PS 5 2018 WWW str 86 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Próba Kommerella, a wytyczne SEP 1390:1996 The Kommerell test, and the guidelines of SEP 1390:1996 Mgr inż. Jakub Kozłowski – Politechnika Częstochowska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: kuba.kozlowski@o2.pl Streszczenie W artykule przedstawiono porównanie prób oceny spa- walności według próby Kommerella oraz wytycznych SEP 1390. Celem podjętego tematu było porównanie przygoto- wania próbek, przebiegu badania, a także analizy wyników próby Kommerella oraz próby wg wytycznych SEP 1390 do oceny spawalności materiałów konstrukcyjnych. Słowa kluczowe: próba Kommerella; próba SEP1390:1996; spawalność; własności materiałów konstrukcyjnych Abstract The article presents a comparison of weldability assess- ment samples according to the Kommerell sample and SEP 1390 guidelines. The aim of the topic was to compare sam- ple preparation, test run and analysis of Kommerell test re- sults and SEP 1390 sample to assess the weldability of con- struction materials. Keywords: Kommerell’s test; SEP 1390:1996 test; weldabil- ity; properties of construction materials Wstęp Jedną z podstawowych właściwości materiałów stosowa- nych na konstrukcje spawane jest spawalność. Właściwość ta nabiera szczególnej wagi w przypadku elementów grubo- ściennych. Spawalność jest właściwością materiału pod- dawanego spawaniu, ale wymaga oceny wielu czynników. Na spawalność wpływ ma zarówno metoda, jak i technologia spawania, stosowane materiały dodatkowe oraz rozwiązania konstrukcyjne. Zagadnienie spawalności jest szerokim za- gadnieniem, które ciężko ująć w jednej definicji. Poniżej przykłady definicji spawalności: – Definicja wg komitetu technicznego ISO/TC44 z 1953 r.: „Uważa się, że materiał metaliczny jest spawalny w żą- danym stopniu za pomocą określonej metody i dla da- nego rodzaju konstrukcji, jeśli nadaje się – przy użyciu środków ostrożności, odpowiadających temu stopniowi – do wykonania połączeń między dwoma elementami. Połączenia te mają zapewnić ciągłość metaliczną, a więc utworzyć złącza spawane, które przez swe cechy lokalne i następstwa ogólne ich obecności, spełniają żądane wy- magania będące podstawą ich oceny”. W 1967 r. została ona wprowadzona do zaleceń ISO/R581 [1]. – Spawalność wg PN-EN 1090-1+A1:2012 to „Jakość ma- teriału stali lub aluminium, umożliwiająca skuteczne ich łączenie z zastosowaniem kwalifikowanej technologii spawania” [2]. – Spawalność wg Międzynarodowego Instytutu Spawal- nictwa „Uważa się, że materiał metaliczny jest spawalny w danym stopniu, przy użyciu danej metody spawania i w danym przypadku zastosowania, gdy pozwala, przy uwzględnieniu odpowiednich dla danego przypadku Jakub Kozłowski przeglad Welding Technology Review środków ostrożności, na wykonanie złącza pomiędzy ele- mentami łączonymi z zachowaniem ciągłości metalicznej oraz utworzenie złącza spawanego, które poprzez swe właściwości lokalne i konsekwencje ogólne zadość uczy- ni wymogom żądanym i przyjętym za warunki odbioru” [1]. W celu praktycznej oceny spawalności materiału wyko- rzystuje się metody analityczne (wzory obliczeniowe), ba- dania symulacyjne (z zastosowaniem symulatorów cykli cieplnych) oraz próby technologiczne. Próby technologiczne wykorzystywane są również do weryfikacji metod analitycz- nych. Próby te związane są często ze zjawiskami pękania i skłonnością materiału do pęknięć. Przykładem takich prób mogą być: próba krzyżowa, próba CTS, próba COD, próba Tekken, próba Kommerella, próba SEP 1390. Przedmiotem niniejszego opracowania jest porównanie prób: Kommerella i SEP 1390:1996. Próba Kommerella Próba Kommerella jest jedną z najwcześniej stosowa- nych prób badania spawalności. Weryfikuje czy zaprojekto- wane złącze spawane będzie w stanie zatrzymać powstają- ce pęknięcia. Badanie można wykonać dla płyty o grubości od 20 do 50 mm. Płytę próbną wycina się z arkusza blachy zgodnie z kierunkiem walcowania. Szerokość badanej pły- ty wynosi 200 mm natomiast długość płyty oraz długość napoiny jest funkcją grubości płyty. Długość płyty wyzna- czana jest z funkcji l = 12 g (gdzie g jest grubością mate- riału badanego). Długość napoiny wyznaczana jest z funkcji DOI: http://dx.doi.org/10.26628/ps.v90i5.904 87PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Rys. 1. Schemat próbki Kommerella Fig. 1. Scheme of Kommerell’s sample Rys. 2. Przygotowanie próbki do gięcia Fig. 2. Preparation of the sample for bending Rys. 3. Przykładowy pozytywny wynik próby Kommerella o grubości 40 mm po zginaniu o kąt 40° Fig. 3. An exemplary positive result of the Kommerell’s test with a thickness of 40 mm after bending by 40° Tablica II. Minimalne, dopuszczalne kąty gięcia w zależności od gru- bości badanego materiału Table  II. Minimum, acceptable bending angles depending on the thickness of the material being tested Tablica III. Wymiary próbki wg SEP 1390 w zależności od grubości badanego materiału Table III. The dimensions of the sample according to SEP 1390 de- pending on the thickness of the material being tested Tablica I. Wymiary próbek Kommerella w zależności od grubości badanego materiału Table I. The dimensions of Kommerell’s samples depending on the thickness of the material being tested ln = 6g (gdzie g jest grubością materiału badanego). Na ry- sunku 1 przedstawiono wymiary płyty próbnej. Na powierzchni płyty wykonuje się rowek o promieniu r = 4 mm (rys. 1). W wykonanym rowku wykonuje się napoinę przy użyciu materiału dodatkowego dobranego do danego ga- tunku stali. Szerokość napoiny powinna wynosić 10÷12 mm. W tabeli I przedstawiono wymagania wymiarowe próbek w zależności od jej grubości. Próbę uważa się za pozytywną jeśli przy uzyskaniu kąta gięcia (wg tabl. II) na próbce nie pojawiły się pęknięcia i próbka nie uległa złamaniu [3,4]. Próba SEP 1390:1996 Próba SEP 1390:1996 przeznaczona jest do badań mate- riałów o minimalnej granicy plastyczności 235÷355 N/mm2 o minimalnej grubości od 30 mm. Płyta próbna powinna być wycięta z arkuszu blachy zgodnie z kierunkiem jej walcowa- nia. Dopuszczalne jest również pobranie próbki w kierunku prostopadłym do kierunku walcowania. Wymiary próbki, dłu- gość i szerokość uzależnione są od grubości materiału. Spo- sób doboru wymiarów podano w tablicy III i na rysunku 4. Grubość g, mm Długość l, mm Szerokość   Bp, mm Długość napoiny  ln, mm Promień rowka  r, mm Rozstaw podpór  lp, mm Średnica   trzpienia øt, mm 20 240 200 120 4 120 60 30 360 200 180 4 180 90 40 480 200 240 4 240 120 50 600 200 300 4 300 150 Badanie polega na zginaniu napawanej płyty. Próbkę ukła- da się na podporach o średnicy ø 100 mm. Odległość między podporami lp oraz średnica trzpienia gnącego øt są również powiązane z grubością materiału i wynoszą odpowiednio: odległość miedzy podporami lp = 6g, średnica trzpienia øt = 3g. Schemat układu do wykonania próby przedstawiono na rysunku 2. Płytę należy ułożyć napoiną w stronę podpór, aby pod- czas zginania napoina ulegała rozciąganiu. Zginanie prowa- dzi się aż do złamania badanej próbki. Podczas badania na- leży obserwować i zarejestrować kąt, przy którym powstaje pierwsze pęknięcie. Minimalne, dopuszczalne kąty gięcia, w zależności od grubości materiału przedstawiono w tabli- cy II. Podczas próby należy również zarejestrować kąt, przy którym próbka ulegnie zniszczeniu. Po złamaniu próbki na- leży ocenić charakter przełomu. Jeśli pęknięcie ma charak- ter kruchy, należy uznać, że materiał jest trudno spawalny. Próbę można wykonywać również w obniżonej lub pod- wyższonej temperaturze gięcia, aby określić krytyczną tem- peraturę przejścia w stan kruchy materiału badanego [1,3]. Grubość g, mm 20 30 40 50 Minimalny kąt gięcia, ° 60 50 40 30 Grubość  g [mm] Długość  Lp [mm] Szerokość  Bp [mm] Długość napoiny  (min.) Ln [mm] 30 ≤ g ≤ 35 410 200 175 35 < g ≤ 40 440 200 190 40 < g ≤ 45 470 200 220 45 < g ≤ 50 500 200 220 g > 50 500 200 220 88 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Rys. 4. Wymiary próbek wg normy SEP 1390 Fig. 4. Preparation of the Sample by SEP 1390 Rys. 5. Napoina na odcinku badanym Fig. 5. Weld on the test section Rys. 6. Schemat badania wg wytycznych próby SEP 1390 Fig. 6. Test scheme according to SEP 1390 test guidelines Rys. 7. Przykładowy pozytywny wynik próby SEP 1390 Fig. 7. An example of a positive result of the SEP 1390 test Rys. 8. Przełom płyty z negatywnym wynikiem próby SEP 1390 Fig. 8. Breakthrough of the plate with a negative result of the SEP 1390 test Tablica IV. Średnica podpór i trzpienia oraz odległość podpór od siebie Table IV. Diameter of supports and bolts and distance between sup- ports Grubość   g, mm Średnica  trzpienia D, mm Odległość  podpór Lf, mm Średnica  podpór d, mm 30 ≤ g ≤ 35 105 190 ≥ 50 35 < g ≤ 40 120 220 40 < g ≤ 45 135 250 45 < g ≤ 50 150 280 g > 50 150 208 Jeśli badany materiał posiada grubość większą niż 50 mm próbkę należy obrobić z jednej strony, aby jej grubość wyno- siła 50 mm. Wzdłuż próbki należy wyfrezować rowek o pro- mieniu 4 mm. Położenie rowka przedstawione jest na rysun- ku 4. W przypadku próbek obrabianych po grubości, rowek należy wykonać po nieobrabianej stronie płyty. Próbkę napawa się łukowo, elektrodą o grubej rutylowej otulinie (RR) wg EN 499 o średnicy 5 mm. Długość napoiny należy wykonać, wg tablicy III, a jej położenie wg rysunku 4. Wysokość nadlewu napoiny powinien wynosić ok. 1 mm. Ścieg należy być wykonany za jednym przejściem bez prze- rywania. Przykład wykonanej napoiny przedstawiono na ry- sunku 5. Badanie kończy się, jeżeli podczas gięcia próbka uzyska minimalny kąt 60° lub wcześniej zostanie złamana. Wynik pozytywny uzyskiwany jest, gdy przynajmniej jedno pęknię- cie powstałe w napoinie przejdzie do materiału próbki i zo- stanie zatrzymane przez materiał badany. Przykład zazna- czono na rysunku 7. Uzyskany wynik określa się jako negatywny, jeżeli prób- ka zostanie złamana przed osiągnięciem kąta 60°. Próbki ze stali innych niż walcowane termomechanicznie uwa- ża się za złamane (przykład na rys. 8), jeśli odległość po- między środkiem ściegu napoiny i końcem pęknięcia jest większa niż 80 mm. Próbki ze stali walcowanych termome- chanicznie uważa się za złamane, jeśli pęknięcie osiągnie krawędź próbki. Badanie polega na zginaniu napawanej płyty. Próbkę ukła- da się na podporach o średnicy min 50 mm. Odległość mię- dzy podporami oraz średnicę trzpienia gnącego dobiera się wg tablicy IV. Próbkę układa się w taki sposób, aby napoina znajdowała się w strefie rozciągania. Schemat układu do wy- konania próby przedstawiono na rysunku 6. Zginanie prowa- dzi się jednostajnie aż do osiągnięcia kąta, co najmniej 60°. Wnioski  – Pomimo podobieństw w przygotowaniu próbek i przeprowadzeniu badań, prób wg Kommerella i wytycznych SEP 1390 nie należy ze sobą utożsamiać. – Z wykorzystaniem próby Kommerella można określić czy zaprojektowane złącze spawane będzie odporne na powstanie i rozwój pęknięć. Jeżeli po osiągnięciu kąta gięcia 60° nie pojawiły się żad- ne pęknięcia, lub pęknięcia, które powstały w napoinie nie dotarły do linii wtopienia, próbę uznaje się za nieważną. W ta- kim przypadku badanie należy powtórzyć na kolejnej płycie. Jeżeli próba dla badanego materiału wypadła negatyw- nie należy materiał wykluczyć lub pobrać dwie nowe próbki materiału z tej samej partii kontrolnej i poddać je badaniom. Obydwie próbki muszą spełnić wymagania [4÷8]. 89PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Literatura [1] Jakubiec M., Lesiński K., Czajkowski H.: Technologia konstrukcji spawa- nych, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa, 1980. [2] PN-EN 1090-1+A1:2012 Wykonanie konstrukcji stalowych i aluminio- wych – Część 1: Zasady oceny zgodności elementów konstrukcyjnych [3] Butnicki S.: Spawalność i kruchość stali, Wydawnictwo Naukowo-Tech- niczne, Warszawa, 1979. [4] Kozłowski J.: Ocena spawalności materiałów wg próby Kommerella i SEP 1390, Praca dyplomowa pod kierownictwem dr. inż. R. Krawczyka, Poli- technika Częstochowska, Częstochowa 2014. [5] Krawczyk R., Kozłowski J.: Ocena spawalności grubościennych mate- riałów na przykładzie próby SEP 1390, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, R 60 nr 3, 2016, s. 56-60. [6] Krawczyk R., Kozłowski J.: Analiza wpływu zmian geometrii napoiny na przebieg próby SEP 1390, Biuletyn Instytutu Spawalnictwa, R 60 nr 4, 2016, s. 72-76. 10.17729/ebis.2016.4/8 [7] SEP 1390:1996 [8] Pakos R.: Technologiczna próba spawalności według ABV-SEP 1390, Przegląd Spawalnictwa, 4, 2013, s. 14-17. 10.26628/ps.v85i4.262 – Próba wg wytycznych SEP 1390, w którym ułożona napoina jest generatorem pęknięć, pozwala na określenie czy badany materiał będzie w stanie zatrzymać rozwijające się pęknięcia. – W próbie Kommerella za wynik pozytywny uznaje się próbkę, w której podczas zginania do wymaganego minimalnego kąta nie powstanie żadne pęknięcie. Natomiast w próbie wg wytycznych SEP 1390 taki wynik ocenia się jako próba nie- ważna. – Zginanie w próbie Kommerella prowadzi się aż do złamania próbki, przy czym należy sprawdzić, czy przy wymaganym minimalnym kącie nie powstały pęknięcia. Natomiast próbę wg wytycznych SEP 1390 prowadzi się do uzyskania kąta gięcia 60° i próbę poddaje się ocenie. – Ze względu na możliwość wystąpienia wyniku negatywnego próby, najkorzystniej, z punktu widzenia wytwórcy konstruk- cji, jest zamówienie materiału z próbą przeprowadzoną przez dostawcę lub hutę, a fakt przeprowadzenia takowej próby i jej wynik powinien być umieszczony na protokole z badań lub świadectwie odbioru (ateście). – Przeprowadzenie próby po zakupie stali przez wytwarzającego konstrukcję, w przypadku negatywnego jej wyniku, może narazić wytwórcę na straty spowodowane niemożliwością zastosowania zakupionego materiału. – Zamawiając materiał należy określić wcześniej wszystkie niezbędne wymagania jakościowe oraz kontrolować ich speł- nienie przy dostawie.