PS 4 2018 WWW.pdf 69PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Badania zmęczeniowe łącznika spawalniczego   stal-aluminium z międzywarstwą tytanu  Fatigue testing of a steel-aluminum welding connector with a titanium interlayer Dr inż. Mateusz Kowalski; inż. Amadeusz Kurek; dr hab. inż. Dariusz Rozumek, prof. PO; dr inż. Andrzej Kurek  – Politechnika Opolska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: m.kowalski@po.opole.pl Streszczenie W pracy zaprezentowano wyniki badań zmęczeniowych łącznika spawalniczego stal-aluminium z międzywarstwą tytanu Grade 1. Badany materiał został poddany analizie mikrostrukturalnej. Przeanalizowano czynniki wpływające na trwałość zmęczeniową oraz zaprezentowano podstawo- wą analizę pęknięć zmęczeniowych zaobserwowanych pod- czas badań. Słowa kluczowe: zgrzewanie wybuchowe; zmęczenie; twar- dość; łączniki spawalnicze Abstract The paper presents the results of fatigue tests of a steel- -aluminum welding transition joint with titanium Grade 1 interlayer. Metallic composite was subjected to microstruc- tural analysis. Factors influencing fatigue durability were analyzed and the basic analysis of fatigue cracks observed during tests was presented. Keywords:  explosive welding; fatigue; hardness; transition joints Wstęp Rosnące wymagania stawiane nowym konstrukcjom in- żynierskim wymuszają poprawę parametrów maszyn i urzą- dzeń pod względem bezpieczeństwa, wydajności i kryteriów ekonomicznych. Na kształt założeń konstrukcyjnych wpły- wają liczne czynniki, w tym coraz istotniejsze aspekty zwią- zane z szeroko pojętą ochroną środowiska naturalnego. Jednym z czynników pozwalających na sprostanie nowym zaleceniom i normom branżowym jest m.in. wykorzystanie kompozytów oraz nowoczesnych metod łączenia materia- łów konstrukcyjnych. Jedną z technologii pozwalających na produkcję materiałów kompozytowych o uniwersalnych właściwościach jest zgrzewanie wybuchowe [1÷4,6,7]. W procesie łączenia materiałów wykorzystywana jest ener- gia detonacji ładunków wybuchowych o ściśle określonych parametrach. Technologie wybuchowe obecnie są wyko- rzystywane w procesie produkcji elementów aparatury pro- cesowej i energetycznej np. ściany sitowe reaktorów [5]. Postępujący rozwój technologii zgrzewania wybuchowego powoduje stałe poszerzanie zakresu stosowania materiałów wielowarstwowych. Jako przykład może posłużyć przemysł okrętowy, gdzie kompozyty metalowe wykorzystywane są jako łączniki spawalnicze. W przypadku tego typu elementów Mateusz Kowalski, Amadeusz Kurek, Dariusz Rozumek, Andrzej Kurek przeglad Welding Technology Review zawierających połączenia spawane oraz złącze wykona- ne metodą wybuchową, zjawisko trwałości zmęczeniowej jest szczególnie istotne z perspektywy właściwości eksplo- atacyjnych. W literaturze specjalistycznej istnieją nieliczne opracowania dotyczące zjawiska zmęczenia materiałów platerowanych oraz łączników spawalniczych wykonanych z kompozytów wykonanych metodą wybuchową. Wymaga- nia stawiane łącznikom spawalniczym stosowanym w prze- myśle stoczniowym są określone poprzez branżowe normy i zalecenia [8÷12]. Poszczególne organizacje zalecają prze- prowadzenie badań wytrzymałościowych w postaci: mo- notonicznej próby rozciągania, ścinania oraz odrywania złącza. Identyfikacja właściwości zmęczeniowych łączni- ków spawalniczych jest zazwyczaj pomijana, a same testy zmęczeniowe są opisywane jedynie informacyjnie. Wyjątek stanowią standardy ABS, w których zaleca się badania zmę- czeniowe o ściśle określonych parametrach [8,10]. Wyma- gania są scharakteryzowane przez kształt i wymiary próbek, poziomy obciążeń oraz oczekiwane trwałości zmęczeniowe złącza. W publikacji zaprezentowano wyniki pierwszych ba- dań przeprowadzonych dla prototypowej konfiguracji łączni- ka stal-aluminium z międzywarstwą tytanu. DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v90i4 .887 70 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Rys. 1. Wymiary kompozytu wielowarstwowego w milimetrach Fig. 1. Multilayer composite thickness dimensions in mm Rys. 2. Przebieg linii złącza: a) fragment połączenia stali, tytanu i aluminium, b) falisty przebieg złącza stal-tytan Fig. 2. Interface line: a) steel, aluminum and titanium joint, b) wavy interface line between steel and titanium Tablica I. Własności mechaniczne badanych materiałów przed połączeniem Table I. Mechanical properties of materials before cladding Konstrukcja łącznika spawalniczego  W badaniach wykorzystano łącznik spawalniczy składa- jący się kompozytu czterowarstwowego powstałego na sku- tek połączenia (rys. 1): aluminium A5083 (6 mm), aluminium A1050 (1,5 mm), tytan Grade 1 (3 mm), stal S235JR+N (5 mm). Właściwości wytrzymałościowe materiałów przed proce- sem zgrzewania zaprezentowano w tablicy I. Analiza mikrostrukturalna wykazała występowanie fali- stego przebiegu złącza (rys. 2), które jest cechą charaktery- styczną połączeń wykonanych w technologii wybuchowej. W celu identyfikacji wpływu procesu zgrzewania na wła- ściwości mikrostrukturalne połączonych materiałów przepro- wadzono pomiar mikrotwardości w przekroju próbki (rys. 3). W porównaniu z materiałami wyjściowymi twardość po pro- cesie zgrzewania ulega podwyższeniu. W przypadku tytanu Grade 1 mikrotwardość wzrosła o ok. 50 HV0,5 w porównaniu do materiału wyjściowego. Łącznik spawalniczy wykorzystany w prezentowanych badaniach został połączony z płaskownikami wykonanymi ze stali S235JR+N oraz aluminium 5083 o grubości 8 mm. Wysokość spoiny, którą połączono płaskowniki, wynosiła min. 4 mm (rys. 4). Złącza spawane wykonano metodami: TIG w osłonie argonu po stronie aluminium oraz MAG w osło- nie gazowej 82% Ar i 18% CO2 po stronie stali. Badania zmęczeniowe  Badania zmęczeniowe wykonano zgodnie z zaleceniami ABS, na maszynie zmęczeniowej o zasilaniu hydraulicz- nym INSTRON 100 kN. Kształt oraz wymiary próbek zapre- zentowano na rysunku 5. Cechą charakterystyczną testów zmęczeniowych łączników jest obecność wartości śred- niej naprężenia nominalnego w złączu. Podczas testów Materiał Właściwości wytrzymałościowe Rp02, MPa Rm, MPa E, MPa G, MPa ν, – Stal S235JR+N 235 350÷370 220000 84000 0,3 Tytan Grade 1 189÷215 308÷324 100000 38000 0,37 Aluminium A1050 20 65÷95 69000 25900 0,33 Aluminium A5080 125 275÷350 71000 26800 0,33 Rys. 3. Rozkład mikrotwardości w przekroju próbki Fig. 3. Microhardness thru specimen cross section Rys. 4. Spoina po stronie aluminium Fig. 4. Weld on the aluminum side a) b) Mikrotwardość H V 0, 5 Odległość od złącza A1050-A5083 [mm] 71PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Tablica II. Własności mechaniczne badanych materiałów przed połączeniem Table II. Mechanical properties of materials before cladding Rys. 5. Kształt i wymiary próbek w mm Fig. 5. Specimen shape and dimensions in mm Rys. 6. Pęknięcia zmęczeniowe: a) w trakcie testu zmęczeniowego, b) pęknięcie po stronie aluminium Fig. 6. Fatigue cracks: a) during the fatigue test, b) fatigue crack on the aluminum side zastosowano sterowanie siłą (wymuszenie sinusoidalne). Za kryterium zniszczenia próbki uznawano przekroczenie prze- mieszczenia rejestrowanego przez czujnik maszyny o 20%. Wyniki badań eksperymentalnych zaprezentowano w for- mie tablicy II zawierającej parametry poszczególnych próbek oraz wyniki testów zmęczeniowych. Ze względu na krótkie części chwytowe próbka M3-2 uległa wyboczeniu podczas fazy początkowej testu. Podczas testów prowadzono obserwację propagacji pęk- nięcia zmęczeniowego (rys. 6). Inicjacja pęknięć następowa- ła w miejscach nieciągłości przetopu spoiny po stronie stali oraz aluminium. Ze względu na niższą w porównaniu do stali wytrzymałość stopu A5083 propagacja szczeliny następowa- ła szybciej po stronie aluminium. W rezultacie rozwoju pęk- nięć zmęczeniowych konstrukcja łącznika nie osiągnęła trwa- łości na poziomie wymaganym przez zalecenia ABS, znacznie odbiegając od wymaganych 1000000 cykli. Deformacja kon- strukcji łącznika, która została wywołana poprzez proces spawania, może również wpływać na trwałość zmęczeniową. Relatywnie niewielkie niedoskonałości kształtu łącznika wy- wołują działanie niekorzystnego momentu zginającego. Lp. Parametry testów l, mm B, mm A, mm2 Gm, MPa Ga, MPa f, Hz Nf Uwagi M3-2 20 50 1000 -46,5 53 10 - Wyboczenie M3-3 20 50 1000 -46,5 53 10 36000 - M4-1 30 40 1200 -46,5 53 5 17000 - Wnioski i spostrzeżenia   Na podstawie przeprowadzonych badań sformułowano następujące wnioski i spostrzeżenia: 1. Trwałość zmęczeniowa łącznika spawalniczego zależy od parametrów uzyskanych spoin. Na trwałość zmęczeniową może wpływać również moment zginający generowany przez deformację łącznika. 2. Inicjacja pęknięć zmęczeniowych następowała w nieciągłościach przetopu spoiny. Propagacja postępowała po stronie stali i aluminium. 3. Nie zaobserwowano delimitacji złączy wykonanych metodą zgrzewania wybuchowego. 4. Trwałości zmęczeniowe łączników spawalniczych nie spełniały wymagań narzuconych przez zalecenia ABS. Udoskona- lenie technologii spawania łączników może wpłynąć na podwyższenie odporności zmęczeniowej konstrukcji. a) b) 72 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 4/2018 Literatura [1] Akbari-Mousavi S.A.A., Barrett L.M., Al-Hassani S.T.S.: Explosive welding of metal plates, Journal of Materials Processing Technology, 202, 2008, pp. 224-239. [2] Crossland B.: Explosive welding of metals and its application, Clarendon Press, 1982. [3] Findik F.: Recent developments in explosive welding, Materials & Design, 32, 2011, pp. 1081-1093. [4] Karolczuk A., Kowalski M.: Structural and Fatigue Properties of Titanium- Steel Bimetallic Composite Obtained by Explosive Welding Technology, Key Engineering Materials, 592-593, 2014, 594-597. [5] Karolczuk A., Kowalski M., Bański R., Żok F.: Fatigue phenomena in explo- sively welded steel-titanium clad components subjected to push-pull lo- ading, International Journal of Fatigue, 48, 2013, pp. 101-108. [6] Król S., Bański R., Szulc Z., Gałka A.: Practical aspects of structural tests of titanium-steel bondsmade by explosive cladding and exposed to ther- mal proces loads, Advances in Material Science, 2007, pp. 50-56. [7] Rozumek D., Bański R.: Crack growth rate under cyclic bending in the explosively welded steel/titanium bimetals, Materials & Design, Vol. 38, No. 6, 2012, pp. 139-146 [8] Rules for the Classification of Ships, Part D Materials and Welding, RINA, Genova, 2012. [9] ABS Guide For Fatigue Assessment Of Offshore Structures, American Bureau of Shipping, Huston, 2014. [10] Rules for the Manufacture, Testing and Certification of Materials, Lloyd’s Register, Londyn, 2014. [11] ABS Rules For Materials And Welding – Aluminum And Fiber Reinforced Plastics (Frp), American Bureau of Shipping, Huston, 2017. [12] Approval of the Manufacturing Process of Metallic Materials, Bureau Ve- ritas, Seine Cedex, 2017.