Nr 9 2014 LR.pdf 72 Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Wpływ nastawy prądu na zmiany wielkości geometrycznych przekrojów napoin the impact of the current settings   to change the size of the geometric   cross-section welds Streszczenie W pracy przedstawiono zagadnienie określania zmian nastaw prądu napawania i odpowiadające temu zmiany uzyskiwanych przekrojów napoin w przypadku użycia drutu litego. Wykorzystywane do tego celu próby pozwa- lają zdaniem autorów z dużą dokładnością określić liczbę wykonywanych ściegów dla zadanych przekrojów napoin i spoin. W pracy przedstawiono wyniki badań nad wiel- kościami geometrycznymi złącza wykonanego przy zmie- niających się parametrach prądu przy nastawach 150, 200, 250, 300 A. Wykonano próby napawania z automa- tycznym posuwem palnika, przy wykorzystaniu materiału dodatkowego w postaci drutu litego o średnicy 1,2 mm. Uzyskane napoiny zostały poddane badaniom metalogra- ficznym makroskopowym i przeanalizowane pod kątem uzyskanej geometrii ściegu. Słowa kluczowe: normowanie, wydajność spawania, geometria napoiny, drut lity, pole przekroju ściegu Abstract The paper presents the problem of determining chang- es in the settings of the welding current and correspond- ing to the change in cross-section welds obtained when using solid wire. Used for this purpose according to the authors attempt to allow has impact on the basic param- eters characterizing the welded joint. The paper presents results of research on geometric quantities joint made at changing the parameters set welding current by settings of 150, 200, 250, 300 A. Tests were carried out with auto- matic feed welding torch, using the additive material with diameter of 1.2 mm. The resulting welds have been test- ed and analyzed metallographic macroscopic for check- ing geometry. Keywords: standardization, welding efficiency, the weld geometry, solid wire, cross-section weld bead Robert Bęczkowski Marek Gucwa Dr inż. Robert Bęczkowski, dr inż. Marek Gucwa – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: rbeczkowski@spaw.pcz.pl Wstęp W aspekcie ekonomiki i normowania prac przy wy- twarzaniu konstrukcji stalowych próbowano znaleźć i zidentyfikować wszystkie aspekty, które mają wpływ na czas wytworzenia spoiny, czy napoiny, a w konse- kwencji koszt wytworzenia elementu. Odniesiono się do norm dotyczących przygotowania złączy do spawa- nia zawartych w serii Pn En ISO 9296: Spawanie i pro- cesy pokrewne. Zalecenia dotyczące przygotowania złączy. Część 1: Ręczne spawanie łukowe, spawanie łukowe elektrodą metalową w osłonie gazów, spawanie gazowe, spawanie metodą TIG i spawanie wiązką stali; Część 2: Spawanie stali łukiem krytym. Wymienione normy zawierają uporządkowane spo- soby przygotowania elementów do spawania z ściśle określonymi zakresami parametrów przygotowania złącza, co z kolei wiąże się ze zmiennymi wielkościami przekrojów. Artykuł zawiera analizę wpływu zmian wiel- kości nastaw prądu na odpowiadające im zmiany pól przekroju uzyskiwanych ściegów napoin. 73Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Zebrane informacje pozwalają w precyzyjny sposób określać liczbę ściegów niezbędną do wykonania oraz określenia czasów wykonania napoin oraz dowolnych rodzajów spoin przy różnych konfiguracjach wielkości mających wpływ na rzeczywistą wielkość rowka spa- walniczego. Parametry napawania mają istotny wpływ na sposób przenoszenia ciekłego metalu elektrody topliwej do je- ziorka, a co z tym się wiąże – wpływają one na stabil- ność procesu. W literaturze [1] podano, że w trakcie spawania gę- stości prądu mieszczą się w przedziale 80÷140 A/mm2 drutu. Przy spawaniu metodą MAG współczynnik stapia- nia drutu elektrodowego zależy od warunków spawania i równa się 16÷20 g (Axh), co przy wartości natężenia prądu 200 A powoduje, że w ciągu jednej godziny stapia się w łuku 4 kg drutu. Dzięki temu wydajność spawania MAG ulega zwiększeniu przeciętnie trzykrotnie w odnie- sieniu do spawania ręcznego elektrodami otulonymi. W praktyce spawalniczej, według doświadczeń auto- rów, często można spotkać gęstości prądu wychodzące poza opisany zakres. Stosując niskie parametry prądowe przy wykonywaniu warstw przetopowych łukiem zwar- ciowym można doprowadzić do tego, że gęstości prądu schodzą nawet poniżej 40 A/mm2, co wiąże się z zmia- ną wydajności stapiania. niskie gęstości prądu wydatnie zmniejszają wydajność stapiania. W kalkulacjach ważne jest przyjęcie odpowiedniego efektywnego czasu palenia się łuku, co w przypadku wspomnianej wydajności stapia- nia rzędu 4 kg/h przy natężeniu prądu 200 A jest trudne do uzyskania, szczególnie gdy mamy do czynienia z drobną konstrukcją i efektywnym czasem palenia się łuku na po- ziomie 20% czasu pracy. Wpływ oddziaływania natężenia prądu na kształt prze- kroju spoiny przedstawiono na rysunku 1. Wzrost natęże- nia prądu spowoduje większą głębokość wtopienia. Wzrost ten powoduje również zmianę parametrów napięcia łuku. Rys. 1. Oddziaływanie natężenia prądu na kształt przekroju spoiny [2] Fig. 1. The impact of the current on the cross-sectional shape of the weld [2] Dobór napięcia zależny jest od grubości złącza, ro- dzaju spoiny, rodzaju i natężenia prądu spawania, ro- dzaju spawanego materiału, średnicy i rodzaju drutu elektrodowego, pozycji spawania, składu gazu osłono- wego. należy jednak pamiętać, że strefa odpowiednich parametrów jest stosunkowa wąska, a zwiększając na- tężenie prądu powinno się także zwiększyć nieco na- pięcie łuku [3] zgodnie z zależnością U = 14 + 0,05 x I. Średnica drutu elektrodowego decyduje o gęstości prądu, a co za tym idzie – także o głębokości wtopienia w napawany materiał oraz o charakterze przenoszenia metalu w łuku. Przy ustalonej wartości natężenia prą- du sprawność stapiania ulega zwiększeniu się wraz ze zmniejszeniem się średnicy drutu, ponieważ gęstość prądu płynącego przez drut wzrasta. Metodyka badań Do prób [5] wykorzystano blachę S355J2 grubości 12 mm, na której wykonano cztery ściegi spawalnicze metodą MAG, każdy ścieg innymi parametrami prądo- wymi odpowiednio 150, 200, 250 i 300 A. następnie próbki pocięto na 4 części, w celu łatwiejszego wyko- nania zgładów, a w konsekwencji dokonania pomiarów (pól napoiny i wtopienia oraz głębokości wtopienia). Wykonano analizę oraz porównanie wydajności napa- wania przy użyciu drutu litego z uwzględnieniem zmia- ny parametrów prądowych. Badanie zostało wykonane przy użyciu synergiczne- go źródła spawalniczego z użyciem drutu litego ozna- czonego: G3Si1 o średnicy 1,2 mm. Charakterystykę materiału dodatkowego podano w tablicy I. Do osłony ciekłego jeziorka użyto mieszanki gazów osłonowych grupy M21 (82% Ar, 18% CO2) wg Pn-En ISO 14175. Rys. 2. Wpływ napięcia łuku spawalniczego na geometrię powstającej spoiny [4] Fig. 2. Effect of arc voltage on the geometry of the resulting weld [4] Tablica I. Symbol oraz skład chemiczny drutu spawalniczego użytego do prób Table I. The symbol and the chemical composition of welding wire used for the tests Symbol Skład chemiczny w % wag. C Si Mn P S Mo ni Al Ti+Zr G3Si1 0,06÷0,14 0,7÷1,0 1,3÷1,6 0,025 0,025 0,15 0,15 0,02 0,15 – Jeśli nie ustalono inaczej: Cr ≤ 0,15, Cu ≤ 0,35, V ≤ 0,03. Łączna zawartość miedzi w drucie i w powłoce nie powinna przekraczać 0,35% – Pojedyncze wartości podane w tabeli są wartościami maksymalnymi – Wynik analizy chemicznej należy zaokrąglić do tej samej cyfry znaczącej 74 Przegląd sPawalnictwa 9/2014 napawanie polegało na wykonaniu 4 ściegów w pozycji PA z wykorzystaniem drutu litego. Każdy ze ściegów został wykonany różnym natężeniem prądu spawania: próbka 1 – 150 A, próbka 2 – 200 A, próbka 3 – 250 A, próbka 4 – 300 A. W analizie określono stopień wymieszania (W) opie- rając się na zależności W = (Pn/Pw)x100% (wg rys. 3), gdzie: Pn – pole napoiny, Pw – pole wtopienia. W tablicy II przedstawiono parametry napawania próbki, a na rysunku 4 pokazano zdjęcie wykonanych napoin z uwzględnieniem podziału próbek oraz zada- nych nastaw prądu. Rys. 3. Stopień wymieszania [6] Fig. 3. Coefficient of mixing [6] Blachy z napoinami zostały pocięte (wg rys. 4), a także przygotowane do wykonania zgładów meta- lograficznych. W celu otrzymania jak najlepszych oraz miarodajnych wyników wykonano po 3 zgłady dla każdej próbki z wybranych miejsc na całej długości spawania. Tablica II. Parametry napawania próbki [5] Table II. Welding parameters [5] nr ściegu natężenie prądu spawania A napięcie V Prędkość podawania drutu m/min Prędkość spawania cm/min 1 150 19,4 1,74 30 2 200 21,5 2,30 30 3 250 25,2 3,20 30 4 300 33,3 3,93 30 Rys. 4. Schemat wycięcia próbek [5] Fig. 4. Schematic cut-out samples [5] Wyniki badań i analiza na rysunku 4 pokazano obrazy zgładów wraz z wielkościami geometrycznymi (pola napoiny oraz wtopienia, głębokość wtopienia) dla zadanych parame- trów prądowych. Opisano pole przekroju napoiny (Pn) i wtopienia (Pw) w mm2, natomiast głębokość wtopie- nia (Hw) wyrażono w mm. Dane zebrano w tablicach dla zmiennych nastawach prądu odpowiednio dla po- miarów pola napoiny (tabl. III), pomiarów pola wtopienia (tabl. IV), wartości i wzajemnych zależności pola napo- iny i pola wtopienia (tabl. V) oraz głębokości wtopienia (tabl. VI). Rys. 5. Przekroje zgładów badanych próbek [5] Fig. 5. Cross-section of tested samples [5] Tablica III. Pomiary pola napoiny (Pn) przy różnych nastawach prądu Table III. Measurements of the cross-section of weld (Pn) at different settings of the weld current natężenie prądu spawania, A Pomiar 1 mm2 Pomiar 2 mm2 Pomiar 3 mm2 Średnia mm2 150 13,78 14,09 14,05 13,97 200 21,85 20,06 19,93 20,61 250 31,00 31,37 31,69 31,35 300 39,75 39,50 44,57 41,27 Tablica IV. Pomiary pola wtopienia (Pw) przy różnych nastawach prądu Table IV. Measurements of the fusion field of weld (Pw) at different settings of the weld current natężenie prądu spawania, A Pomiar 1 mm2 Pomiar 2 mm2 Pomiar 3 mm2 Średnia mm2 150 4,28 4,44 4,81 4,51 200 7,57 9,50 9,99 9,02 250 17,15 16,08 17,15 16,79 300 39,52 40,51 38,51 39,51 75Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Tablica V. Wartości i wzajemne zależności pola napoiny (Pn) oraz pola wtopienia (Pw) przy różnych nastawach prądu Table V. Values and interdependencies deposit the cross-section of weld (Pn) and the fusion field (Pw) at different settings of the weld current Prąd spawania A Pole napoiny Pn mm2 Pole wtopienia Pw mm2 Wymieszanie W % Pole napoiny/ pole wtopienia 150 13,97 4,51 32,28 3,10 200 20,61 9,02 43,76 2,29 250 31,35 16,79 53,56 1,87 300 41,27 39,51 95,74 1,04 Tablica VI. Pomiary głębokości wtopienia (Hw) przy różnych nasta- wach prądu Table VI. Measurements depth of the fusion field (Hw) at different settings of the weld current Prąd spawania A Pomiar 1 mm Pomiar 2 mm Pomiar 3 mm Średnia mm 150 1,43 1,52 1,75 1,57 200 2,06 2,09 2,57 2,24 250 2,95 2,99 3,24 3,06 300 6,60 6,47 5,68 6,25 W odniesieniu do zmiany nastawy natężenia prądu na rysunku 6 przedstawiono wpływ na pole przekroju ściegu napoiny (Pn), na rysunku 7 wpływ na pole wto- pienia (Pw), na rysunku 8 wzajemne zależności pola ściegu napoiny (Pn) i pola wtopienia (Pw), a na rysun- ku 9 wpływ na wymieszanie (W) wraz z odpowiadają- cymi im równaniami regresji oraz odpowiadającym im współczynnikiem determinacji R2. Rys. 6. Wpływ zmiany natężenia prądu na pole przekroju ściegu Fig. 6. Effect of change in current in the area cross-section Rys. 7. Wpływ zmiany natężenia prądu na pole wtopienia Fig. 7. Effect of change in current in the area of fusion Rys. 8. Wpływ zmiany natężenia prądu na wzajemne proporcje pola nadlewu i pola wtopienia Fig. 8. Effect of changes in current on the relative proportions of field and field of fusion weld Rys. 9. Wpływ zmiany natężenia prądu na wymieszanie Fig. 9. Effect of change in current in the mix 76 Przegląd sPawalnictwa 9/2014 Wnioski Proces normowania procesu jest ważnym pro- cesem decyzyjnym, który może mieć wpływ na egzystencję firm działających w branży spawal- niczej. niewłaściwe podejście oraz rutyna mogą prowadzić do strat w działalności gospodarczej. Artykuł ma na celu uzmysłowienie, w jaki sposób bardzo łatwo wpaść w pułapkę przeszacowania lub niedoszacowania czasów wykonania spoin z użyciem metody MAG. Przyjmując odpowiednie wartości pól przekroju ściegu, adekwatne do zadanych parametrów prądo- wych, możemy określić precyzyjnie liczbę ściegów, jak również określić czas wykonania, a co za tym idzie i koszty. Literatura [1] Mistur L.: Spawanie łukowe w osłonach gazowych według wytycznych krajowych i międzynarodowych, KaBe, Krosno 2010. [2] Mizerski J.: Spawanie w osłonie gazów metodami MAG i MIG, REA, Warszawa 2013. [3] Ambroziak A.: Techniki wytwarzania – spawalnictwo, Laboratorium, Oficyna Wydawnicza Politechniki Wro- cławskiej, Wrocław 2010. [4] Baum L., Fichter V., Der Schutzgasschweiβer, Teil II: MIG-/MAG- Schweiβen, DVS, Band 12, Düsseldorf 1999. [5] Sosnowski B.: Porównanie kosztów spawania dru- tem litym i proszkowym. Praca inżynierska. Promotor: dr inż. Robert Bęczkowski, Częstochowa 2014. [6] Bęczkowski R.: Właściwości wykładzin trudnościeral- nych stosowanych na elementy przesypowe wykona- ne techniką napawania drutem rdzeniowym, Rozpra- wa doktorska, Częstochowa 2007. Analiza wyników pomiarów pól napoin (tabl. III, rys. 6) pozwala określić, jaki wpływ ma natężenie prądu na wielkości przekrojów uzyskiwanych ściegów. Zmiana nastawy prądu ze 150 do 300 A powoduje zwiększenie przekroju ściegu do 41,27 z 13,97 mm2, co oznacza, że w tym przypadku wzrost jest blisko trzykrotny. Wpływ zmian nastaw natężenia prądu może zostać opisany równaniem liniowym postaci y = ax + b i przybrać po- stać y = 0,185x - 14,88 z współczynnikiem determinacji na poziomie R2 = 0,991. W przypadku analizy wpływu nastaw natężenia prądu na pole wtopienia (tabl. IV, rys. 7) możemy zaobserwo- wać, że jest on jeszcze większy. Zmiana z wartości mi- nimalnej (150 A) do maksymalnej (300 A) powoduje ok. dziewięciokrotną różnicę zmian z 4,51 do 39,51 mm2, a wartości można przedstawić za pomocą równania wykładniczego y = 0,517e0,014x z współczynnikiem de- terminacji na poziomie R2 = 0,995. Poddając analizie (tabl. V i rys. 8) można zaobser- wować, że zmiana z minimalnej nastawy do maksymal- nej powoduje zmniejszenie proporcji pola nadlewu do pola wtopienia. Wraz z osiągnięciem 300 A wielkości pól są już zbliżone. Wpływ zmian można opisać równa- niem liniowym y = -0,013x + 5,034 przy współczynniku determinacji R2 = 0,985. Analizując wartości wymieszania (tabl. V i rys. 9) można stwierdzić że dwukrotny wzrost natężenia prą- du powoduje około trzykrotne zwiększenie wymiesza- Rys. 10. Wpływ zmiany natężenia prądu na głębokość wtopienia Fig. 10. Effect of changes in current to a depth of fusion nia, a zmiany można przedstawić za pomocą równania wykładniczego y = 10,91e0,006x z współczynnikiem de- terminacji na poziomie R2 = 0,951. W przypadku głębokości wtopienia (tabl. VI i rys. 10) następuje wraz ze wzrostem nastawy prądu wzrost głę- bokości wtopienia z 1,57 do 6,25 mm, a opisać zmianę można równaniem wykładniczym y = 0,384e0,008x z współ- czynnikiem determinacji na poziomie R2 = 0,959.