PS 5 2018 WWW str 151PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Zgrzewanie tarciowe ultradrobnoziarnistej stali 316L Friction welding of ultrafine grained 316L steel Mgr inż. Beata Skowrońska; mgr inż. Piotr Siwek; dr hab. inż. Tomasz Chmielewski, prof. PW; dr hab. inż. Dariusz Golański,  prof. PW – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: b.skowronska@wip.pw.edu.pl Streszczenie W artykule omówiono problematykę zgrzewalności metali o ultradrobnoziarnistej strukturze. Problem omówiono na przy- kładzie stali 316L o ultradrobnoziarnistej strukturze uzyskanej na drodze obróbki plastycznej hydrostatycznego wyciskania. Złącza uzyskano metodą zgrzewania tarciowego. Para- metry zgrzewania dobierano wg kryterium najniższego stop- nia rekrystalizacji obszaru złącza. Wykonano badania me- talograficzne, scharakteryzowano wybrane obszary złącza zgrzewanego pod względem twardości i zasięgu zmiękcze- nia materiału. Wykonano próby statycznego rozciągania, po- równano wytrzymałość na rozciąganie materiału rodzimego oraz złącza zgrzewanego. Słowa kluczowe: zgrzewanie tarciowe; zgrzewalność; nano- struktura Abstract The article discusses the issues of weldability of metals with UFG (ultrafine grained) metals. The problem was dis- cussed on the example of 316L steel with UFG structure obtained by metal forming method of hydrostatic extrusion. The joints were obtained by friction welding. Welding parameters were selected according to the criterion of the lowest degree of recrystallization of the joint area. Metal- lographic examinations were performed, selected areas of the joint welded in terms of hardness and range of softening of the material. Static tensile tests were carried out, the ten- sile strength of the parent material and the welded joint were compared. Keywords: friction welding; weldability; UFG metals Wstęp Metale ultradrobnoziarniste UFG (ang. Ultrafine Grained) charakteryzują się przede wszystkim średnim wymiarem ziarna <1 µm. Nierzadko rozmiary krystalitów mają war- tości nanometryczne. Charakterystycznym dla tej grupy materiałów jest również kierunkowość struktury będąca następstwem wytwarzania ich metodami SPD (ang. Sever Plastic Deformation), czyli obróbką dużych odkształceń pla- stycznych [1]. Standardowymi przykładami metod dużego odkształcenia plastycznego są przeciskanie przez kanał kątowy ECAP (ang. Equal Channel Angular Pressing) [2] meto- da ta jest stosowana najczęściej do uzyskiwania ultradrob- noziarnistej struktury. Metodą którą wytworzono materiał na eksperyment opisany w niniejszym artykule jest wyciska- nie hydrostatyczne HE (ang. Hydrostatic Extrusion) [3]. Meta- le UFG wykazują w stosunku do swych mikrokrystalicznych odpowiedników znaczący wzrost wytrzymałości na rozcią- ganie oraz wzrost udarności. Efektywne wykorzystanie me- tali UFG w technice wymaga jednak opracowania skutecz- nych metod ich spajania. Zastosowanie klasycznych metod spawalniczych bazujących na topieniu brzegów łączonych materiałów nie jest możliwe ze względu na strukturę pier- wotną spoiny. Stopienie, a nawet nagrzanie do temperatury rekrystalizacji niszczy specyficzne właściwości metali UFG. Beata Skowrońska, Piotr Siwek, Tomasz Chmielewski, Dariusz Golański przeglad Welding Technology Review W kontekście silnej skłonności metali UFG do rekrystalizacji, proces spajania wymaga łączenia w stanie stałym w możliwie krótkim czasie. W ramach eksperymentu prowadzono zgrze- wanie tarciowe prętów ze stali 316L o średnicy 6 mm, któ- rych ultradrobnoziarnista struktura została uzyskana w Instytu- cie Wysokich Ciśnień PAN metodą hydrostatycznego wyciska- nia [4], właściwości materiału zostały szeroko scharakteryzo- wane w publikacji [5]. W celu zbadania właściwości uzyskanych połączeń próbki poddano badaniom metalograficznym, próbie statycznego rozciągania i pomiarom mikrotwardości. Badania miały na celu analizę wpływu ilości wprowadzonego ciepła na właściwości i mikrostrukturę złącza. Materiał po procesie wyciskania hydrostatycznego po- siada bardzo dużą zmagazynowaną energię wewnętrzną, podwyższoną w wyniku nagromadzenia defektów struktury, na którą ciepło wpływa destrukcyjnie. Ze względu na niesta- bilną strukturę materiałów ultradrobnoziarnistych, która łatwo ulega rozrostowi, jako odpowiednią metodę do łączenia tych materiałów, wytypowano zgrzewanie tarciowe, ze względu na mechaniczny sposób doprowadzenia precyzyjnie sterowanej ilości ciepła bezpośrednio w miejsce połączenia. Celem pracy było zbadanie wpływu cyklu cieplnego zgrzewania tarciowego na strukturę i wybrane właściwości złączy stali 316L UFG. DOI: http://dx.doi.org/10.26628/ps.v90i5.917 152 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Rys. 1. Wpływ procesu zgrzewania na średni wymiar ziarna oraz na wytrzymałość: a) stal drobnoziarnista, b) stal ultradrobnoziarnista Fig. 1. The influence of friction welding process on mean grain size and strength: a) fine grain structure, b) ultra fine grain structure Rys. 2. Sposób mocowania próbek zgrzewanych, obrotowe wrzecio- no – A, nieruchomy uchwyt – B Fig. 2. Method of fixing welded samples, rotary spindle – A, fixed handle – B Tablica I. Parametry zgrzewania stali 316L UFG Table I. Friction welding process parameters of 316L UFG steel Zastosowana metoda zgrzewania Zgrzewanie tarciowe obrotowe to proces, w którym ciepło niezbędne do powstania trwałego połączenia, wydzielane jest w wyniku tarcia w obszarze wzajemnego styku zgrze- wanych materiałów, na skutek bezpośredniej zamiany ener- gii mechanicznej na energię cieplną. Istota procesu polega na wytworzeniu złącza poprzez spajanie w stanie stałym. Połączenie uzyskuje się w wyniku odkształcenia plastycz- nego materiału w obszarze styku łączonych elementów. Energia mechaniczna tarcia powoduje nagrzewanie obszaru styku do stanu silnie uplastycznionego, dodatkowo wywar- cie siły docisku i zbliżenie czystych metalicznie powierzchni na odległość porównywalną do parametru sieci powoduje powstanie trwałego metalicznego połączenia w stanie sta- łym [6÷11]. Zgrzeina tworzy się w wyniku aktywowanych cieplnie i mechanicznie dużych naprężeń o wysokim gra- diencie, procesów dyfuzji, a także podczas powstawania no- wych granic ziaren, rozpuszczania i rozdrabniania tlenków oraz wspólnej krystalizacji metalu w obszarze powierzchni tarcia. Zgrzewanie tarciowe materiałów o mikrokrystalicz- nej strukturze prowadzi do wzrostu wytrzymałości mate- riału w obszarze złącza, jest to spowodowane rozdrobnie- niem ziaren w zgrzeinie pod wpływem tarcia w warunkach wysokiego ciśnienia. W przypadku zgrzewania materiałów ultradrobnoziarnistych powstała zgrzeina jest miejscem o najmniejszej wytrzymałości, jak to schematycznie przed- stawiono na rysunku 1. W obszarze wydzielania ciepła, ul- tradrobnoziarnista struktura rekrystalizuje, a konsekwencją rekrystalizacji (zmniejszenia udziału objętościowego granic ziaren) jest pogorszenie właściwości mechanicznych. Zgrzewanie tarciowe  ultradrobnoziarnistej stali 316L Zgrzewanie prowadzono na wysokoobrotowej zgrzewar- ce tarciowej, charakteryzującej się szerokim zakresem do- stępnych parametrów procesu. Prędkość obrotowa głowicy: 6000÷24000 obr/min, siła docisku w fazie tarcia do 20 kN, siła docisku w fazie spęczania do 40 kN, czas tarcia: od 10 ms. Na rysunku 2 przedstawiono sposób zamocowania próbek w maszynie. Jedną z nich umieszczono w obrotowym wrze- cionie, oznaczone literą A (rys. 2), natomiast drugą zabloko- wano w nieruchomym uchwycie –B. Parametry procesu zgrzewania tarciowego dobierano według kryterium najwyższej wytrzymałości na rozciąga- nie złącza zgrzewanego. Nominalnie materiał stali 316L UFG charakteryzuje się właściwościami Rp0,2 = 1180 MPa, Rm = 1250 MPa (wartość średnia z czterech pomiarów). Naj- lepsze uzyskane złącza zgrzewane uzyskały odpowiednio Rp0,2 = 780 MPa, Rm = 890 MPa. W tablicy I przedstawiono warunki zgrzewania tarciowego w których odnotowano naj- niższy stopień degradacji materiału stali 316L UFG w SWC. Materiał zgrzewany Stal 316L UFG Średnica próbek 6 mm Prędkość obrotowa wrzeciona 12000 obr/min Czas tarcia 60 ms Czas opóźnienia 100 ms Czas spęczania 3000 ms Hamowanie napędu Tak Ciśnienie na czole próbek podczas tarcia 160 MPa Ciśnienie na czole próbek podczas spęczania 280 MPa Badania metalograficzne  uzyskanych złączy Rysunek 3 obrazuje mikrostrukturę zgrzeiny powstałej w warunkach najmniejszej degradacji mechanicznych wła- ściwości ultradrobnoziarnistej struktury. Złącze charakte- ryzuje stosunkowo wąska strefa wpływu ciepła (rekrysta- lizacji) o szerokości ok. 0,8 mm, nieznacznie różniąca się strukturą od materiału podstawowego. Pomiar szerokości SWC przedstawiono na rysunku 4. Porównywalna szerokość SWC na całym promieniu złącza świadczy o właściwych rela- cjach prędkości obrotowej i czasu zgrzewania. Mikrostruktu- ra materiału przylegającego do złącza różni się od materiału rodzimego, jednak szerokość pasma degradacji struktury jest relatywnie mała. Schemat pomiarów mikrotwardości metodą Vickersa zaprezentowano na rysunku 5. W obrębie złącza wyko- nano po cztery serie pomiarów przy obciążeniu 100 g, w dwóch obszarach zgrzeiny, pierwszy przy powierzchni zewnętrznej próbki, kolejny w osi prętów. Metodyka ba- dań była następująca: pomiary rozpoczynano od central- nej części złącza, a następnie symetrycznie wykonywano pomiar co 0,1 mm, aż do momentu uzyskania wyników świadczących o końcu strefy wpływu ciepła. Twardość w materiale podstawowym, kształtowała się na poziomie ok. 280÷300 HV0,1. Wykres z rysunku 6 obrazuje szerokość SWC oraz wska- zuje na stopień degradacji (rekrystalizacji) specyficznej ultradrobnoziarnistej struktury. Przebieg zmian twardości jest zróżnicowany, twardość w poszczególnych strefach 153PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Rys. 3. Mikrostruktura złącza tarciowego stali 316L UFG, trawiona Fig. 3. Microstructure of friction welded joint of 316L UFG steel, etched Rys. 6. Liniowy rozkład twardości w złączu tarciowym stali 316L UFG Fig. 6. Linear distribution of microhardness in welded joint of 316L UFG steel Rys. 4. Pomiar SWC złącza tarciowego stali 316L UFG, trawiona Fig. 4. HAZ measurements in friction welded joint of 316L UFG ste- el, etched Rys. 5.  Rozkład punktów pomiarowych w złączu tarciowym stali 316L UFG Fig. 5. Distribution of measurements points in friction welded joint of 316L UFG steel zmienia się od najniższej wartości na poziomie 183 HV 0,1 w osi próbki do wartości charakterystycznej dla materiału rodzimego. Na wykresie przedstawiono średnią wartość z czterech pomiarów z odchyleniem standardowym (roz- kład t-studenta z 95% poziomem ufności). Podsumowanie Otrzymane wyniki potwierdzają słuszność stosowania zgrzewania tarciowego jako odpowiedniej metody łączenia ma- teriałów o strukturach silnie rozdrobnionych. Uzyskane wyniki wykazują dobrą relację wytrzymałości otrzymanych zgrze- in do wytrzymałości materiału podstawowego. Nominalnie materiał stali 316L UFG charakteryzuje się właściwościami Rp0,2=1180 MPa, Rm=1250 MPa (wartość średnia z czterech pomiarów). Najlepsze uzyskane złącza zgrzewane uzyskały od- powiednio średnio Rp0,2=780 MPa, Rm=890 MPa. Na podstawie uzyskanych wyników można stwierdzić, że spajalność metali o ultradrobnoziarnistej strukturze w kon- tekście degradacji właściwości jest ograniczona. Należy tak projektować warunki spajania, by ograniczać wpływ ciepła na materiał rodzimy poprzez szybkie nagrzewanie przy możliwie wysokim gradiencie temperatury oraz ograniczaniu energii spajania do niezbędnego minimum. 154 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 5/2018 Literatura [1] Hughes D.A. and Hansen N.: High angle boundaries formed by grain sub- division mechanisms, Acta Materialia, 9 (45), pp. 3871-3886, 1997. [2] Langdon T.G.: The impact of bulk nanostructured materials in modern research, Reviews on Advanced Materials Science, 25, pp. 11-15, 2010. [3] Kulczyk M., Przybysz S., Skiba J., Pachla W.: Severe Plastic Deformation Induced in Al, Al-Si, Ag and Cu by Hydrostatic Extrusion, Archives of Me- tallurgy and Materials, 59, pp. 59-64, 2014. [4] Pachla W., Skiba J., Kulczyk M., Przybysz S., Przybysz M., Wróblewska M., Diduszko R., Stępniak R., Bajorek J., Radomski M., Fąfara W.: Nanostruc- turization of 316L type austenitic stainless steels by hydrostatic extru- sion, Materials Science and Engineering: A, vol. 615, oo, 116-127, 2014. [5] Garbacz H., Lewandowska M., Pachla W., Kurzydłowski K.: Structural and mechanical properties of nanocrystalline titanium and 316LVM ste- el processed by hydrostatic extrusion, Journal of Microscopy, vol. 223, pp. 272-274, 2006. [6] Salacinski T., Chmielewski T., Winiarski M., Cacko R., Świercz R.: Rough- ness of Metal Surface After Finishing Using Ceramic Brush Tools, Advan- ces in Materials Science, vol. 18 (1), pp. 20-27, 2018. [7] Pietrzak K., Kaliński D., Chmielewski M., Chmielewski T., Włosiński W., Choręgiewicz K.: Processing of intermetallics with Al2O3 or steel joints obtained by friction welding technique, 12th Conference of the European Ceramic Society – ECerS XII, Stockholm, 2011. [8] Ferenc K., Cegielski P., Chmielewski T.: Technika spawalnicza w praktyce, Poradnik inżyniera konstruktora i technologa, Verlag Dashofer, Warsza- wa, 2015. [9] Włosiński W., Chmielewski T., Kucharczyk M.: Spajanie tarciowe stopów NiAl i FeAl ze stalą węglową St3S, Przegląd Spawalnictwa vol. 76 (1), s. 6-12, 2004. [10] Hudycz M., Winiarski M., Chmielewski T.: Tarciowe metalizowanie cerami- ki AlN tytanem, Przegląd Spawalnictwa, vol. 87 (10), s. 31-35, 2015. [11] Chmielewski T.: Wykorzystanie energii kinetycznej tarcia i fali detonacyj- nej do metalizacji ceramiki, Prace Naukowe PW, seria Mechanika, Zeszyt 232, s. 1-155. 2012.