- go” (stand by voltage) na poziomie 24 V. Jednocze- śnie zastosowanie wysokiej wartości napięcia stanu 47Przegląd sPawalnictwa 9/2014 jałowego, na dopuszczalnym poziomie osiągającym nawet 100 V, powoduje silne zjonizowanie przestrzeni międzyelektrodowej, efektem czego jest wysoka sta- bilność łuku, przy braku trwałych zwarć elektrody oraz polepszenie ponownych zapłonów łuku spowodowa- nych m.in. spawaniem w pozycjach przymusowych lub niewłaściwym osuszeniem i niską jakością elektrod. Dzięki zastosowaniu wysokiego napięcia w obsza- rze niskiego natężenia prądu spawania uzyskuje się wysoką elastyczność łuku, szczególnie podczas du- żych wahań jego długości, spowodowanych różnymi zakłóceniami zewnętrznymi. Takie rozwiązanie zapo- biega wygaszaniu łuku przy dużej zmienności napięcia spawania oraz daje lepszy komfort pracy spawacza. W źródłach zbudowanych w oparciu o technikę MI- COR istnieje możliwość wyboru trybu spawania właści- wego dla elektrod rutylowych, zasadowych i celulozo- wych. W przypadku spawania elektrodami zasadowymi stosuje się charakterystykę statyczną zewnętrzną z funkcją Force Arc zwiększającą natężenie prądu w czasie znacznego obniżenia napięcia łuku podczas jego skrócenia lub zwarcia kropli ciekłego metalu z je- ziorkiem spawalniczym. Wzrost prądu powoduje krót- kotrwałe zwiększenie siły elektrodynamicznej, skut- kując szybkim odcięciem kropli od końca elektrody. W przypadku spawania elektrodami celulozowymi na- pięcie na odcinku poziomym charakterystyki utrzymy- wane jest na wysokim poziomie około 70 V. Zapobiega to wygaszeniu łuku przy znacznym jego wydłużeniu, co jest charakterystyczne dla spawania z użyciem tego typu elektrod. W punkcie pracy charakterystyka sta- tyczna jest stałoprądowa również z dodatkową funkcją Force Arc. Dzięki zastosowaniu innowacyjnych rozwią- zań w urządzeniach budowanych w technice MICOR możliwe jest zastosowanie dużej rezerwy napięcia. niekwestionowaną zaletą jest o ponad połowę niższa masa urządzenia w stosunku do klasycznych zasilaczy inwertorowych. Zewnętrzne charakterystyki dynamiczne zasilaczy Celem określenia dynamicznych właściwości nowej generacji zasilaczy budowanych w technice MICOR, przeprowadzono próby spawania z jednoczesną reje- stracja prądu spawania i napięcia łuku podczas spawa- nia w pozycjach przymusowych PF/PH z zastosowa- niem funkcji normal MMA oraz nowej funkcji UP MMA z różnymi parametrami spawania. Dla każdego urządzenia i każdej nastawy natężenia prądu wykonano 10 prób spawania, a do dalszej ana- lizy wybrano reprezentatywne dla każdego przypadku spoiny i przyporządkowany im czasowy przebieg prą- du i napięcia spawania (oscylogram). Zarejestrowane podczas badań oscylogramy przedstawiono w tablicy I. Porównując zarejestrowane przebiegi prądu i napię- cia w czasie należy zauważyć, że różnią się istotnie między sobą. najbardziej zbliżone do siebie przebie- gi dynamiczne w obydwu odmianach metody MMA występują w czasie zwarć, przebieg prądu podczas zwarcia składa się z dwóch faz. W pierwszej występuje krótkotrwały pik prądowy mający za zadanie przygo- towanie (podgrzanie) końca elektrody do utworzenia i odcięcia kropli, co następuje w drugiej fazie zwarcia. Takie rozwiązanie polepsza warunki spawania zwią- zane z kontrolowanym transportem ciekłego metalu do jeziorka. Opisane rozwiązanie nie jest spotykane w klasycznych źródłach inwertorowych. W technice MI- COR uzyskanie tak dynamicznych zmian prądowych możliwe jest przez zastosowanie bardzo szybkich procesorów analizujących zmiany napięcia umożliwia- jąc natychmiastową reakcję układu sterowania źródła prądu na zakłócenia podczas spawania wydłużając lub skracając poszczególne etapy przechodzenia kropli. W odmianie UP MMA po piku zwarciowym, nastę- Tablica I. Przebiegi prądu i napięcia spawania w funkcji czasu dla źródła klasycznego oraz funkcji UP MMA realizowanej w technice MICOR Table I. The graphs of welding current and voltage as a function of time for classical power source and modern solution based UP MMA on the MICOR technology normal MMA Tecika Micor X350 LORCH UP MMA Technika Micor X350 LORCH 48 Przegląd sPawalnictwa 9/2014 puje pik prądowy o dużo większej wartości który jest utrzymywany przez dłuższy czas, czemu towarzyszy strugowe przechodzenia kropli w łuku spawalniczym. Częstotliwość zmian fazy zwarciowej i fazy natrysko- wo-strugowej wynosi 2 Hz. najistotniejszą cechą charakterystyczną metody UP MMA jest ułatwione spawanie w pozycji pionowej PF. Metoda ta umożliwia spawanie z większą prędko- ścią niż w czasie klasycznego spawania metodą MMA w pozycjach przymusowych. Technika spawania w po- zycji PF metodą UP MMA nie wymaga wykonywania ściegów zakosowych i wystarczy jedynie prostoliniowe prowadzenie uchwytu z dołu do góry. Cykl spawania w odmianie UP MMA charakteryzuje się dwiema faza- mi. Pierwszą jest łuk zwarciowy, który ma za zadanie uzyskanie głębokiego wtopienia w materiał rodzimy, przy mniejszej gęstości prądu. Druga faza to przecho- dzenie kropli przy wykorzystaniu impulsu o dużej gę- stości prądu, która powoduje silniejsze nagrzewanie jeziorka spawalniczego i jego rozpływanie. na podsta- wie przeprowadzonych prób spawania stwierdzono, że prędkość spawania w pozycji PF w odmianie UP MMA w stosunku do odmiany normal MMA jest o 12% większa. Wybrane właściwości spoin Przeprowadzono badania metalograficzne wybra- nych spoin wykonanych elektrodami otulonymi gatun- ku MOST 6013 średnicy 3,2 mm [6] (wg Pn-En ISO 2560-E38 OR 12; AWS – A 5.1 E 6013), materiał rodzi- my stanowiła stal S235JR. na rysunku 3 pokazano przekroje spoin wykonanych dwiema technikami. Górna spoina została wykonana w sposób tradycyjny w trybie normal MMA z zakoso- wym prowadzeniem elektrody. Dolna spoina została wykonania z wykorzystaniem funkcji UP MMA MICOR z prostoliniowym prowadzeniem elektrody. Technika UP MMA umożliwia wykonanie spoiny pachwinowej w pozycji PF bez generowania nadmiernej objętości spoiny, co niestety podczas tradycyjnego spawania w pozycji PF jest nieuniknione ze względu na koniecz- ność prowadzenia elektrody ruchem zakosowym. Ście- gi wypełniające spoin o wymaganej dużej objętości, w technice UP MMA wykonuje się również ruchem pro- stoliniowym, co umożliwia ograniczenie odkształcenia kątowego spoiny w stosunku do spoiny wielościego- wej wykonywanej ruchem zakosowym. na rysunku 4 zobrazowano rozkłady twardości w porównywanych spoinach wykonane w przekroju poprzecznym spoin od strony lica. Różnica w obu wykresach ogranicza się jedynie do zakresu szerokości obszaru reprezentują- cego twardość stopiwa. Pomimo różnych warunków nagrzewania spawanego materiału, nie zaobserwowa- no różnicy w rozkładzie twardości w SWC. na rysunku 5 zaprezentowano mikrostrukturę spoiny wykonanej w technice UP MMA oraz zaznaczono pomiary charak- terystycznych właściwości, jak: głębokość wtopienia, szerokość SWC oraz wysokość spoiny. na szczególną uwagę zasługuje stosunkowo duża głębokość wtopie- nia w grani, co nie jest łatwo osiągalne podczas spa- wania tradycyjnego PF z zakosowym ruchem prowa- dzenia elektrody. Rys. 4. Rozkłady twardości w spoinach pachwinowych od strony lica Fig. 4. Distributions of hardness in fillet welds from side of the face Rys. 3. Spoiny pachwinowe wykonane w pozycji PF, górna – normal MMA, dolna – UP MMA MICOR Fig. 3. Fillet welds produced in PF position, upper – STAnDARD MMA, lower – UP MMA MICOR Rys. 5. Mikrostruktura spoiny pachwinowej wykonanej w pozycji PH z zastosowaniem funkcji UP MMA MICOR, z zaznaczonymi pomiara- mi: głębokości wtopienia, SWC, wysokości spoiny Fig. 5. Microstructure of fillet weld produced in PH position with UP MMA MICOR technology, with marked measurements: depth of fu- sion penetration, HAZ, and weld height 1000 µm 950 µm 1180 µm 4580 µm 1160 µm 1050 µm 1100 µm 49Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Podsumowanie Rozwój urządzeń spawalniczych ma wciąż miejsce, szczególnie ma to odzwierciedlenie w kontekście mo- dyfikacji układów zasilania i sterowania. W ostatnich latach na rynku urządzeń spawalniczych miało miej- sce kilka nowatorskich i zaawansowanych rozwiązań konstrukcyjnych źródeł energii do spawania łukowego. należy do nich niewątpliwie opisana w artykule tech- nika MICOR. Charakterystyczne właściwości zasila- czy inwertorowych, których efekty w postaci wysokiej stabilności procesu spawania oraz znacznej (ok. 50%) redukcji masy silnie wpływają na poszerzenie zakresu przydatności technologicznej zarówno samej metody MMA, jak i spawania w ogóle. Wprowadzenie funkcji UP MMA zdecydowanie wpływa na zmianę warunków spawania spoin pachwinowych w pozycjach PF oraz PH ułatwiając wykonywanie ściegów z prostolinio- wym prowadzeniem elektrody. Literatura [1] Chmielewski T., Golański D.: Znaczenie spawalnictwa w procesie remanufacturingu. Przegląd Spawalnictwa 6/2011, s. 29-32. [2] Chmielewski T., Węglowski M.: Analiza rynku spawalnicze- go w Polsce pod względem sprzedaży urządzeń oraz ma- teriałów spawalniczych. Przegląd Spawalnictwa 6/2010, s. 28-31. [3] Chmielewski T., Węglowski M., Kudła K.: „nowe funkcje zasi- laczy inwertorowych zbudowanych techniką MICOR do me- tody MMA”, Przegląd Spawalnictwa 10/2013, s. 59-64. [4] Dobaj E.: Maszyny i urządzenia spawalnicze. Wydawnictwo naukowo-Techniczne, Warszawa, 1998. [5] Fisher R.A., Steigerwald R.L., Saj C.F.: A Frequency/PWM Controlled Converter with Two Independently Regulated Outputs. HFPC Proceedings, pp. 459-471, May, 1989. [6] Katalog RYWAL-RHC, Wydanie trzecie, Toruń, 2011 r. [7] Kensik R.: „Eksploatacja urządzeń spawalniczych. Część I. Źródła spawalnicze. Skrypt Politechniki Częstochowskiej, Częstochowa, 1995. [8] Kolasa A.: Cyfrowa rewolucja w spawalnictwie. Przegląd Spawalnictwa 10-11/1998. [9] Kolasa A., Cegielski P., Michalis A.: nowe krajowe wielo- funkcyjne źródło energii elektryczne do spawania łukowego. Przegląd Spawalnictwa 8-10/2002. [10] Steigerwald R. L.: A Comparison of Half-Bridge Resonant Converter Topologies. APEC Proceedings, pp. 135-144, March, 1987. [11] Węglowski M.: Badania właściwości spawalniczych źródeł energii elektrycznej z wewnętrzną przemianą częstotliwo- ści. Rozprawa doktorska, Warszawa, 2008. [12] Węglowski M., Chmielewski T., Kudła K.: Porównanie wy- branych właściwości nowoczesnych spawalniczych inwerto- rowych źródeł energii przeznaczonych do spawania metodą MAG. Przegląd Spawalnictwa 10/2009, s. 81-83. [13] Węglowski M., Kudła K.: Porównanie klasycznych źródeł inwertorowych z inwertorami zbudowanymi w technice MI- COR, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa 5/2012. Miesięczne i roczne spisy treści oraz streszczenia artykułów opublikowanych w Przeglądzie Spawalnictwa są dostępne na stronie internetowej: www.pspaw.ps.pl