PS 8 2018 WWW bez reklam 56 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Wyznaczanie wielkości krytycznych   odporności na pękanie stali i złączy spawanych  Determination of the critical values of toughness on crack of steels and welded joints Dr hab. inż. Krzysztof Werner, prof. PCz; dr inż. Kwiryn Wojsyk – Politechnika Częstochowska; dr hab. inż. Dariusz Rozumek,  prof. PO – Politechnika Opolska; mgr inż. Jacek Zajączkowski – Norsk Sweiseteknikk AS – Filia w Polsce. Autor korespondencyjny/Corresponding author: kwerner@bud.pcz.pl Streszczenie W pracy przedstawiono wyniki badań różnych gatunków stali i ich złączy spawanych oraz wzory (równania), które za- stosowano do wyznaczenia wielkości krytycznych dla kryte- riów odporności na pękanie. Dotyczą one zarówno zakresu liniowo-sprężystej, jak i sprężysto-plastycznej mechaniki pę- kania. Ponadto porównano eksperymentalnie wyznaczone rozwarcie czoła pęknięcia (CTOD) z wartościami obliczony- mi według proponowanej w literaturze zależności, określa- jącej jego korelację z wynikami badań udarności stali i złą- czy spawanych. Oceniono zgodność odporności na pękanie z użyciem dostępnych i znanych równań. Słowa  kluczowe: pękanie; złącze spawane; wielkości kry- tyczne odporności na pękanie; CTOD Abstract The paper presents the results of tests on various steel grades and their welded joints as well as the formulas used to determine the critical values for toughness on crack cri- teria. They concern both the linear-elastic and the elastic- plastic range fracture mechanics. In addition, experimental and calculated crack tip opening displacement (CTOD) was compared based on their correlation with the results of standard impact tests of steel and welded joints. The com- patibility of toughness on crack using different patterns was also evaluated. Keywords: crack; welded joint; critical values of toughness on crack; CTOD Wstęp Wyznaczanie krytycznej wielkości szczeliny w złączu spawanym (elemencie konstrukcyjnym) ze względu na moż- liwość nagłego pękania w jednoosiowym stanie naprężenia rozciągającego oparte jest, zgodnie z zasadami liniowo- sprężystej mechaniki pękania (LSMP), na wartości współ- czynnika intensywności naprężenia KI na czole centralnej szczeliny o długości 2a przechodzącej na wskroś. Kruche – nagłe pękanie elementu (złącza) wystąpi wtedy, gdy współ- czynnik KI osiągnie wartość krytyczną KIc [1,2]: KI = KIc. (1) Ten rodzaj pękania jest charakterystyczny dla materia- łów kruchych, ale występuje również w materiałach sprę- żysto-plastycznych np. w stalach przy dominacji płaskie- go stanu odkształcenia. Stan taki istnieje w elementach o dużych grubościach przy niskim poziomie naprężenia nominalnego σ względem granicy plastyczności Re, tj. przy Sr = σ/Re ≤ 0,5. W wyniku spiętrzenia naprężenia na czole karbu tworzy się strefa plastyczna jako pewne uszkodzenie struktury materiału, ale w tym stanie jest ona bardzo mała (nieco większa jest tylko w warstwie wierzchniej elementu) Krzysztof Werner, Dariusz Rozumek, Kwiryn Wojsyk, Jacek Zajączkowski przeglad Welding Technology Review i dlatego można ją pominąć [2÷4]. Kryterium LSMP stosuje się też przy wyższym poziomie naprężenia (05 < Sr ≤ 0,8), tj. przy quasi-kruchym pękaniu materiału. W tym przypadku operuje się efektywną wielkością szczeliny aef [1÷3], tj. sumą rzeczywistej długości szczeliny a i zasięgu strefy plastycz- nej na jej czole rp, – czyli.aef.=.a+rp. W złączach spawanych niezgodności spawalnicze mogą wystąpić w postaci szczelin odkrytych i zakrytych. Szczeliny odkryte (np. przechodzące na wskroś) wykrywa się i określa ich wielkość optycznie, mierząc ich długość na powierzchni złącza. Natomiast szczeliny zakryte (wewnątrz materiału), widoczne np. na powierzchni przełomów próbek łamanych udarowo [5], można wykrywać i mierzyć za pomocą badań nieniszczących – np. badań ultradźwiękowych lub radiogra- ficznych. Wartość współczynnika intensywności naprężenia w złą- czu spawanym wynika zarówno z naprężeń nominalnych pochodzących od obciążeń zewnętrznych, jak i z naprężeń własnych. Wielkość i rozkład naprężeń własnych określa się za pomocą różnych modeli obliczeniowych [2] lub za pomo- cą analiz numerycznych, bazujących zwykle na metodzie DOI:.http://dx .doi .org/10 .26628/ps .v90i8 .925 57PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Tablica I. Właściwości mechaniczne spoin złączy wykonanych przy użyciu drutu SF-3AM, t = -60 °C Table I. Mechanical proprieties of weld material of joints made using the wire SF-3AM, t = -60 °C elementów skończonych, jak opisano to dla złącza krzyżo- wego w pracy [6]. W przypadku elementów stalowych o małej grubości (mniejszych od ok. 10 mm) przy wyższym poziomie naprę- żenia (Sr > 0,5) na czole szczeliny pojawia się duża strefa odkształcenia plastycznego. Zgodnie z założeniami spręży- sto-plastycznej mechaniki pękania (SPMP) [1÷4] kryterium pękania powinno uwzględniać w tych warunkach odkształ- cenie plastyczne na czole szczeliny. O możliwości nagłego pękania decyduje wielkość rozwarcia czoła szczeliny δ [2÷4], która po osiągnięciu wartości krytycznej δc powoduje nagłe pękanie elementu. Wyraża się to następującą zależnością: δ = δc. (2) Innym kryterium w zakresie SPMP jest całka J wyznacza- na jako wielkość energii wymaganej do rozwoju pęknięcia. Według tego kryterium nagły rozwój pęknięcia w materiale wystąpi wtedy gdy całka J osiągnie wartość krytyczną Jc (3): (J = Jc). (3) Jednak w niskich temperaturach, zwykle w temperatu- rach poniżej -20 °C, znacznie wzrasta kruchość stali. Sygna- lizuje ją prawie w 100% krystaliczny przełom próbek prze- znaczonych do pomiaru udarności. Można wtedy stosować kryterium LSMP (również przy wyższym zakresie naprężenia 0,5 < Sr ≤ 0,8) zamiast kryteriów SPMP. Wyznaczanie wielkości krytycznych: odporności na pę- kanie KIc, rozwarcia czoła pęknięcia δIc (ang. crack.tip.ope- ning.displacement.–.CTOD) albo całki JIc wg I modelu wzrostu pęknięcia zgodnie z normami [7÷10] jest trudne i uciążliwe oraz wymaga odpowiedniego wyposażenia laboratorium. Trudności te wynikają ze sposobu wykonania i przygoto- wania próbek do badań oraz konieczności zachowania odpowiednich warunków i procedury badań [10]. Z tego powodu ciągle poszukuje się zależności, wiążących wyniki standardowych badań właściwości mechanicznych mate- riału z wartościami krytycznymi parametrów odporności na pękanie. Są to najczęściej zależności łączące wyniki pracy udarowego zginania próbek z karbem ostrym Charpy V – KV (wyrażonej w J) z wartościami krytycznymi KIc i δIc, co przed- stawiono w pracy [4]. Można spotkać także prace omawiają- ce inne metody określania tych wielkości, np. wyznaczenie wartości KIc dla powłok natryskiwanych plazmowo na pod- stawie pomiaru długości spękań wokół odcisku powstałego przy pomiarze twardości metodą Vickersa [11]. Takie alter- natywne podejścia do określenia parametrów odporności materiału na pękanie są z reguły możliwe do zastosowania w warunkach laboratoriów jakimi dysponuje przemysł. Krytyczne parametry odporności  materiału na pękanie Zależności korelacyjne określające parametry krytyczne  mechaniki pękania Na podstawie pracy udarowego łamania KV próbek typu „Charpy V” (wyznaczonej w J) można określić odporność na pękanie KIc (wyrażoną w MPa√m) z następujących zależ- ności korelacyjnych [4]: KIc = √0,00022 • E • (KV)3/2, (4) KIc = √0,00137 • E • (KV), (5) KIc = 14,5√(KV), (6) KIc = 0,53(KV) + 57,9. (7) Natomiast krytyczną wartość rozwarcia czoła pęknięcia – CTOD (wyrażoną w mm) można określić wzorem korelacyj- nym (8), jak wykazano to w pracy [12]: CTOD = δc = 0,0024 • KV (8) Wyniki badań i obliczeń wartości krytycznych KIc i CTOD Badania podstawowych właściwości mechanicznych, tj. granicy plastyczności Re, wytrzymałości na rozciąganie Rm i pracy udarowego zginania KV przeprowadzono dla spoin złączy spawanych wykonanych z blachy o grubości 40 mm ze stali YP355. Zastosowano materiał dodatkowy w for- mie drutu proszkowego do spawania łukowego o średnicy 1,2 mm zgodnego z normą EN ISO 17632-A: T 46 4 ZP M 2 H5 o nazwie handlowej SF-3AM (Re = 550 MPa, Rm = 590 MPa, Re/Rm = 0,932, A5 = 29%, KV -40 °C = 128 J). Spoiny złączy spawanych dwustronnie (ukosowanie X) wykonano metodą MAG w osłonie mieszanki gazowej M21 (Ar+CO2) wg PN-EN ISO 14175. Wyznaczono eksperymentalnie na próbkach zgi- nanych, zgodnie z normą [9], krytyczne wartości rozwarcia czoła pęknięcia δc (CTOD) w spoinie. Badania krytycznej wartości rozwarcia pęknięcia CTOD i pracy udarowego zgi- nania KV oraz podstawowych właściwości mechanicznych materiału spoiny przeprowadzono w temperaturze t = -60 °C. Wartości średnie wyników badań w tej temperaturze oraz obliczeń CTOD wg wzoru (8) zestawiono w tablicy I. Na podstawie wyników badań i obliczeń określono błąd względny B – czyli różnicę między wartością CTOD obliczo- ną ze wzoru (8) a jej wynikiem wyznaczonym eksperymen- talnie, odniesioną do tego wyniku (tabl. I): B = • 100% (9) CTODwz.(8) - CTODexp. CTODexp. Re [MPa] Rm [MPa] Re/Rm [-] KV [J] CTODexp. [mm] CTODwz.(8)  [mm] Błąd B [%] W =  545 601 0,907 130 0,48 0,31 -35 0,65 545 601 0,907 62 0,45 0,15 -67 0,33 601 646 0,930 102 1,02 0,25 -76 0,24 601 646 0,930 77 0,95 0,18 -81 0,19 665 699 0,951 93 1,34 0,22 -83 0,17 665 699 0,951 107 1,39 0,26 -81 0,19 CTODwz.(8) CTODexp. 58 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Przedstawione w tablicy I wyniki CTOD obliczone wg wzo- ru (8) różnią się dość znacznie od wyników wyznaczonych eksperymentalnie, zwłaszcza przy wysokich wartościach granicy plastyczności – bliskich wytrzymałości na rozciąga- nie (np. dla Re/Rm = 0,951 |B| > 80%). Należy też zauważyć, że wielkość rozwarcia pęknięcia wyznaczona doświadczal- nie rośnie szybko i prawie liniowo wraz ze wzrostem warto- ści Re/Rm (rys. 1), podczas gdy wartość tego parametru obli- czona ze wzoru (8) na podstawie pracy udarowego zginania KV jest w przybliżeniu niemal stała. Rys. 1. Krytyczna wartość rozwarcia czoła pęknięcia w spoinie złą- czy wykonanych przy użyciu drutu SF-3AM Fig. 1. Critical value of crack tip opening displacement in weld mate- rial of joints made using the wire SF-3AM Według liniowych zależności określających zmianę wiel- kości CTOD (rys. 1) zbliżone wartości wyników obliczenio- wych i eksperymentalnych rozwarcia czoła pęknięcia uzy- skano by po ekstrapolacji tych zależności do wartości Re/Rm równej ok. 0,9 (dla Re/Rm = 0,894 CTODwz.(8)= CDODexp.= 0,22). Aby uzyskać zbliżone wartości CTOD ze wzoru (8) do wyników eksperymentu należałoby wprowadzić do niego współczynnik poprawkowy (korekcyjny) W, dla badanego za- kresu wartości Re/Rm, który określono jako: W= . (10) Wtedy rzeczywistą wartość rozwarcia czoła pęknięcia CTODrzecz. można opisać zależnością: CTODrzecz. = CTODexp. = W • CTODwz.(8). (11) Wielkość współczynnika W można wyznaczyć za pomo- cą kwadratowej funkcji aproksymującej wyniki określone wzorem (10), co przedstawiono na rysunku 2. Omówioną wyżej rozbieżność między wynikami CTOD obliczonymi wg wzoru (8) a wynikami uzyskanymi ekspery- mentalnie można tłumaczyć tym, że empiryczny wzór (8) zo- stał określony dla typowych stali konstrukcyjnych – tj. ma- teriałów o modelu sprężysto-plastycznym z umocnieniem CTODwz.(8) CTODexp. Rys. 3.  Modele materiału ze względu na właściwości mechanicz- ne: a) materiał sprężysto-plastyczny z umocnieniem, b) sprężysto – idealnie-plastyczny (bez umocnienia) Fig. 3. Models of the material because of mechanical proprieties: a) the elastic-plastic material with strengthen, b) the elastic – ideal- ly-plastic material (without the strengthen) Rys. 2. Zmiana wartości współczynnika korekcyjnego W wg wzoru (10) dla materiału spoin wykonanych przy użyciu drutu SF-3AM Fig. 2. Change of value of the corrective coefficient W according to example (10) for material welds made using the wire SF-3AM (rys. 3a). Stale kwalifikowane do tego modelu charakteryzu- ją się wyraźnie niższą granicą plastyczności w porównaniu z wytrzymałością na rozciąganie (Re/Rm < 0,9). Spiętrzone naprężenie na czole szczeliny przekraczające granicę pla- styczności takiego materiału powoduje jego umocnienie, to jest wzrost poziomu naprężenia potrzebnego do dalszego odkształcenia plastycznego – umożliwiającego plastyczny wzrost szczeliny. W związku z tym o nagłym rozwoju pęknię- cia będzie w dużym stopniu decydować kruchość materiału, a nie jego plastyczność. Dlatego krytyczne rozwarcie pęk- nięcia w takim materiale będzie niewielkie, a jego wartość CTOD można z niewielkim błędem obliczyć ze wzoru (8). Natomiast w materiale o poziomie Re bliskim Rm (Re/Rm > 0,9), tj. w materiale o znacznej ciągliwości – zbli- żonym do modelu sprężysto-plastycznego bez umocnienia (rys. 3b), spiętrzone naprężenie na czole szczeliny po prze- kroczeniu granicy plastyczności spowoduje utworzenie dużej strefy plastycznej o znacznym odkształceniu. W wy- niku tego wzrośnie wartość krytyczna CTOD w porównaniu do materiału o charakterystyce zbliżonej do modelu spręży- sto-plastycznego z umocnieniem. Wzrost ten może wystą- pić nawet w warunkach niskich temperatur, jak w omówio- nym przypadku zastosowanego materiału dodatkowego do spawania. Wynikać to może z faktu, że oprócz kruchego pę- kania, wystąpi też pękanie plastyczne (ciągliwe), co potwier- dza wysoki poziom pracy udarowego łamania próbek KV ba- danego materiału w niskich temperaturach. Nie uwzględnia tego wzór (8) i dlatego wyniki obliczeń CTOD wg tego wzoru będą znacznie zaniżone (ujemne wartości błędów) w porów- naniu z wynikami eksperymentu. a) b) C TO D  [m m ] Re/Rm W sp ół cz yn ni k  ko re kc yj ny  W x=Re/Rm 59PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Re [MPa] Rm [MPa] Re/Rm [-] KV [J] CTODexp. [mm] CTODwz.(8)  [mm] Błąd B [%] 545 602 0,905 78,7 0,27 0,19 -30 550 609 0,903 115,3 0,36 0,28 -22 552 580 0,952 101,7 0,66 0,24 -64 Rys. 4. Wpływ temperatury na wartość krytyczną rozwarcia czoła pęknięcia CTOD oraz na wzrost pęknięcia w materiale rodzimym (a) i w spoinie (b) złącza spawanego wykonanego ze stali 18G2ANb (E420) przy użyciu elektrod EB 1.50 [3] Fig. 4. Influence of temperature on the critical value of crack tip ope- ning displacement CTOD and on crack growth in original material (a) and in weld (b) of the welded joint made from 18G2ANb steel (E420) use the electrodes EB 1.50 [3] Reasumując można powiedzieć, że praca udarowego zgi- nania próbek odzwierciedla w materiale o małym stosunku Re/Rm głównie niewielką pracę końcowego zniszczenia pró- bek poprzez kruche pękanie. Natomiast w materiale o dużej wartości Re/Rm odzwierciedla też w znacznym stopniu pracę pękania ciągliwego, co powoduje zwiększenie błędów obli- czeń wartości CTOD wg wzoru (8). Podobnie małe wartości obliczeń CTOD wg wzoru (8), wyraźnie mniejsze niż wyniki eksperymentalne, uzyskano dla spoiny złączy blach o grubości 50 mm stali YP360 bada- nych w temperaturze t = -36 °C (tabl. II). Złącza spawane dwu- stronnie (ukosowanie X) wykonano przy użyciu drutu SF-3AM – tego samego jak w poprzedniej serii badań dla t = -60 °C. Ponadto przeprowadzono badania własne oraz wykorzysta- no dane zawarte w pracy [3] dotyczące złączy spawanych dwu- stronnie (ukosowanie X) wykonanych ze stali 18G2ANb, której obecnie odpowiednikiem jest stal E420. Podstawowe właści- wości mechaniczne tej stali wyznaczone na próbkach kontro- lnych były wysokie i wynosiły: Re = 455 MPa, Rm = 608 MPa, KV = 119,2 J, A5 = 28%. Złącza z blachy o grubości 30 mm wykonano metodą spawania łukowego przy użyciu zasado- wych elektrod otulonych EB 1.50. Wyniki badań przedsta- wiono w tablicy III. Badania wykazały, że wartości krytycz- ne CTOD obliczone ze wzoru (8) dla materiału rodzimego w temp. t = 20 °C i t = -4 °C były bardzo bliskie wynikom tego pa- rametru wyznaczonym eksperymentalnie (tabl. III). Związane to jest niewątpliwie z właściwościami materiału rodzimego (Re/Rm = 0,748), który zachowuje się zgodnie z modelem ma- teriału sprężysto-plastycznego z umocnieniem. Podobnie zbliżone wartości obliczeń i badań CTOD uzy- skano dla spoiny tych złączy w t = -4 °C, ale wartość CTOD obliczona ze wzoru (8) była wyraźnie wyższa niż wynik uzy- skany z eksperymentu (B = 24%). Związane to może być z pojawieniem się w tej temperaturze cech kruchego wzro- stu pęknięcia (rys. 4b), podczas gdy w materiale rodzimym dominował plastyczny wzrost pęknięcia (rys. 4a). Stwierdzo- no to na przełomach próbek przy badaniu CTOD w tych stre- fach złącza (rys. 4). W temp. +20 °C w obu strefach złącza wartości CTOD były wyższe niż w temp. -4 °C, ponieważ wzrost pęknięcia w materiale rodzimym miał charakter plastyczny (rys. 4a), a w spoinie dominowały również cechy pękania plastyczne- go (rys. 4b). Kolejny materiał, który badano to stal S355 (dawna stal 18G2A). Wyniki badań i obliczeń przedstawiono w tabli- cy IV. Złącza spawane łukowo dwustronnie (ukosowanie X) Tablica II. Właściwości mechaniczne spoin wykonanych przy użyciu drutu SF-3AM (t = -36 °C) Table II. Mechanical proprieties of weld material of joints made using the wire SF-3AM (t = -36 °C) Tablica III. Właściwości złączy ze stali 18G2ANb (E420) spawanych zasadowymi elektrodami otulonymi EB 1.50 Table III. Mechanical proprieties of welded joints from 18G2ANb steel (E420) made using the basic coated electrodes EB 1.50 t [°C] Strefa złącza Re [MPa] Rm [MPa] Re/Rm [-] KV [J] CTODexp. [mm] CTODwz.(8)  [mm] Błąd B [%] 20 Materiał rodzimy 455 608 0,748 126 0,298 0,301 1 Spoina 520 570 0,912 150 0,427 0,361 -15 -4 Materiał rodzimy 460 610 0,754 110 0,260 0,265 2 Spoina 525 585 0,897 88 0,170 0,211 24 z blachy o grubości 12 mm wykonano przy użyciu tych sa- mych elektrod otulonych jak dla stali E420. Materiał rodzimy miał cechy materiału sprężysto-plastycznego z umocnie- niem (Re/Rm = 0,639). Wartości CTOD obliczone wg wzoru (8) i wyznaczone eksperymentalnie dla tej stali były zbliżone. Natomiast w spoinie ze względu na dominację cech pękania plastycznego (Re/Rm = 0,920) wyniki obliczeń CTOD wg wzo- ru (8) były wyraźnie niższe niż uzyskane eksperymentalnie. a) b) 60 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Tablica IV. Właściwości mechaniczne złączy spawanych ze stali S355 przy użyciu zasadowych elektrod otulonych EB 1.50 Table IV. Mechanical proprieties of welded joints from S355 steel made using the basic coated electrodes EB 1.50 W prezentowanym artykule nie zamieszczono wykresów dla wartości KIc wyznaczonych ze wzoru (4) i (7). Wyniki te w przypadku wzoru (4) są mocno zawyżone w stosunku do wartości KIr wyznaczonych ze wzoru (13), a w przypadku wzoru (7) są mocno zaniżone. t [°C] Strefa złącza Re [MPa] Rm [MPa] Re/Rm [-] KV [J] CTODexp. [mm] CTODwz.(8)  [mm] Błąd B [%] 20 Materiał rodzimy 365 571 0,639 140 0.302 0,336 11 Spoina 520 565 0,920 116 0.395 0,279 -39 Podobnie jak przy eksperymentalnym wyznaczeniu war- tości CTOD tak i przy wyznaczaniu odporności na pękanie KIc należy liczyć się z trudnościami wynikającymi z wymogów przygotowania próbek oraz stosowania odpowiedniej pro- cedury badań. Dlatego autorzy podjęli się oceny możliwości zastosowania wzorów: (4)÷(7) opisujących korelację między odpornością na pękanie KIc a pracą udarowego zginania KV. Wzór określający KIc na podstawie właściwości mechanicz- nych materiału takich jak: granica plastyczności Re, moduł sprężystości podłużnej E oraz krytyczna wartość rozwarcia pęknięcia na czole szczeliny δIc albo krytyczna wartość całki JIc to znana z literatury [1] zależność: KIc=√(Re • δc • E)=√(JIc • E) . (12) Do praktycznej oceny odporności na pękanie stosowa- ne są niekiedy inne zależności – np. zależność określają- ca wymaganą odporność na pękanie KIr, która stosowana jest na Słowacji zgodnie z normą [13] w postaci: KIr= Reg • √π.• 0,001 • aF • kc • (2ks - 1) [MPa√m] (13) gdzie: Reg – granica plastyczności blachy o grubości g (w mm), aF = 0,2g – normatywna max. wielkość szczeliny, pęknięcia lub wady (zakres 5÷20 mm), kc = 1,5, ks = 2 – współczynniki. Autorzy pracy dokonali porównania wartości KIc obli- czonych wg różnych wzorów korelacyjnych i ich zgodności z wymaganą odpornością na pękanie KIr, wyznaczoną zgod- nie z ujętą w normie zależnością (13). W tym celu przedstawiono przykładowe wyniki obliczeń tych wielkości dla trzech gatunków drobnoziarnistych stali spawalnych S355, S420, S460. Stale te w formie blach były normalizowane po obróbce, tj. po ulepszeniu cieplno-me- chanicznym (walcowaniu). Blachy miały różne grubości g w przedziale g = 25÷80 mm i w związku z tym różne warto- ści granicy plastyczności Reg (malejące ze wzrostem grubo- ści): Reg = 345÷325 MPa dla stali S355, Reg = 400÷380 MPa dla stali S420 i Reg = 440÷410 MPa dla stali S460. Są to stale wykazujące cechy zgodne z modelem materiału sprężysto- plastycznego z umocnieniem (Re/Rm < 0,9). Wymienione stale stosowane są na elementy konstrukcyjne – np. na przęsła mostów drogowych. Najlepszą zgodność wyników obliczeń wartości KIc z za- leżnością określającą KIr (wz. 13) uzyskano dla wzoru (5), co przedstawiono na rysunku 5. Dodatkowo wartości KIc wy- znaczone wg tego wzoru są niższe niż KIr, co zwiększa stan bezpieczeństwa elementu konstrukcyjnego. Jednak jeszcze niższe wyniki obliczeń KIc uzyskuje się stosując wzór (6), co przedstawiono na rysunku 6, ale ich zgodność z wielkościami KIr jest mniejsza niż przy zastoso- waniu wzoru (5). Natomiast wyniki obliczeń ze wzoru (6) są bardzo bliskie wynikom uzyskanym z klasycznej zależności (12), do któ- rej podstawiono wartości δIc wyznaczone na podstawie roz- warcia pęknięcia KV wg wzoru (8). Widać to bardzo wyraź- nie na rysunku 7 (zwłaszcza w stalach S420 i S460). Wzro- sty wartości KIc i KIr wraz ze zwiększaniem grubości blach, przedstawione na rysunkach 4÷7, aproksymowano funkcja- mi logarytmicznymi o wysokich współczynnikach korelacji. Rys. 6.  Odporność na pękanie: KIc wyznaczana ze wzoru (6) i KIr ze wzoru (13) Fig. 6. Fracture toughness: KIc counted from formula (6) and KIr from formula (13) Rys. 7. Odporność na pękanie: KIc wyznaczana ze wzoru (6) i ze wzo- ru (12) Fig. 7. Fracture toughness: KIc counted from formula (6) and from formula (12) Rys. 5.  Odporność na pękanie: KIc wyznaczana ze wzoru (5) i KIr ze wzoru (13) Fig. 5. Fracture toughness: KIc counted from formula (5) and KIr from formula (13) K Ic , K Ir  [M P a√ m ] K Ic , K Ir  [M P a√ m ] Grubość g [mm] Grubość g [mm] Grubość g [mm] K Ic  [M P a√ m ] 61PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 8/2018 Literatura [1] Kocańda S.: Zmęczeniowe pękanie metali, WNT Warszawa 1985. [2] Neimitz A.: Mechanika pękania, PWN Warszawa 1998. [3] Brózda J.: Wprowadzenie do mechaniki pękania, Instytut Spawalnictwa Gliwice 2008. [4] Rykaluk K.: Pęknięcia w konstrukcjach stalowych, Dolnośląskie Wydaw- nictwo Edukacyjne Wrocław 2000. [5] Słania J., Staniszewski K., Hyc K.: Ocena przełomów złączy spawanych po próbie łamania, Przegląd Spawalnictwa 12/2013, s. 142-151. [6] Stasiuk P., Karolczuk A., Kuczko W.: Rozkład naprężeń w krzyżowym złą- czu spawanym z uwzględnieniem rzeczywistego kształtu spoiny, Prze- gląd Spawalnictwa 1/2014, s. 29-33 [7] PN-EN ISO 12737:2006 Metale. Określenie odporności na pękanie w pła- skim stanie odkształcenia. Podsumowanie  Na podstawie przeprowadzonych badań eksperymentalnych i obliczeń analitycznych wielkości krytycznych określają- cych odporność na pękanie stali i złączy spawanych można stwierdzić, że dla proponowanych wzorów występuje słabsza lub lepsza korelacja wyników obliczeń i badań eksperymentalnych. Zależne jest to zarówno od badanego materiału i spoiny, jak również od budowy wzorów stosowanych do obliczeń inżynierskich. W przypadku materiału rodzimego i materiału spoiny badanych złączy spawanych o modelu sprężysto-plastycznym z umocnieniem, tj. dla ilorazu Re/Rm < 0,9 zgodność wyników obliczeń krytycznego rozwarcia pęknięcia CTOD na podstawie pracy udarowego zginania KV ich próbek jest dobra. Natomiast dla materiałów o modelu zbliżonym do ciała sprężysto idealnie plastycznego (bez umocnienia) tj. dla Re/Rm > 0,9 zgodność ta jest znacznie gorsza. Wyniki CTOD uzyskane ekspe- rymentalnie w tym przypadku są wyraźnie wyższe niż wyniki obliczeń ze wzoru (8). Tę prawidłowość stwierdzono nie tylko w temperaturze otoczenia (+20 °C), ale także w temperaturach obniżonych. Wyniki obliczeń wartości KIc na podstawie pracy udarowego zginania próbek KV wykazały dobrą zgodność z wymaga- ną odpornością normową na pękanie KIr (wz. 13) w przypadku dwóch wzorów korelacyjnych (wz. 5 i 6). Ponadto wartości obliczone ze wzoru (6) były bardzo bliskie wartościom tego parametru określonego klasyczną zależnością (12) stosowaną w przeliczeniach wartości parametrów odporności na pękanie, tj. KIc, δIc oraz JIc. [8] PN-EN ISO 15653:2010 Materiały metalowe – Metoda badania dotyczą- ca wyznaczania quasistatycznej odporności na kruche pękanie spoin. [9] BS 7448-1:1991 Fracture mechanics toughness tests. Method for deter- mination of KIc, critical CTOD and critical J values of metallic materials. [10] Blicharski M.: Inżynieria materiałowa, Warszawa, WNT, 2014. [11] Michalak M., Łatka L., Sokołowski P.: Porównanie właściwości mecha- nicznych powłok natryskiwanych plazmowo proszkowo i z zawiesin, Przegląd Spawalnictwa 10/2017, s. 56-60. [12] Werner K., Wojsyk K.: Analiza możliwości kruchego pękania spawanych ele- mentów konstrukcji stalowych, Przegląd Spawalnictwa 5/2015, s. 91-93. [13] STN EN 1993-1-10/NA čl. NB1.1 vzt’ah (1): Material toughness and tro- ugh-thickness properties (Eurocode 3: Design of steel structures).