201404_PSpaw_8972.pdf 5Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Krzysztof Pańcikiewicz Anna Zielińska–Lipiec Edmund Tasak Mikrostruktura i właściwości mechaniczne złączy stali t24 spawanych metodami konwencjonalnymi i wysokoenergetycznymi Microstructure and mechanical properties of t24 steel  joints welded by typical and high-power processes Streszczenie Przedstawiono wyniki obserwacji wizualnych, ba- dań makro- i mikroskopowych oraz pomiarów twardo- ści złączy doczołowych blach ze stali 7CrMoVTiB10-10 (T24). Złącza spawane wykonano łukiem krytym, wiązką laserową i metodą hybrydową (wiązka laserowa + spa- wanie łukowe elektrodą topliwą w osłonie gazów). Ob- serwacje wizualne pozwoliły na ujawnienie nielicznych niezgodności spawalniczych, których obecność została potwierdzona w badaniach makroskopowych. Badania mi- kroskopowe nie wykazały istotnego wpływu technologii spa- wania na mikrostrukturę SWC, natomiast spoiny uzyskane w poszczególnych procesach charakteryzowały się zróż- nicowaną mikrostrukturą, determinowaną m.in. szybko- ścią odprowadzania ciepła. Pomiary twardości wykazały, iż niezależnie od zastosowanej technologii maksymalna wartość twardości przekracza 350 HV10. Słowa kluczowe: energetyka, stal T24, spawanie abstract The paper presents the results of visual observation, macro- and microscopic examination and hardness test- ing of butt-welded joints of 7CrMoVTiB10-10 steel. Weld- ed joints was made by Submerged Arc Welding, Laser Beam Welding and a hybrid method (Laser Beam Weld- ing + Gas Metal Arc Welding). Visual observation shown the presence of a few imperfections, what confirmed the macroscopic examination. Microscopic examination shown no significant effect of welding processes in the HAZ microstructure, while weld metal obtained by differ- ent processes is characterized by varied microstructure, that is determined i.e. heat removal rate. Hardness meas- urement shown that maximum hardness value exceed 350 HV10, regardless of welding process. Keywords: power industry, T24 steel, welding Wstęp Projektowanie i wdrażanie nowych materiałów w energetyce spowodowane jest koniecznością pod- noszenia sprawności wytwarzania energii i zmniejsza- nia emisji zanieczyszczeń. Równie ważnym aspektem jest opracowywanie odpowiedniej technologii ich łą- Mgr inż. Krzysztof Pańcikiewicz; dr hab. inż. anna Zielińska–Lipiec, prof. aGH; prof. dr hab. inż. Edmund tasak – AGH Akademia Górniczo–Hutnicza, Kraków. Autor korespondencyjny/Corresponding author: krzysztof.pancikiewicz@agh.edu.pll czenia. W przypadku rozważanej, niskostopowej stali bainityczno-martenzytycznej 7CrMoVTiB10-10 (T24) zamierzeniem projektowym było wyeliminowanie pod- grzewania wstępnego przed spawaniem oraz wyko- nywania obróbki cieplnej po spawaniu [1]. Husemann i współautorzy [2] wskazywali na problem z uzyska- niem twardości w SWC poniżej wymaganej 350 HV10, co jednak nie przeszkodziło w stosowaniu tej stali 6 Przegląd sPawalnictwa 4/2014 w kolejnych projektach kotłów. Jednocześnie podjęto próby spawania łukiem krytym bez stosowania dodat- kowych zabiegów cieplnych, czego wynikiem były licz- ne problemy [3÷14]. Wynikiem prac nad właściwymi technologiami łą- czenia jest np. wykorzystanie wysokoenergetycznych źródeł ciepła do wykonywania wzdłużnych złączy pa- chwinowych typu rura-płaskownik [15]. W pracy przedstawiono wyniki analizy struktury i właściwości mechanicznych złączy doczołowych blach ze stali T24, spawanych różnymi metodami. Przebieg badań Ocenę mikrostruktury i właściwości mechanicznych doczołowych złączy spawanych blach stali 7CrMo- VTiB10-10 (T24) przeprowadzono w oparciu o obser- wacje wizualne, badania makro- i mikroskopowe oraz pomiary twardości. Złącza spawane wykonano łukiem krytym, wiązką laserową i metodą hybrydową – wiąz- ka laserowa i spawanie łukowe (elektroda topliwa w osłonie gazów). Badania makroskopowe wykona- no na mikroskopie stereoskopowym Delta Optical SZ-453T, natomiast obserwacje mikroskopowe przy użyciu mikroskopu świetlnego Leica DMLM. Badania makro- i mikroskopowe przeprowadzono na zgładach metalograficznych przygotowanych w płaszczyźnie prostopadłej do osi spoiny, szlifowanych mechanicz- nie, polerowanych tlenkiem aluminium i trawionych ni- talem. Pomiary twardości wykonano na twardościomie- rzu uniwersalnym Zwick ZHU 187,5 metodą Vickersa przy obciążeniu 49,035 n (5 kG). Odciski wykonywa- ne były wzdłuż linii pomiarowej przebiegającej przez wszystkie strefy złącza, z zachowaniem stałej odległo- ści 0,5 mm pomiędzy punktami wyznaczonymi przez przekątne odcisków. W przypadku złącza spawanego wiązką laserową i metodą hybrydową linia pomiarowa usytuowana była w połowie grubości złącza, natomiast dla złącza spawanego łukiem krytym linia pomiarowa znajdowała się w połowie grubości ostatniego ściegu. Obserwacje wizualne Złącza spawane poddano ocenie pod kątem spełnie- nia wymagań Pn-En ISO 5817 i Pn-En ISO 13919-1, klasyfikujących poziomy jakości wg niezgodności spa- walniczych odpowiednio w złączach spawanych łuko- wo i wiązką laserową. na rysunkach 1÷3 przedstawio- no lico i grań złączy spawanych. Pomiary wielkości geometrycznych wykonano suw- miarką o dokładności pomiarowej 0,05 mm i spoino- mierzem analogowym typu SPA-40 o dokładności po- miarowej 0,05 mm. Grubość płaskowników spawanych łukowo wynosiła 8 mm, natomiast złączy wykonanych metodami wysokoenergetycznymi 6 mm. Obserwacje wizualne nie wykazały niezgodności spawalniczych w złączu wykonanym łukiem krytym, klasyfikując złą- cze na poziomie jakości B. Rys. 1. Złącze spawane łukiem krytym: widok od strony lica Fig. 1. Submerged arc welded joint: view of face of weld Rys. 2. Złącze spawane wiązką laserową: a) lico spoiny, b) grań spoiny Fig. 2. Laser beam welded joint: a) face of weld, b) root of weld Rys. 3. Złącze spawane metodą hybrydową: a) lico spoiny, b) grań spoiny Fig. 3. Hybrid method welded joint: a) face of weld, b) root of weld a) b) b) a) 7Przegląd sPawalnictwa 4/2014 W złączu spawanym wiązką laserową stwier- dzono występowanie krateru (2024) o głębokości 1,0 mm, mieszczącego się w wartości granicznej dla poziomu jakości B (< 1,8 mm). Z kolei w złączu wyko- nanym metodą hybrydową stwierdzono niezgodność spawalniczą rozpoznaną jako niezupełne wypełnienie rowka spawalniczego (511). Głębokość niewypełnienia wynosząca 0,25 mm mieściła się w wartości granicznej dla poziomu jakości B, przewidzianego dla niezgodno- ści krótkich (≤ 0,5 mm). Zaobserwowany wyciek (504) od strony grani o wysokości 1,5 mm mieści się w war- tości granicznej dla poziomu jakości D (≤ 1,8 mm). Od- notowano również rozprysk (602) po obu stronach lica spoiny. Liczba osadzonych cząsteczek metalu wynosi- ła ok. 10 szt. na każde 100 mm długości spoiny. Ze względu na założony program badań stwierdzo- ne niezgodności spawalnicze nie będą miały wpływu na wyniki oceny mikrostruktury i pomiary twardości. Badania makroskopowe na rysunkach 4÷6 przedstawiono odpowiednio prze- kroje poprzeczne złączy spawanych łukiem krytym, wiązką laserową i metodą hybrydową. Obserwacje Rys. 4. Makrostruktura złącza stali T24 spawanego łukiem krytym. Trawiono nitalem. na zdjęciu dodatkowo widoczny odcisk w spoinie po pomiarze twardości Fig. 4. Macrostructure of T24 steel submerged arc welded joint. nital etching. Visible the stamp from hardness measurement makroskopowe potwierdziły występowanie niezgod- ności spawalniczych ujawnionych podczas obserwacji wizualnych. Dodatkowo odnotowano występowanie pustek gazowych (200) w złączu wykonywanym wiąz- ką laserową. Maksymalny wymiar dla pojedynczego pęcherza (0,42 mm) mieścił się w wartości granicznej dla poziomu jakości B (≤ 1,8 mm; f < 0,7%). W przy- padku spawania metodami wysokoenergetycznymi zaobserwowano również niezgodność określaną jako przesunięcie brzegów (507). Zarówno w przypad- ku złącza spawanego wiązką laserową, jak i metodą hybrydową mieści się ono w wartości granicznej dla poziomu jakości B (≤ 0,6 mm) i wynosi odpowiednio 0,4 mm i 0,3 mm. Badania mikroskopowe Badania mikroskopowe wykazały brak istotnych różnic w mikrostrukturze strefy wpływu ciepła złączy spawanych metodami konwencjonalnymi i wysoko- energetycznymi. na rysunku 7 przedstawiono obszar przegrzania, który został nagrzany podczas spawania powyżej 1100°C. Charakteryzuje się on gruboziarnistą strukturą bainityczno-martenzytyczną z widocznymi wydzieleniami węglikoazotków tytanu. na rysunku 8 przedstawiono obszar normalizowania o strukturze drobnoziarnistej, identycznej jak w przypadku ma- teriałów poddanych wyżarzaniu normalizującemu. W obszarze częściowego przekrystalizowania (rys. 9), nagrzanego do temperatury w zakresie Ac1-Ac3, występują zarówno ziarna, które uległy przekrystalizo- waniu (świeża struktura bainityczno-martenzytyczna), jak i ziarna charakterystyczne dla materiału rodzimego (wysokoodpuszczona struktura bainityczno-martenzy- tyczna). W obszarze spoiny (rys. 10÷12) obserwowana jest zróżnicowana mikrostruktura wynikająca z szybkości chłodzenia zależnej od stosowanej technologii spa- wania. Dodatkowo zaobserwowano, że poszczególne składniki mikrostruktury ulegają odmiennemu trawieniu, które może być determinowane przez szybkość odpro- wadzania ciepła. Dokładna analiza tego zagadnienia wymaga przeprowadzenia szczegółowych badań. Rys. 5. Makrostruktura złącza stali T24 spawanego laserowo. Tra- wiono nitalem Fig. 5. Macrostructure of T24 steel laser beam welded joint. nital etching Rys. 6. Makrostruktura złącza stali T24 spawanego metodą hybry- dową. Trawiono nitalem Fig. 6. Macrostructure of T24 steel hybrid method welded joint. nital etching 8 Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Rys. 7. Mikrostruktura w obszarze przegrzania SWC stali T24. Tra- wiono nitalem Fig. 7. Microstructure of T24 steel in the overheating zone of HAZ. nital etching Rys. 8. Mikrostruktura w obszarze normalizowania SWC stali T24. Trawiono nitalem Fig. 8. Microstructure of T24 steel in the normalizing zone of HAZ. nital etching Rys. 9. Mikrostruktura w obszarze częściowego przekrystalizowania SWC stali T24. Trawiono nitalem Fig. 9. Microstructure of T24 steel in the recrystalize zone of HAZ. nital etching Rys. 10. Mikrostruktura spoiny stali T24 wykonanej łukiem krytym. Trawiono nitalem Fig. 10. Microstructure of T24 steel weld metal made by submerge arc welding. nital etching Rys. 11. Mikrostruktura spoiny stali T24 wykonanej wiązką laserową. Trawiono nitalem Fig. 11. Microstructure of T24 steel weld metal made by laser beam welding. nital etching Rys. 12. Mikrostruktura spoiny stali T24 wykonanej metodą hybry- dową. Trawiono nitalem Fig. 12. Microstructure of T24 steel weld metal made by hybrid method. nital etching 9Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Podsumowanie Przeprowadzone badania wykazały brak istotne- go wpływu technologii spawania na mikrostrukturę strefy wpływu ciepła i twardość złączy spawanych. Jednakże zastosowanie spawania wysokoener- getycznego powoduje wzrost wydajności procesu łączenia i uzyskanie spoiny w jednym przejściu. Spoina ta ma odmienną mikrostrukturę niż spoiny wykonane łukiem krytym. Różnice te ujawniane są Literatura [1] J. Arndt, K. Haarmann, G. Kottmann, J. Vaillant, W. Bendick, G. Kubla, A. Arbab, F. Deshayes: The T23/T24 Book. new Grades for Waterwalls and Superheaters, Vallourec & Man- nesmann Tubes, 2000. [2] R.-U. Husemann, W. Bendick, K. Haarmann, J. Heeschen, A. Helmrich: Der neue Werkstoff 7CrMoVTiB10-10 fur die Kesselkomponente Membranwand (Teil 2), VGB Kraftwerks Technik, 2000, nr 8, s. 97-101. [3] J. Adamiec: Produkcja paneli ścian szczelnych kotłów z nowej bainitycznej stali 7CrMoVTiB10-10, Spajanie metali i tworzyw w praktyce, 2008, nr 2, s. 14-18. [4] J. Adamiec, M. Więcek, W. Gawrysiuk: Spawanie łukiem kry- tym paneli ścian szczelnych kotłów przemysłowych z baini- tycznej stali 7CrMoVTiB10-10, Spawanie w energetyce: XVI międzynarodowa konferencja Opole-Jarnołtówek, Opole, 23-25 kwietnia 2008. na etapie trawienia. Prawdopodobną przyczyną ich występowania jest różna szybkość odprowadzania ciepła. W omawianych przypadkach twardość w spo- inie i strefie wpływu ciepła przekracza 350 HV5, przy czym jej wartość w spoinie wykonanej łukiem krytym została przekroczona tylko w pobliżu linii wtopienia. [5] E. Tasak, J. Adamiec, A. Ziewiec: Pękanie złączy spawa- nych stali bainitycznej w gatunku 7CrMoVTiB10-10 (T24), Spawanie w energetyce: XVI międzynarodowa konferencja Opole-Jarnołtówek, Opole, 23-25 kwietnia 2008. [6] E. Tasak, A. Ziewiec, J. Adamiec: „Wpływ wodoru na pęka- nie spoin w stalach bainitycznych i mikrostopowych,” Hutnik - Wiadomości Hutnicze, 2008, R. 75, nr 4, s. 170-176. [7] J. Adamiec, A. Hernas: Experiences in welding of membrane panels made of 7CrMoVTiB10-10 (T24) steel, 14th Interna- tional Research/Expert Conference: Trends in the Develop- ment of Machinery and Associated Technology, Mediterra- nean 66, Cruise, 11-18 wrzesień 2010. [8] J. Adamiec, M. Więcek, W. Gawrysiuk: Doświadczenia przy spawaniu łukiem krytym paneli ścian szczelnych kotłów z bainitycznej stali 7CrMoVTiB10-10, Spawanie w energety- ce: XVII międzynarodowa konferencja Opole-Turawa, Opo- le, 20-23 kwietnia 2010. Pomiary twardości Rozkłady wyników pomiarów twardości wykonanych na przekroju poprzecznym złączy spawanych przed- stawiono dla poszczególnych metod na rysunkach 13÷15. We wszystkich złączach maksymalna wartość twardości w spoinie i SWC przekracza 350 HV5, co może być m.in. przyczyną zwiększonej skłonności do występowania pęknięć zimnych. Rys. 15. Rozkład twardości w złączu stali T24 spawanym metodą hybrydową Fig. 15. Hardness distribution in the hybrid method welded joint of T24 steel Rys. 13. Rozkład twardości w złączu stali T24 spawanym łukiem krytym Fig. 13. Hardness distribution in the submerged arc welded joint of T24 steel Rys. 14. Rozkład twardości w złączu stali T24 spawanym wiązką la- serową Fig. 14. Hardness distribution in the laser beam welded joint of T24 steel 10 Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Podziękowanie Autorzy dziękują firmie Energoinstal Katowice za wykonanie złącza spawanego metodą hybrydową oraz Centrum Laserowych Technologii Metali w Kielcach za wykonanie złącza spawanego wiązką laserową. Badania wykonano w ramach projektu nr 2012/07/N/ST8/00630. [9] W. Gawrysiuk, M. Więcek, J. Adamiec: Spawanie ścian szczelnych wykonanych ze stali T/P24 (7CrMoVTiB10-10). Fakty i Mity, Spawanie w energetyce: XVII międzynarodowa konferencja Opole-Turawa, Opole, 20-23 kwietnia 2010. [10] J. Adamiec: Hot cracking of welded joints of the 7CrMoVTiB 10-10 (T/P24) steel, IOP Conference Series: Materials Scien- ce and Engineering, 2011, nr 22. [11] J. Adamiec: Pękanie złączy spawanych ze stali 7CrMo- VTiB10-10, Materiały konferencji POWERWELDInG 2011, Kroczyce - Ostaniec, 8-9 wrzesień 2011. [12] Ľ. Mráz, P. Bernasovský, P. Zifčák, P. Brziak, J. Kotora, D. Krajči, M. Mráz, J. Pecha: Skúsenosti s úžitkovými vlast- nosťami ocele T24, Zváranie - Svařování, 2012, R. 61, nr 5-6, s. 105-114. [13] A. Ziewiec, K. Pańcikiewicz, E. Tasak: Pękanie spoin w stali 7CrMoVTiB10-10 (T24) w czasie spawania, uruchamiania i eksploatacji bloków energetycznych, Przegląd Spawalnic- twa, 2012, R. 84, nr 5, s. 2-7. [14] E. Tasak, A. Ziewiec, K. Pańcikiewicz: Problemy materiało- we przy wytwarzaniu ścian szczelnych kotłów energetycz- nych na parametry nadkrytyczne, Hutnik-Wiadomości Hutni- cze, 2012, R. 79, nr 4, s. 247-253. [15] W. Gawrysiuk, M. Więcek, J. Adamiec: Spawanie hybry- dowe (laser+MAG) paneli ścian szczelnych kotłów ze stali 7CrMoVTiB10-10, Materiały i technologie stosowane w bu- dowie kotłów o parametrach nadkrytycznych o temperaturze pary do 700°C, Gliwice, 2013. Imię i nazwisko Kontakt do osoby zamawiającej: Adres nIP Zamawiam artykuły: Nr zeszytu: ..........., rok ............., strony ..................... Nr zeszytu: ..........., rok ............., strony ..................... Nr zeszytu: ..........., rok ............., strony ..................... Cena Cena 1 artykułu z numeru archiwalnego w wersji elektronicznej: 21 zł (w tym 5% VAT) W celu zamówienia artykułu należy wypełnić formularz zamieszczony obok i przesłać go w formie skanu wraz z potwierdzeniem wpłaty na adres: pspaw@ps.pl Wpłaty należy dokonać na rachunek bankowy: Bank BPH S.A. Oddział w Warszawie 45 1060 0076 0000 3200 0043 1836 artykuły wysyłane są drogą elektroniczną w ciągu 2 dni od otrzymania zamówienia. REDaKCJa – Przegląd Spawalnictwa aW SIMP ul. Świętokrzyska 14a, 00-050 Warszawa tel.: 22 827 25 42, faks: 22 336 14 79 Firma ArtyKuły ArChIWAlNe Przeglądu SPAWAlNICtWA Adres e-mail