201404_PSpaw_8972.pdf 11Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Mateusz Ścisłowski Leopold Michał Barwicki Anna Zielińska–Lipiec Edmund Tasak Krzysztof Pańcikiewicz Badanie właściwości i struktury połączeń spawanych nowej i eksploatowanej stali 14 MoV6-3 (13HMF) evaluation of the mechanical properties   and microstructure of before and after  operations 14 MoV6-3 (13HMF) steel joints  Mgr inż. Mateusz Ścisłowski; dr inż. Leopold Michał Barwicki – Enrem – Połaniec; dr hab. inż. anna Zielińska–Lipiec, prof. aGH; prof. dr hab. inż. Edmund tasak; mgr inż. Krzysztof Pańcikiewicz – AGH Akademia Górniczo Hutnicza, Kraków. Autor korespondencyjny/Corresponding author: tasak@agh.edu.pl Streszczenie W pracy przedstawiono właściwości i strukturę po- łączenia spawanego pomiędzy elementem ze stali eksploatowanej 14 MoV6-3 oraz elementem nowym, nieeksploatowanym, również ze stali 14 MoV6-3. Oba elementy w postaci płyt o wymiarach 110x220x20 mm połączono dwoma metodami spawania łukowego. Grań spoiny wykonano metodą spawania elektrodą nietopliwą w osłonie gazu obojętnego (TIG), natomiast wypełnienie metodą spawania elektrodą otuloną (MMAW). Pospawa- ny element został poddany wyżarzaniu odprężającemu. Powstałe złącze spawane zostało poddane badaniom nieniszczącym: VT, PT, RT oraz badaniom niszczącym: badaniu udarności, rozciąganiu złącza, badaniom meta- lograficznym oraz badaniu rozkładu twardości w złączu. W wyniku badań ustalono, iż istnieje możliwość wykorzy- stania zastosowanych metod spawania do wykonywania remontów lub modernizacji instalacji energetycznych Słowa kluczowe: stal 13HMF, właściwości, mikrostruktura abstract The paper presents the structure and properties of the weld joint between the operated steel 14MoV6-3 and a new, non-operated steel 14MoV6-3 element. Both ele- ments in the form of plates of dimensions 110 x 220 x 20 mm were joined by two methods of arc welding. Ridge welds made by welding tungsten inert shielding gas TIG, while filling was made by welding with coated electrode MMAW. Welded item has been heat treated stress-relief annealing. The resulting joint has been subjected to non- destructive testing: VT, PT, RT and destructive testing: impact test, tensile joints, metallographic examination and testing of hardness distribution in the joint. The re- search found that there is a possibility to use the methods of welding for repair or upgrading of power plants struc- tures. Keywords: 13HMF steel, properties, microstructure 12 Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Wstęp Złącza elementów nowych z eksploatowanymi znajdu- ją szerokie zastosowanie w energetyce. Po określonym czasie eksploatacji przewidzianym dla danych elementów przeprowadza się w sposób kontrolowany czynności ma- jące na celu przedłużanie czasu eksploatacji elektrowni [5]. Jednak, w celu uniknięcia olbrzymich kosztów związanych z wymianą całych instalacji, stosuje się wymiany wybra- nych fragmentów najbardziej narażonych na zużycie pod- czas pracy. Prace remontowe wymagają wielu procesów technologicznych, jednak jednym z najważniejszych jest konieczność łączenia elementów przez spawanie. Istotnym problemem dotyczącym trwałości elementów konstrukcyjnych instalacji energetycznych jest trwałość eksploatacyjna złączy spawanych oraz wykonanie na- prawczych złączy spawanych materiałów po eksploatacji z materiałami w stanie wyjściowym [1, 4, 5]. Wykonywa- nie złączy spawanych przy modernizacjach bloków ener- getycznych powoduje, że konieczne jest badanie wpływu cyklu spawania na właściwości materiałowe elementów poddanych pracom remontowym, głównie w obszarze nowo powstałych spoin między elementami z materiałów nowych i eksploatowanych [6÷8]. Poznanie właściwości tego typu połączeń spawanych jest ważne do oszacowa- nia dalszego czasu bezpiecznej eksploatacji bloku energe- tycznego [2, 3]. Metodyka badań Do badań zostały użyte elementy rurociągów pary świeżej. Elementy te wytworzone zostały ze stali 14MoV6-3 (13HMF), której skład chemiczny przedsta- wiono w tablicy I. Jeden z elementów przepracował w warunkach wysokiej temperatury (540°C) i ciśnienia (11 MPa) 200 000 h, natomiast drugi element był ma- teriałem nieeksploatowanym (nowym). Oba materiały połączono przez spawanie grani metodą TIG i wypeł- nienie metodą MMA. Przed procesem spawania elementy ze stali 14MoV6-3, nowej i eksploatowanej, zostały odpowied- nio przygotowane przez ukosowanie brzegów zgodnie z ISO 9692-1:2003(E) (rys. 1) [11]. Próbki po procesie spawania przedstawiono na rysunku 2. Tak przygotowany element został poddany w pierw- szej kolejności serii badań nieniszczących: badaniom wizualnym, penetracyjnym i radiologicznym. następnie wykonano próbki do badań niszczących. C Si Mn Cr Mo nb Ti V B W 0,10÷0.15 0,40÷0,70 0,30÷0,70 0,30÷0,60 0,50÷0,70 – – 0,22÷0,28 – – tablica I. Skład chemiczny stali 14MoV6-3 (13HMF) wg En 10216-2, % wag. table I. Chemical composition of 14MoV6-3 (13HMF) steel acc. to. En 10216-2, wt.% Rys. 1. Schemat ukosowanie brzegów materiału przed procesem spawania; 1 – materiał nowy (13HMF), 2 – materiał eksploatowany (13HMF) Fig. 1. Edge of welded plates shape before welding: 1 – new steel (13HMF), 2 – operated steel (13HMF) Rys. 2. Złącze spawane próbne – doczołowe blachy 20x200x220 mm Fig. 2. Welded joint – butt weld in 20x200x220 mm pates Próbki do poszczególnych badań wykonano zgodnie z obowiązującymi normami: – do badania udarności wg Pn-En 875:1999 [12]. Wykorzystano 9 próbek Charpy’ego V. Zgodnie z wytycznymi po 3 próbki ze strefy wpływu ciepła po stronie materiału nowego, strefy wpływu ciepła po stronie materiału eksploatowanego oraz próbki z karbem naciętym w osi spoiny; – do badania wytrzymałości na rozciąganie wg Pn-En ISO 4136:2011 [13]. na rysunku 3 przedstawiono wymiary dobrane zgodnie z wytycznymi normy dla próbek do rozciągania złącza; – pomiary twardości wykonano na próbce z badań metalograficznych sposobem Vickersa zgodnie z Pn-En 1043-2, Pn-En ISO 15614-1, w dwóch li- niach pomiarowych. Zostały wykonane po 3 pomia- ry w materiale rodzimym po obu stronach złącza i 3 pomiary w SWC oraz po 6 pomiarów w spoinie. Linia A przedstawia miejsce pomiaru twardości przez spoinę wykonaną metodą MMA, natomiast linia B została usytuowana w miejscu wykonania grani me- todą TIG (rys. 4). 13Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Rys. 4. Rozmieszczenie punktów pomiaru twardości złącza spawanego Fig. 4. Location across of hardness measurements Rys. 3. Wymiary próbki do badania wytrzymałości złącza na rozciąganie Fig. 3. Dimensions of sample for tensile strength test Rys. 5. Zdjęcie radiogramu złącza spawanego stali 14MoV6-3 Fig. 5. Radiogram of welded joint of 14MoV6-3 steel Wyniki badań Wyniki badań nieniszczących Podczas badań wizualnych złącza spawanego do- czołowego blach ze stali 14MoV6-3 nie stwierdzono występowania niezgodności. Badania penetracyjne nie wykazały wskazań. Złą- cze uzyskało poziom jakości B wg wymagań Pn-En ISO 5817:2009. W wyniku badania radiograficznego (rys. 5) nie stwierdzono żadnych niezgodności. Złącze uzyskało poziom jakości B wg Pn-En ISO 5817:2009. Wyniki badań niszczących Próba udarności Wymagania podane w Pn-En 10216-2 określają minimalną wartość pracy łamania na poziomie 27 J w temperaturze otoczenia; wartość tę zaznaczono na wykresie w postaci poziomej linii (rys. 6). Uzyskane wyniki pracy łamania spoiny i SWC są wy- raźnie wyższe niż wartości wymagane przez powołaną powyżej normę. Przeprowadzono również badanie morfologii przeło- mów za pomocą SEM. Materiał spoiny pęka w sposób zróżnicowany w zależności od cyklu cieplnego, jakie- mu był poddawany w wyniku spawania wieloma ście- gami. Wygląd tego przełomu pokazano na rysunku 7. Przy większych powiększeniach można obserwować różny charakter przełomów w zależności od miejsca obserwacji. Przełom ciągliwy (rys. 8) występuje w ob- szarach, które podczas układania ściegów uległy nor- malizowaniu. W gruboziarnistym obszarze ściegu, który przekrystalizował, przełom miał charakter quasi-kruchy (rys. 9). W obszarze nieprzekrystalizowanym w spoinie występowały przełomy mieszane: kruche na granicach ziaren i ciągliwe wewnątrz ziaren (rys. 10, 11). na przełomie z naciętym karbem w SWC materiału eksploatowanego można obserwować jedynie przełom ciągliwy (rys. 12). W strefie wpływu ciepła materiału nowego przełom ma charakter, zależnie od obszaru w próbce (rys. 13), quasi-kruchy (rys. 14) i kruchy (rys. 15). Rys. 6. Praca łamania spoiny i SWC złącza doczołowego blach ze stali 13HMF Fig. 6. nominal energy for weld and HAZ of butt weld joint of 13HMF steel Rys. 7. Morfologia przełomu materiału spoiny Fig. 7. Fracture of weld 14 Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Rys. 8. Przełom ciągliwy w obszarach spoiny, które podczas spawa- nia uległy normalizowaniu Fig. 8. Ductile fracture of normalized weld zone Rys. 9. Przełom quasi-kruchy w spoinie Fig. 9. Quasibrittle fracture of weld Rys. 10. Przełom kruchy na granicach krystalitów i ciągliwy we- wnątrz nich Fig. 10. Brittle fracture of crystallite boundaries and ductile fracture inside of them Rys. 11. Przełom kruchy na granicach ziaren byłego austenitu Fig. 11. Brittle fracture in the transformed austenite grain boundaries Rys. 12. Przełom ciągliwy w SWC materiału eksploatowanego Fig. 12. Ductile fracture of HAZ In operated steel Rys. 13. Morfologia przełomu w SWC materiału nieeksploatowanego Fig. 13. Different fracture morphology in HAZ of non-operated steel Rys. 15. Przełom kruchy w SWC materiału nieeksploatowanego Fig. 15. Brittle fracture in HAZ of non-operated steel Rys. 14. Przełom quasi-kruchy w SWC materiału nieeksploatowanego Fig. 14. Quasibrittle fracture in HAZ of non-operated steel 15Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Próba rozciągania złącza W próbie rozciągania określono wytrzymałość złą- cza spawanego (Rm) i przeprowadzono ocenę uzyska- nych wyników pod względem wymaganej minimalnej wartości Rm dla materiału rodzimego, która wynosi 460 MPa wg En 10216-2. Wartość tę zaznaczono na wy- kresie linią poziomą (rys. 16). Próbkę przed rozciąganiem przedstawiono na ry- sunku 17, natomiast próbkę po próbie rozciągania na rysunku 18. Rys. 16. Wykres wytrzymałości próbki na rozciąganie Rm z zazna- czoną minimalną wartością wytrzymałości dla materiału rodzimego Fig. 16. Tensile strength (Rm) with marked minimum value for base metal Rys. 17. Próbka do rozciągania złącza – widok od strony lica Fig. 17. Sample for tensile strength test – face of weld side Rys. 18. Próbka po zerwaniu – widok od strony lica Fig. 18. Sample after tensile strength test – face of weld side Badanie makroskopowe Badanie makroskopowe nie wykazało żadnych nie- zgodności spawalniczych. Po wytrawieniu złącza ni- talem uwidoczniona została struktura wielościegowej spoiny i wąskiej SWC (rys.19). Rys. 19. Próbka po badaniu makroskopowym z widoczną spoiną i SWC (1 – materiał eksploatowany 13HMF, 2 – materiał nowy 13HMF, 3 – spoina) Fig. 19. Sample after mictroscopic evaluation with visible weld and HAZ (1 – operetad steel 13HMF, 2 – non-operated steel 13HMF, 3 – weld) Badanie twardości Pomiary twardości wykonano sposobem Vickersa zgodnie z Pn-En 1043-2, Pn-En 15614-1 i Pn-En 12952-6, z których wynika, że dla stali 13HMF po ob- róbce cieplnej kryterium twardości wynosi maksimum 350 HV10. Wszystkie wyniki pomiarów są niższe niż dopusz- czalne, jednak na uwagę zasługuje fakt, że twardość spoiny w obszarze grani, która została wykonana me- todą TIG, jest większa niż twardość ściegów wypełnia- jących wykonanych za pomocą metody MMA, co może świadczyć o utwardzeniu spoiny w wyniku oddziały- wania strumienia gazu formującego, który powodował szybsze niż w następnych ściegach stygnięcie spoiny. Obserwacja mikrostruktury Rys. 21. Rozkład twardości złącza spawanego na linii pomiarowej B (obszar grani wykonanej metodą TIG) Fig. 21. Hardness distribution of welded joint in measurement line B (root by GTAW zone) Rys. 20. Rozkład twardości złącza spawanego na linii pomiarowej A (obszar wypełnienia metodą MMA) Fig. 20. Hardness distribution of welded joint in measurement line A (filling by MMA zone) Badania mikrostruktury spawanego złącza za pomo- cą mikroskopu świetlnego obejmowały materiał rodzi- my po eksploatacji i nowy, a także mikrostrukturę spo- iny i SWC. Miejsca obserwacji zaznaczono na rysunku 22. Badane złącze po spawaniu wyżarzono z przystan- kiem w temperaturze 450°C przez 60 min i następnie nagrzano do 730°C i wytrzymano przez 60 min. Taka obróbka cieplna spowodowała odpuszczenie mikro- struktury bainitycznej. W materiale eksploatowanym 16 Przegląd sPawalnictwa 4/2014 Rys. 29. Mikrostruktura obszaru linii wtopienia od strony materiału nieeksploatowanego – obszar D Fig. 29. Microstructure of fusion line in the non-operated steel – D zone Rys. 22. Miejsca obserwacji mikrostruktury Fig. 22. Location of microstructure observation Rys. 23. Mikrostruktura materiału eksploatowanego Fig. 23. Microstructure of operated steel Rys. 24. Mikrostruktura materiału nowego Fig. 24. Microstructure of non-operated steel Rys. 25. Mikrostruktura spoiny w obszarze F (przejście między ście- giem graniowym wykonanym metodą TIG i wypełnieniem MMA) Fig. 25. Microstructure of weld in F zone (boundary between TIG welded root bead and MMAW filling) Rys. 26. Mikrostruktura obszaru przejścia grani spoiny do materiału eksploatowanego (obszar H) Fig. 26. Microstructure of fusion between root of weld bead and ope- rated steel (H zone) Rys. 27. Mikrostruktura spoiny wykonanej metodą MMA (obszar C z rys. 22) Fig. 27. Microstructure of weld made by MMA (C zone from fig. 22) Rys. 28. Mikrostruktura obszaru linii wtopienia od strony materiału eksploatowanego (obszar B z rys. 22) Fig. 28. Microstructure of fusion line in the oparated steel side (B zone from fig. 22) 17Przegląd sPawalnictwa 4/2014 (pozycja A) w obszarach byłego bainitu oraz na gra- nicach ziaren ferrytu widoczne są duże skoagulowa- ne wydzielenia węglików (rys. 23). Również w mate- riale nowym zaawansowany jest proces odpuszczania w obszarach bainitu (rys. 24). Obserwuje się znaczną różnicę w wielkości ziarna ferrytu w materiale nowym i eksploatowanym. W materiale nowym jest ono prawie dwukrotnie mniejsze niż w materiale eksploatowanym. Mikrostrukturę spoiny i SWC, obserwowaną w gra- ni, pokazano na rysunkach 25 i 26, natomiast na ry- sunku 27 przedstawiono typową mikrostrukturę spo- iny wykonaną metodą MMA. Mimo obróbki cieplnej nadal zachowany jest iglasty charakter mikrostruktury. W obszarach ściegu, który nie był poddawany wpływo- wi podwyższonej temperatury przy nakładaniu kolejne- go ściegu, widoczne są wyraźne kryształy kolumnowe. W strefie oddziaływania ciepła pochodzącego od kolej- nego ściegu w wyniku przekroczenia temperatury Ac3 następuje rozdrobnienie ziarna i mikrostruktura traci swój pierwotny charakter. Mikrostrukturę linii wtopienia (obszar B i D) poka- zano na rysunkach 28 i 29. W obu przypadkach stre- fa gruboziarnista jest bardzo wąska i obserwuje się w niej odpuszczony bainit z niewielkim udziałem fer- rytu. Ziarno byłego austenitu jest znacznie większe w SWC materiału eksploatowanego. Wnioski na podstawie przeprowadzonych badań sformuło- wano następujące wnioski: 1. Złącze spawane nowej i eksploatowanej stali 14MoV6-3 zostało wykonane poprawnie i według badań nieniszczących pozbawione było wszel- kich niezgodności zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych. 2. Udarność poszczególnych stref złącza (SWC i spoina) jest wysoka i przekracza wartość 27 J, która jest wartością minimalną pracy łamania dla tej stali. 3. Wytrzymałość złącza na rozciąganie wyniosła 484 MPa, co pozwala stwierdzić, że złącze wyka- zuje dość wysoką wytrzymałość Rm, gdyż wartość minimalna dla tej stali wynosi 460 MPa. 4. Badania mikroskopowe wykazały zmiany mi- krostrukturalne w materiale eksploatowanym, w którym doszło do rozrostu ziarna oraz koagu- lacji węglików w obszarach bainitu lub perlitu. Zmiany te jednak nie wpłynęły na obniżenie wła- ściwości wytrzymałościowych całego złącza poni- żej wymaganego przez normę minimum. 5. Badanie przełomów wykazało, że charakter i me- chanizm pękania zależy od cykli cieplnych, jakim dany obszar złącza został poddany w wyniku spawania wielościegowego. 6. Wszystkie wymagania stawiane stali 14MoV6-3 zostały spełnione, co może świadczyć o przydat- ności zastosowanych metod spawania do wyko- nywania połączeń spawanych stali eksploatowa- nej z nową w przypadku rurociągów pary świeżej ze stali 14MoV6-3 (13HMF). Pozwoli to na ogra- niczenie kosztów związanych z wymianą całych instalacji i urządzeń. Literatura [1] Dobrzański J., Paszkowska H., Kowalski B., Wodzyński J.: Diagnostyka elementów urządzeń energetycznych pracują- cych pod działaniem ciśnienia w podwyższonej temperatu- rze. Prace IMŻ 1(2010). [2] Zieliński A., Dobrzański J., Wodzyński J.: Ocena trwało- ści elementów części ciśnieniowej kotłów energetycznych w procesie dopuszczania do eksploatacji poza obliczeniowy czas pracy. Prace IMŻ 1(2010). [3] Wińcza M.: Analfabetyzm techniczny – rzeczywistość, czy fikcja: (analiza problemu). Przegląd Spawalnictwa 6/2008, s.11÷15. [4] Dobrzański J.: Materiałoznawcza interpretacja trwałości stali dla energetyki, Scientific International Journal of the World Academy of Materials and Manufacturing Engineering; Vol. 3, 2011. [5] Trzeszczyński J.: Żywotność urządzeń cieplno–mechanicz- nych bloków energetycznych po ich modernizacji. Pro no- vum, grudzień 2000, s. 14÷17. [6] Brunne W.: Możliwość wydłużania żywotności głównych ru- rociągów parowych do założonego czasu pracy. Energety- ka, Zeszyt tematyczny, s. 16÷19, grudzień 2002. [7] Brunne W.: Korzyści płynące z modernizacji rurociągów w celu wydłużenia czasu ich eksploatacji. Dozór techniczny 1-2/2010. [8] Trzeszczyński J.: Żywotność urządzeń cieplno-mechanicz- nych bloków energetycznych po ich modernizacji. Energe- tyka, Zeszyt tematyczny, s. 14÷15, grudzień 2000. [9] En 10216-2, Seamless steel tubes for pressure purposes – Technical delivery conditions – Part 2: non-alloy and alloy steel tubes with specifed elevated temperature properties (including amendment A1:2004). [10] Pn-En 1321 marzec 2000, Badania niszczące metalowych złączy spawanych. Badania makroskopowe i mikroskopowe złączy spawanych.