PS 8 2018 WWW bez reklam 13PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Wpływ kształtu narzędzia w metodzie zgrzewania FSW  stopu Al na jakość zgrzein The influence of a tool shape in the FSW method of Al alloy on weld quality Mgr inż. Krzysztof Mazurkiewicz – Smart Trading Company Sp. z o.o., dr inż. Mariusz Bober – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: krzysztofm@smarttrading.pl Streszczenie W pracy przedstawiono wyniki badań zgrzewania metodą FSW (ang. Friction.Stir.Welding) stopu aluminium typu 6082. Analizowano wpływ kształtu narzędzia na jakość zgrzein. Zaprojektowano i wykonano modułowe narzędzia o różnej geometrii zarówno powierzchni tarcia oprawki, jak i narzędzia roboczego. Testy zgrzewania wykonano dla złączy nakładko- wych i doczołowych na podkładce przy zmiennych parame- trach procesu. Wykazano, iż zarówno geometria powierzchni tarcia, jak i kształt narzędzia roboczego istotnie wpływają na wygląd lica oraz jakość połączenia zgrzewanego. Słowa  kluczowe: zgrzewanie tarciowe z przemieszaniem (FSW); stop Al; zgrzeina tarciowa Abstract The paper presents the results of Friction Stir Welding Al 6082 alloy. The research focused on the influence of the tool shape on the quality of welds. Modular tools with different geometry for the shoulder surface and the probe were designed and made. Welding tests were performed for overlap and strapped butt joints and variable process pa- rameters. Studies concluded that both the geometry of the shoulder and the probe significantly affect the appearance of the face and the quality of the welded connection. Keywords: Friction Stir Welding; Al alloy; friction weld Wstęp Zgrzewanie tarciowe z przemieszaniem FSW (ang. Fric- tion.Stir.Welding), zostało opracowane w 1991 roku w Wiel- kiej Brytanii. Od tego momentu metoda ta jest nieustannie badana oraz rozwijana. Początkowo służyła do łączenia stopów aluminium. Dzisiaj umożliwia m.in. zgrzewanie stali, tytanu, miedzi oraz wykonywanie połączeń różnoimiennych, jak aluminium-miedź czy aluminium-stal. Głównymi zaletami FSW jest możliwość łączenia me- tali trudnospawalnych oraz uzyskiwanie wysokiej i po- wtarzalnej jakości połączeń. Proces spajania odbywa się w temperaturze niższej od temperatury topienia materiału rodzimego. Pozwala to uniknąć takich wad jak pęknięcia gorące, porowatość gazowa czy odkształcenia spowodo- wane krzepnięciem metalu. Umożliwia to też wykonywanie połączeń w każdej pozycji, ze względu na brak jeziorka ciekłego metalu. W porównaniu do spawania wyższa wy- trzymałość strefy wpływu ciepła tego typu połączeń ko- rzystnie wpływa na nośność konstrukcji. Co więcej, jest to technologia czysta ekologicznie, gdyż w jej trakcie nie po- wstają dymy czy gazy. W porównaniu do spawania metoda ta nie wymaga odpowiedniego przygotowania powierzchni, Krzysztof Mazurkiewicz, Mariusz Bober przeglad Welding Technology Review stosowania gazów osłonowych czy materiałów dodat- kowych. Powyższe zalety w połączeniu z większym bez- pieczeństwem, energooszczędnością procesu sprawiają, że technologia FSW jest coraz szerzej stosowana. Obecnie za jej pomocą wykonuje się obręcze kół, karoserie pojazdów samochodowych, układy zawieszenia, cysterny oraz statki [1]. Bardzo duże perspektywy zastosowania tej technologii związane są z przemysłem lotniczym i kosmicznym, gdzie metodą FSW zgrzewane są skrzydła, kadłuby oraz zbiorniki na paliwo. Dominującą grupę materiałów zgrzewanych metodą FSW stanowią stopy aluminium [2÷4]. Stosunkowo dużo prac badawczych poświęconych jest modelowaniu zjawisk wy- stępujących w trakcie tego procesu, tj. rozkład temperatury i naprężeń, przepływ materiału [5,6] oraz strukturze i właści- wościom zgrzein [7]. Natomiast w niniejszej pracy skoncen- trowano się na badaniach wpływu kształtu narzędzia robo- czego i parametrów procesu na formowanie się poprawnych zgrzein i o wysokiej estetyce. Wówczas, tego typu połącze- nia nie tylko spełniają wysokie wymagania eksploatacyjne, ale również minimalizują obróbkę wykańczającą. DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v90i8 .920 14 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Rys. 1. Oprawki trzpieni o różnej geometrii powierzchni trącej: a) wklęsła, b) helisoidalna Fig. 1. Probe holders with different geometry of the shoulder surface: a) concave, b) helix Rys. 3. Rodzaje złączy zgrzewanych: a) nakładkowe (nak), b) doczo- łowe z podkładką (dnp) Fig. 3. Types of welded joints: a) overlap (nak), b) strapped butt (dnp) Stosowane materiały i urządzenia Opracowanie i wykonanie narzędzi roboczych Opracowując narzędzie robocze przyjęto następujące za- łożenia. Pierwszym z nich był podział narzędzia na oprawkę z odpowiednim kołnierzem formującym zgrzeinę i wymienny trzpień. Modułowość narzędzia umożliwia przetestowanie większej ilości wariantów trzpień-kołnierz. Projekt oprawki zakładał także możliwość zamocowania jej we wrzecionie frezarki oraz zaplanowano wykonanie w niej przelotowego otworu pozwalającego na wybicie trzpienia. Na podstawie powyższych kryteriów, przeglądu literatury [8,9] oraz własnego doświadczenia zaprojektowano dwa typy oprawek o rożnej geometrii powierzchni trącej, tj. wklęsłą i helisoidalną. Średnica kołnierza oprawki wynosiła 20 mm (rys. 1). Zaprojektowany sposób mocowania zarówno trzpie- nia, jak i oprawki to znany z narzędzi do obróbki skrawaniem uchwyt Weldon. Oprawka wklęsła (rys. 1a), jest jedną z naj- częściej spotykanych wśród narzędzi do zgrzewania tarcio- wego. Taki kształt kołnierza bardzo dobrze zapobiega wy- pływaniu materiału na zewnątrz zgrzeiny. Oprawka wypukła (rys. 1b) posiada helisę wysuniętą na wysokość 0,5 mm po- łożoną na płaskim kołnierzu. Ma ona za zadanie przemiesz- czać wypływający materiał do środka zgrzeiny. Następnie zaprojektowano sześć wymiennych trzpieni (rys. 2). Część robocza każdego z nich wynosiła 6 lub 7 mm. Pierwsze cztery zaprojektowane trzpienie posiadały helisę odłożoną na ściętym stożku. Kształt ten miał wymuszać ruch materiału w głąb zgrzeiny. Projekty oprawek i trzpieni roboczych wykonano w pro- gramie SolidWorks. Obróbkę narzędzi przygotowano przy pomocy programu Esprit. Kod NC został wygenerowany przez postprocesor na podstawie zaprojektowanej ścieżki narzędzia. Obróbkę oprawek i trzpieni wykonano na tokarce Haas ST10 oraz centrum obróbczym Haas VF3. Jako mate- riał zastosowano stal HS6-5-2 (SW7M). Po obróbce skrawa- niem narzędzia poddano zabiegowi utwardzania cieplnego. Zgrzewane materiały Stop aluminium o oznaczeniu 6082 i składzie chemicz- nym przedstawionym w tabeli 1 stanowił materiał zgrzewa- ny. Do badań przygotowano dwa typy złączy: nakładkowe (nak) oraz doczołowe na podkładce (dnp) (rys. 3). Grubość nakładki wynosiła 4 mm a podstawy 6 mm. Rys. 2. Trzpienie robocze: a) helisoidalny 7 mm, b) helisoidalny 6 mm, c) helisoidalny ścięty, d) trójramienny Fig. 2. Probe: a) helix 7 mm, b) helix 6 mm, c) helix sheared, d) three-armed a) c)b) d) a) b) a) b) 15PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Rys. 4. Typowy przekrój poprzeczny zgrzeiny wykonanej z zastosowaniem oprawki: a) helisoidalnej, b) wklęsłej Fig. 4. A typical cross-section of a weld made by the probe holders: a) helix, b) concave Tablica I. Skład chemiczny stopu 6082 wg PN-EN 573-3 [7] Table I. Chemical composition of 6082 alloy according to PN-EN 573-3 [7] Tablica II. Parametry procesu zgrzewania – wybór oprawki Table II. Parameters of the welding process – selection of the probe holders Tablica III. Parametry procesu zgrzewania – wybór trzpienia Table III. Parameters of the welding process – selection of the probe Urządzenie i parametry procesu Testy zgrzewania wykonano adaptując stanowisko wy- posażone we frezarkę uniwersalną FU 321 firmy Arsenal. W celu precyzyjnego i stabilnego mocowania elementów stosowano dodatkowe oprzyrządowanie. Próby zgrzewania wykonano dla zmiennych paramentów procesu, tj. prędkość obrotowa, prędkość posuwu wzdłużnego i pionowego. Pierw- szy etap badań miał na celu wybór oprawki a drugi najlep- szego trzpienia. Warunki przebiegu pierwszego etapu badań przedstawiono w tablicy II. Z kolei w tablicy III zamieszczo- no parametry procesu zgrzewania zmierzające do wyboru najlepszego trzpienia. Wyniki badań Próby zgrzewania z zastosowaniem oprawek ze heliso- idalną powierzchnią tarcia wykazały, iż po obu stronach zgrzeiny formuje się wypchnięty materiał (rys. 4a). Ponad- to powierzchnia zgrzeiny po przejściu narzędzia nie jest gładka. Posiada liczne grudki i zadziory (rys. 5a). Tendencja ta występowała dla wszystkich stosowanych wariantów. Natomiast sam materiał jest przemieszany i wolny od nie- zgodności spawalniczych. Zgrzeiny wykonane z zastosowaniem oprawek z wklęsłą powierzchnią tarcia charakteryzowały się jednostronnym Si Fe Cu Mn Mg Cr Zn Ti Al 0,7÷1,3 0,45÷0,55 0,08÷0,12 0,4÷1 0,6÷1,2 0,23÷0,27 0,18÷0,22 0,08÷0,12 reszta Nr próby Oprawka Trzpień Typ połączenia Posuw pionowy   Fz [mm/min] Posuw poziomy  Fx [mm/min] Prędkość obrotowa  [obr./min] 1 wklęsła helisoidalny dnp 8 125 800 2 helisoidalna helisoidalny dnp 8 125 800 3 wklęsła helisoidalny dnp 8 160 630 4 helisoidalna helisoidalny dnp 8 160 630 5 wklęsła helisoidalny ścięty dnp 8 160 630 6 wklęsła helisoidalny ścięty dnp 8 80 630 Nr próby Oprawka Trzpień Typ połączenia Posuw pionowy   Fz [mm/min] Posuw poziomy   Fx [mm/min] Prędkość obrotowa  [obr./min] 1 wklęsła helisoidalny 6 mm dzp 8 80 630 2 wklęsła helisoidalny 6 mm ścięty dzp 8 80 630 3 wklęsła trójramienny dzp 8 80 630 4 wklęsła trójramienny zak 8 80 630 5 wklęsła trójramienny zak 8 80 630 6 wklęsła helisoidalny 7 mm ścięty zak 8 80 630 a) b) 16 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 wypchnięciem materiału (rys. 4b). Powstająca tzw. falba- na była nieznacznej grubości przez to łatwa do usunięcia. Na przekroju poprzecznym zgrzeiny nie obserwowano nie- zgodności spawalniczych. Powierzchnia zgrzeiny była bardzo gładka, regularna o wysokich walorach estetycznych (rys. 5b). Te argumenty zdecydowały, iż badania kontynuowano z za- stosowaniem oprawek z wklęsłą powierzchnią tarcia. Na podstawie badań wykonanych zgodnie z parametrami zamieszczonymi w tablicy III wytypowano trzpień o geome- trii warunkującej otrzymywanie zgrzein o wysokiej jakości. Wykazano, iż zastosowanie trzpieni helisoidalnych skutkuje niewystarczającym mieszaniem uplastycznionego materiału, Rys. 6. Przekrój poprzeczny zgrzein wykonanych z zastosowaniem trzpienia: a) helisoidalnego o długości 6 mm, b) helisoidalnego ściętego trójstronnie o długości 6 mm, c) helisoidalnego ściętego trójstronnie o długości 7 mm Fig. 6. Cross-section of welds made by probe: a) helix with a length of 6 mm, b) helix, cut from three sides, with a length of 6 mm, c) helix, cut from three sides, with a length of 7 mm Rys.  7.  Widok złączy zgrzewanych wykonanych trzpieniem trójramiennym: a) złącze doczołowe na podkładce, b) złącze nakładkowe, c) obszar wyjścia narzędzia Fig. 7. View of welded joints made by the three-arm probe: a) strapped butt joints, b) overlap joints, c) tool exit area Rys. 5.  Widok powierzchni zgrzeiny wykonanej z zastosowaniem oprawki: a) helisoidalnej, b) wklęsłej Fig.  5. View of the face of the weld made by the probe holders a) helix, b) concave co w efekcie prowadzi do powstawania niezgodności (rys. 6a). Widoczne są pustki oraz przyklejenia zgrzeiny do materiału rodzimego. Zmiana geometrii trzpienia poprzez ścięcie helisy z trzech stron skutkowała zmniejszeniem re- gularności kształtu trzpienia, co doprowadziło do efektyw- niejszego mieszania materiału. W efekcie otrzymano zgrze- iny wolne od niezgodności (rys. 6b). Bardzo dobrą jakość zgrzein uzyskano stosując także trzpień helisoidalny trój- stronnie ścięty o długości 7 mm (rys. 6c). Lico jest regular- ne i stosunkowo płaskie a głębokość zgrzania jest wyraźnie większa niż przy trzpieniu o tej samej geometrii i długości 6 mm. Należy spodziewać się również wyższej wytrzymało- ści takiego połączenia. Trzpień trójramienny jest w zasadzie dedykowany do po- łączeń nakładkowych. Natomiast celem badań był wybór narzędzia warunkującego otrzymywanie poprawnych zgrze- in w złączach nakładkowych oraz doczołowych na podkład- ce. Na rysunku 7 przedstawiono widok zgrzein wykonanych trzpieniem trójramiennym w złączach doczołowym na pod- kładce i nakładkowym. Lico zgrzein wygląda estetycznie. Na powierzchni nie obserwowano wypchniętego materiału ani gratu. Wysoka jakość zgrzeiny eliminuję obróbkę skra- waniem, a więc ogranicza koszty. Natomiast na przekroju poprzecznym w obu przypadkach obserwowano pust- kę na długości całej zgrzeiny. Jest ona również widoczna w miejscu wyjścia narzędzia (rys. 7c). Jest to spowodowane wypychaniem materiału do góry przez szerszy u dołu trzpień. a) b) a) b) c) a) b) c) 17PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Literatura [1] Lacki P., Derlatka A.: Zastosowanie technologii FSW w strukturach alumi- niowych, Obróbka Plastyczna Metali, 2013, vol. XXIV, nr 3, s. 205-218. [2] Bogucki R., Pietras A., Węglowska A.: Zgrzewanie tarciowe stopu alumi- nium EN AW-6005A metodą FSW, Szybkobieżne Pojazdy Gąsienicowe, nr 1, (25), 2010, s. 85-100. [3] Doude H, Schneider J., Patton B., Stafford S., Waters T., Varner C.: Opti- mizing weld quality of a friction stir welded aluminum alloy, Journal of Materials Processing Technology, 2015, vol. 222, pp. 188-196. [4] Miara D., Matusiak J.: Wysokowydajne zgrzewanie FSW stopu aluminium przerabianego plastycznie, Przegląd Spawalnictwa, 2017, vol. 89, nr 10, s. 27-31. [5] El-Sayed M.M., Shash A.Y., Abd-Rabou M.: Finite element modeling of alu- minum alloy AA5083-O friction stir welding process, Journal of Materials Processing Tech., Volume 252, February 2018, pp. 13-24. Wnioski  Na postawie przeprowadzonych badań można wysnuć następujące wnioski: – Wybór poprawnej geometrii powierzchni tarcia oprawki istotnie wpływa na wygląd lica zgrzeiny. Zastosowanie oprawek z płaską powierzchnią tarcią prowadzi do otrzymania złączy zgrzewanych o znacznie wyższej estetyce niż dla oprawek z powierzchnią w kształcie helisy. – Trzpienie o helisoidalnej geometrii nie zapewniają właściwego mieszania materiału przez co, zgrzeiny posiadają niezgodności. – Bardzo dobrą jakość lica zgrzeiny można otrzymać stosując trzpienie trójramienne. Natomiast we wnętrzu zgrzeiny wy- stępują niezgodności w postaci pustek i przyklejeń. – Zmodyfikowane trzpienie helisoidalne poprzez trójstronne ścięcie pobocznicy oferują stosunkowo dobrą jakość lica oraz prawidłowe zgrzanie elementów zarówno w złączach nakładkowym, jak i doczołowym na podkładce. [6] Taysoma B.S., Sorensena C.D., Hedengrenb J.D.: Dynamic modeling of friction stir welding for model predictive control, Journal of Manufac- turing Processes 23, 2016, pp. 165-174. [7] Kalemba I., Dymek S.: Mikrostruktura i właściwości połączeń stopów aluminium wykonanych metodą zgrzewania tarciowego z mieszaniem materiału zgrzeiny, Przegląd Spawalnictwa, 2011, vol. 83, nr 7, s. 45-50. [8] Zhang Y.N., Cao X., Larose S., Wanjara P.: Review fo tools for friciton stir welding and processing, Canadian Metallurgical Quarterly, 2012, vol. 51, no. 3, pp. 250-261. [9] Wojsyk K., Kudła K.: Analiza konstrukcji i opracowanie geometrii narzędzi do zgrzewania złączy ze stopów metali metodą FSW, Przegląd Spawal- nictwa, 2015, vol. 87, nr 10, s. 42-44.