01 PS 6 2018 Grzes Jakubowski 46 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 6/2018 Wpływ dodatku wodoru do gazu osłonowego   na właściwości dymów spawalniczych   podczas spawania stali S235JR metodą TIG Influence of hydrogen addition in shielding gas on the properties of welding fumes during TIG method welding of S235JR steel Mgr inż. Wojciech Sosnowski – PWSZ Ciechanów; dr hab. inż. Tadeusz Sałaciński, prof. PW – Politechnika Warszawska. Autor korespondencyjny/Corresponding author: wojciech.sosnowski@pwszciechanow.edu.pl Streszczenie Proces spawania elektrodą nietopliwą nie generuje znacz- nych ilości związków niebezpiecznych zarówno dla środowi- ska, jak i dla spawaczy, nawet pomimo braku odciągu dymów i pyłów spawalniczych. Badania złączy przeprowadzone podczas spawania elek- trodą nietopliwą (GTAW) w osłonie mieszanki argonu z 5% do- datkiem wodoru wykazały korzystny wpływ zarówno na trwa- łość i estetykę połączeń, jak i na warunki pracy spawaczy. Wodór w znacznym stopniu redukuje szkodliwe dla zdrowia pracowników związki chemiczne powstające w wysokiej tem- peraturze procesu, w tym szczególnie niebezpieczny mangan i jego tlenki. W prawidłowo przygotowanych złączach istnieje uzasad- nienie do stosowania wodoru jako dodatku do osłony gazo- wej ciekłego jeziorka przy spawaniu elektrodą nietopliwą zarówno stali austenitycznych, jak i ferrytycznych. Słowa kluczowe: mieszanki osłonowe w spawalnictwie; stal niestopwa; mangan; wodór; GTAW Abstract The GTAW welding process does not generate significant amounts of hazardous compounds for both the environment and for welders, even in the absence of fume and welding dust extraction. Testing of joints performed while welding with a non-con- sumable tungsten electrode (GTAW) in the argon blend with a 5% addition of hydrogen showed a beneficial effect on both the durability and aesthetics of joints as well as the working conditions of welders. Hydrogen significantly reduces harm- ful chemicals that arise at high temperature of the process, including particularly hazardous manganese and its oxides. In well-prepared joints, there is justification for using hydrogen as an additive to the gas shield of the liquid pool when welding with the non-consumable electrode of both austenitic and ferritic steels. Keywords:  gas shield in welding; low alloy steel; manga- nese; hydrogen; GTAW Wstęp Dynamiczny rozwój procesów spawalniczych w ostat- nich kilkudziesięciu latach oraz znaczny wzrost świado- mości konsumentów co do szeroko rozumianej jakości wyrobów spawanych skłania producentów do stosowania technologii w sposób spełniający nie tylko wymagania techniczne, estetyczne i ekonomiczne, ale również warunki środowiskowe oraz warunki pracy [1÷6]. Spawanie, zgrze- wanie czy lutowanie nierozerwalnie wiążą się z wysoką temperaturą niezbędną do prowadzenia procesu. Wysoka temperatura, wyładowania elektryczne, promieniowanie, pole elektromagnetyczne i hałas mają negatywny wpływ na zdrowie pracowników [7÷9]. Oprócz tego podczas spa- wania wydzielają się zanieczyszczenia w postaci pyłów Wojciech Sosnowski, Tadeusz Sałaciński przeglad Welding Technology Review i dymów, powstałych w czasie utleniania związków organicz- nych i nieorganicznych pochodzących z samego materiału łączonego, jak i z zanieczyszczeń wokół niego. Wszystko to sprawia, że spawaczy od lat zalicza się do grupy pracowni- ków najbardziej narażonych na występowanie chorób zawo- dowych. Jak już wspomniano rozwój technologii spawalni- czych pociąga za sobą dążenie do eliminowania z otoczenia pracy szkodliwych czynników. Stosowane współcześnie ciekłokrystaliczne, superczułe przyłbice oraz niepalne, prze- wiewne kombinezony, a także ognioodporne rękawice sta- nowią doskonałą ochronę indywidualną i znacznie ułatwiają pracę. Jednak do usuwania zanieczyszczeń w postaci pyłów i dymów spawalniczych zawierających szkodliwe, czasami DOI: http://dx.doi.org/10.26628/ps.v90i6.932 47PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 6/2018 nawet trujące substancje stosowane są zwykle środki me- chanicznego odciągania stanowiskowego i centralnego. Ta metoda jest najpowszechniej stosowana, ponieważ usuwa zanieczyszczenia każdego rodzaju, bez względu na skład chemiczny. Odciągi mechaniczne są najczęściej sto- sowane z tej przyczyny, że póki co nie ma lepszego sposo- bu, ale każdy, kto chociaż raz widział pracę na wydziale spa- walni potwierdzi, że nie jest to metoda doskonała. Nie ma możliwości odebrania wszystkich produktów, które spalają się w wysokiej temperaturze. Dodatkowo spawanie skom- plikowanych konstrukcji powoduje zawirowania emitowa- nych dymów, przez co odciągnięcie ich staje się praktycznie niemożliwe. Wszystko to powoduje, że szkodliwe składniki powstające w procesie są wdychane przez pracowników. Celem przeprowadzonych badań było określenie wpływu wodoru zawartego w mieszance osłonowej na bazie argo- nu na warunki pracy w czasie spawania stali ferrytycznych elektrodą nietopliwą. Przeprowadzone badania dowodzą, że kontrolowany, ściśle określony dodatek wodoru do osłony argonowej korzystnie wpływa zarówno na jakość połączeń, jak i znacznie redukuje szkodliwe związki emitowane w wy- sokiej temperaturze procesu. Substancje szkodliwe  powstające podczas spawania W dymach spawalniczych występują bardzo szkodliwe związki, cząsteczki chromu i niklu, z których dla układu odde- chowego najbardziej szkodliwy jest chrom, właściwie związ- ki VI wartościowego chromu, powszechnie uznawane są za czynniki rakotwórcze. Stąd bardzo dużym zagrożeniem dla spawacza jest spawanie stali nierdzewnych, w których głów- nym składnikiem odpowiedzialnym za odporność na korozję jest właśnie chrom. Podobnie wysoka temperatura przy cięciu i spawaniu plazmowym powoduje powstawanie szkodliwych tlenków azotu. Podczas spawania stali niskowęglowych tworzy się tlenek żelaza w postaci cząsteczek stałych (pyłu), które zwiększają ryzyko zachorowania na pylicę. Przy spa- waniu mogą powstawać także inne szkodliwe substancje, jak np. związki fluoru i manganu [10,11]. W metodzie MIG i TIG jako gazy ochronne stosuje się argon i hel [12,13]. Gazy te same w sobie jako gazy szla- chetne, nie są w najmniejszym stopniu niebezpieczne, ale mogą w niewietrzonych pomieszczeniach wypierać z powie- trza tlen, co może doprowadzić do zasłabnięcia spawacza. Do spawania metodą MAG stosuje się jako gaz ochronny dwutlenek węgla lub coraz częściej jego mieszanki z argo- nem. W otoczeniu łuku spawalniczego część gazu ochron- nego reaguje z powietrzem i wytwarza zwiększoną ilość tlen- ku węgla (CO), którego nie da się oddzielić pochłaniaczem gazu. Jeśli wentylacja jest mało skuteczna, należy kontro- lować poziom tlenu i stosować systemy bezpośredniego zasilania w powietrze. Idąc dalej, powszechnie stosowane druty spawalnicze stosowane przy spawaniu metodą MAG zawierają znaczny dodatek manganu lub krzemu, co ozna- cza, że podczas spawania znacznie podwyższa się stężenie tlenków tych pierwiastków. Podczas spawania aluminium powstają nie tylko tlenki, ale również – na skutek emisji przez łuk spawalniczy promieni ultrafioletowych rozbijają- cych cząsteczki tlenu – tworzy się ozon, czyli trójatomowy tlen. Ozon jest również wytwarzany podczas spawania stali nierdzewnej metodą TIG. Szkodliwe działanie ozonu pole- ga na jego bardzo silnych właściwościach utleniających i wysokiej reaktywności chemicznej. Wchłonięty przez orga- nizm człowieka, uszkadza nabłonki, tkanki, upośledza układ odpornościowy, wywołuje alergie, choroby nowotworowe, a wdychanie go w dużych stężeniach może prowadzić na- wet do śmierci. Dwutlenki i tlenki azotu to związki powstają- ce podczas spawania wysokim natężeniem prądu i w wyso- kiej temperaturze, w reakcji z tlenem z powietrza. W dużym stężeniu są bardzo niebezpieczne dla dróg oddechowych. W gruncie rzeczy nie ma znaczenia czy spawana jest stal nierdzewna czy zwykłej jakości, elektrodą otuloną czy MAG, TIG czy plazmą, zawsze powstają opary spawalnicze, któ- re zawierają zanieczyszczenia w postaci cząsteczek pyłu i dymy. Pokreślić należy fakt, że na działanie omawianych substancji najbardziej narażają metody spawania ręcznego: EO, MIG/MAG i TIG. O ile przy spawaniu palnikiem gazowym oraz elektrodą otuloną możliwe jest wyłącznie pasywne oczyszczanie śro- dowiska spawania za pomocą mechanicznych odciągów, to spawanie elektrodą nietopliwą (GTAW) i topliwą (GMAW) w osłonie reaktywnych mieszanek osłonowych na bazie ar- gonu daje możliwość zastosowania takiej mieszanki, któ- ra częściowo utleni lub zredukuje szkodliwe substancje. Odpowiednio skomponowane mieszanki osłonowe nie tylko poprawiają właściwości techniczne i estetyczne połączeń, ale dodatkowo w sposób aktywny zmniejszają ilość szko- dliwych substancji powstających w wysokiej temperaturze procesu spawania. Mając tego świadomość, warto zastano- wić się nad metodami neutralizowania szkodliwych dymów, aby w czasie samego procesu spawania ograniczyć wydzie- lanie toksycznych związków lub by były usuwane wówczas kiedy powstają, czyli w reakcjach chemicznych zachodzą- cych w wysokiej temperaturze łuku spawalniczego. Wieloletnie obserwacje procesów potwierdzają, że za- stosowanie trójskładnikowej mieszanki M23 (Ar+CO2+O2) do osłony jeziorka ciekłego metalu w czasie spawania me- todą MAG pozwala na znaczne zredukowanie składników dymów spawalniczych. Dodatkowo istnieje tu bardzo duża możliwość wyboru różnorodnych mieszanek zarówno dwu, jak i trzyskładnikowych, pozwalających na jednoczesną po- prawę parametrów spawalniczych, jak i warunków środowi- skowych spawania. Nieco inaczej jest ze spawaniem w osłonie gazów meto- dą GTAW, gdzie nie odnotowuje się znacznej emisji szkodli- wych substancji. Dzieje się tak dlatego, że proces nie jest wysokowydajny i nie jest topiona duża ilość metalu, ale jed- nocześnie niska wydajność sprawia, że spawacz pozostaje dłuższy czas nad złączem. Ponadto metoda ta jest stosowa- na bardzo często do łączenia elementów ze stali stopowych, z dużą zawartością takich pierwiastków jak, np.: chrom, ni- kiel, mangan, molibden czy niob, które są szczególnie nie- bezpieczne w połączeniu np. z tlenem. Ze względu na swój charakter spawanie TIG nie pozwala na stosowanie mieszanek ochronnych argonu z dodatkiem dwutlenku węgla ani tlenu. Obecnie do spawania austeni- tycznych stali nierdzewnych może być stosowana jedynie mieszanka argonu z niewielkim dodatkiem wodoru, któ- ry spełnia bardzo podobną funkcję jak tlen dodany do osłony w czasie spawania elektrodą topliwą. Natomiast stale ferry- tyczne są spawane w osłonie czystego argonu, ze względu na powszechne przekonanie o niebezpieczeństwie powsta- wania zwłocznych pęknięć wodorowych. W czasie badania wpływu dodatku wodoru do osłony ar- gonowej na jakość złączy ze stali o strukturze ferrytycznej spawanych GTAW zauważono, że dymy spawalnicze wydo- bywające się znad spoiny mają nieznacznie jaśniejszą bar- wę, mniej się kłębią i nieco inaczej rozkładają nad powierzch- nią materiału spawanego. Założono, że mieszanka argonu z wodorem ze względu na większą energię łuku eliminuje wę- glowodory pochodzące z zanieczyszczeń wokół złącza. 48 PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 6/2018 Tablica II. Zbiorcze wyniki badania substancji szkodliwych na spawalni Table II. Collective results of testing harmful substances at the welding shop Tablica I. Parametry procesu spawania próbek testowych Table I. Welding process parameters of samples W celu zweryfikowania redukujących właściwości wodoru zawartego w mieszance osłonowej przeprowadzono szcze- gółowe badania otoczenia spawania elektrodą nietopliwą. Wyniki badań W artykule przedstawiono wyniki badań ekspozycji zawo- dowej na czynniki szkodliwe dla zdrowia w środowisku pra- cy spawaczy w przedsiębiorstwie produkującym konstruk- cje stalowe. Pomiary przeprowadzono 10 marca 2017 roku, 8-godzinny dzień pracy, próbki pobrano w godz. porannych (8:00–10:30), zanim uniosły się pyły z innych wydziałów pro- dukcyjnych. Pomieszczenie spawalni jest ogrzewane central- nie, temperatura jaka panowała w dniu pomiarów to 17÷18 °C i wilgotność 56%. Pomiary zapylenia tlenku krzemu (SiO2), tlenków żelaza (Fe2O3), manganu i jego związków nieorga- nicznych (Mn i MnO2) przeprowadzono metodą dozymetrii indywidualnej i pobierane były przez 150 min. Pomiary tlenku węgla (CO), tlenku azotu (NO), dwutlenku azotu (NO2) i ozonu (O3) przeprowadzono metodą stacjonarną w czasie 35 min. Próbki pobrano podczas spawania metodą GTAW, detali ze stali S235JR przy wszystkich wykonywanych czynnościach. Parametry spawania (tabl. I) były dobierane na podsta- wie zaleceń technologicznych oraz wizualnej oceny jakości spoin, dla każdej osłony oddzielnie. Parametry ustalono na podstawie głębokości wtopienia, kształtu lica oraz wy- stępowania ewentualnych lokalnych podtopień krawędzi spawanych wyrobów, tak by mieściły się minimum w klasie jakości C wg PN EN ISO 5817 [14÷16]. Do przeprowadzenia badań utworzono dwa stanowiska do prób, oddalone od siebie o 15 m, w sposób uniemożliwia- jący mieszanie się dymów. Na stanowisku nr 1 – spawanie elektrodą nietopliwą w osłonie mieszanki 95% Ar i 5% H2, na stanowisku nr 2 – gdzie spawano elektrodą nietopliwą w osłonie 100% Ar. Eksperyment przeprowadzono w warunkach warszta- towych, w czasie wykonywania dużej ilości złączy o małej długości. W celu wyselekcjonowania jak największej ilości szkodliwych składników pyłów i dymów spawalniczych w środowisku pracy spawacza wyłączono wentylację me- chaniczną zarówno ogólną, jak i stanowiskową. Spawacze wykonywali krótkie złącza po ok. 20 mm każde, z blachy zimnowalcowanej grubości 3 mm oraz pręta ciągnionego o średnicy 10 mm. W czasie próby wykonano spoinę o su- marycznej długości ok. 930 cm na stanowisku pierwszym i ok. 860 cm na drugim. Pospawane detale odkładano w miejsce oddalone od stołu spawalniczego o ok. 1 m, tak, żeby dodatkowe zadymienie uwalniane podczas stygnięcia wyrobów również uwzględniono w pomiarach. Otrzymane wyniki badań (tabl. II) wskazują, że na żad- nym stanowisku nie odnotowano przekroczenia dopuszczal- nych stężeń większości czynników szkodliwych dla zdro- wia spawaczy. Jedynym wyjątkiem jest przekroczenie NDS manganu i jego związków nieorganicznych w przeliczeniu na Mn, frakcja respirabilna o blisko 26%. Na obydwu sta- nowiskach zanieczyszczenie było znacznie poniżej warto- ści dopuszczalnych, pomimo tego, że wentylacja w czasie pobierania próbek była wyłączona. Porównując otrzymane podczas badania wartości, stwierdzono około dwukrotnie niższe stężenia najbardziej szkodliwych związków (SiO2, Mn i MnO2 i Fe2O3) na stanowisku nr 1, czyli tam, gdzie zastoso- wano dodatek wodoru do mieszanki osłonowej. Pozostałe czynniki (CO, NO, NO2 i O3) na obydwu stanowiskach były na porównywalnym poziomie. Eksperyment wykazał przekroczenie dopuszczalnych wartości dla frakcji respirabilnej manganu oraz jego tlen- ków (0,063 mg/m3) w trakcie spawania metodą TIG stali niestopowej w technologicznie zalecanej osłonie czystego argonu. W tych samych warunkach na stanowisku spa- wania z dodatkiem wodoru było 0,038 mg/m3, znacznie poniżej wartości dopuszczalnych (0,05 mg/m3) zgodnie Stanowisko Natężenie prądu [A] Napięcie łuku [V] Prędkość spawania  [mm/min] Energia liniowa   [kJ/mm] Gaz osłonowy 1 98,0 10,7 230 0,164 95% Ar + 5% H2 2 118,0 9,8 215 0,194 100% Ar Ekspozycja zawodowa na czynniki szkodliwe dla zdrowia w środowisku pracy.   Data badania: 10.03.2017 Pomiar stężenia na stanowisku  pracy: Lp. Opis substancji NDS1) nr 1 (Ar + 5% H2) nr 2 (100% Ar) [mg/m3] 1 Pyły zwierające SiO2 od 2% do 50% – frakcja wdychalna 4,0 0,30 0,73 – frakcja respirabilna 1,0 0,08 0,10 2 Mangan i jego związki nieorganiczne – frakcja wdychalna 0,2 0,042 0,082 – frakcja respirabilna 0,05 0,038 0,063 3 Tlenek żelaza – frakcja respirabilna 5,0 0,262 0,550 4 Tlenek węgla NDSCh2) w powietrzu 23 2,53 2,53 5 Tlenek azotu NDSCh w powietrzu 3,5 <0,13 <0,13 6 Dwutlenek azotu NDSCh w powietrzu 0,7 <0,04 <0,04 7 Ozon NDS w powietrzu 0,15 <0,014 <0,014 1) NDS – Najwyższe Dopuszczalne Stężenie, NDSCh – Najwyższe Dopuszczalne Stężenie Chwilowe, 49PRZEGLĄD  SPAWALNICTWA Vol. 90 6/2018 Literatura [1] Węglowski M., Chmielewski T., Kudła K.: Ocena wydajności spawania ni- skoenergetycznego procesu SpeedRoot w pozycji PG, Przegląd Spawal- nictwa, vol. 83 nr 12, s. 26-30, 2011. [2] Węglowski M., Chmielewski T., Kudła K.: Porównanie wybranych właści- wości nowoczesnych spawalniczych inwertorowych źródeł energii prze- znaczonych do spawania metodą MAG, Przegląd Spawalnictwa, vol. 81, nr 10, s. 81-83, 2009. [3] Ferenc K., Cegielski P., Chmielewski T.: Technika spawalnicza w praktyce, Po- radnik inżyniera konstruktora i technologa, Verlag Dashofer, Warszawa, 2015. [4] Węglowski M., Chmielewski T., Kudła K.: Ocena wydajności spawania w wy- soko wydajnym procesie SpeedUp oraz MAG Standard w pozycji przymuso- wej, Biuletyn Instytutu spawalnictwa w Gliwicach, vol. 54, nr 5, 199-201, 2010. [5] Skowrońska B., Szulc J., Chmielewski T., Golański D.: Wybrane właści- wości złączy spawanych stali S700 MC wykonanych metodą hybrydową plazma+MAG, Przegląd Spawalnictwa, vol. 89, nr 10, s. 104-111, 2017. [6] Sałaciński T., Sosnowski W.: Wykorzystanie źródeł laserowych led do spajania cienkościennych elementów z blach nierdzewnych, Przegląd Spawalnictwa, vol. 88, nr 12, s. 10-14, 2016. [7] Matusiak J., Wyciślik J.: Analiza środowiska pracy przy spawaniu meto- dą MAG elementów ze stali nierdzewnej i stali niestopowej z cynkową powłoką ochronną, Przegląd Spawalnictwa, vol. 87 nr 10, s. 92-97, 2015. Wnioski  Badania dowodzą, że dodanie w kontrolowanych warunkach, ściśle określonej ilości wodoru do mieszanki osłonowej jest korzystne nie tylko dla samego procesu spawania, efektów wizualnych w postaci gładkich, czystych spoin, ale tak- że dla środowiska pracy spawacza. Nie mówimy tutaj o wodorze pochodzącym z powietrza czy wilgoci na źle przygotowa- nym złączu. Trzeba podkreślić konieczność właściwego przygotowania materiału przed spawaniem, a wówczas można uzy- skać nienagannie wyglądające spoiny. Bardzo ważny aspekt, na który należy zwrócić uwagę, to fakt, że wysokoenergetyczny wodór redukuje szkodliwe związki z dymów i pyłów spawalniczych. Częściowe redukowanie toksyn już podczas samego procesu spawania oczyszcza atmosferę pracy spawacza, chroniąc go przed ich wpływem. Na stanowisku chronionym mieszanką argonu z wodorem dopuszczalne stężenie manganu i jego związków dla frakcji wdychalnej nie było przekroczone, nawet pomimo wyłączonej wentylacji stanowiskowej i ogólnej. Wyniki przeprowadzonych pomiarów wykazały przekroczenie najwyższego dopuszczalnego stężenia (NDS) manganu i jego związków nieorganicznych w przeliczeniu na Mn – frakcja respirabilna na stanowisku spawalniczym osłanianym czystym Ar. Podczas spawania stali niestopowej w osłonie argonowej odnotowano ok. dwukrotnie wyższe stężenie SiO2 oraz FeO2 zarówno frakcji wdychalnej, jak i respirabilnej niż na stanowisku, na którym spawanie elektrodą nietopliwą było chronione mieszanką argonową z 5% dodatkiem wodoru. Pomiary stężeń pozostałych substancji nie wykazały przekroczenia wartości dopuszczalnych. Zgodnie z wcześniejszymi przypuszczeniami w eksperymencie potwierdzono zasadność stosowania wodoru w mieszan- kach osłonowych na bazie argonu do spawania stali o strukturze ferrytycznej w celu ograniczenia emisji substancji szkodli- wych w dymach spawalniczych. [8] Matusiak J., Wyciślik J.: Zdrowie i bezpieczeństwo przy produkcji spa- walniczej. Biuletyn Instytutu Spawalnictwa nr 3/2009. [9] Matczak W., Gromiec J.P.: Zasady oceny narażenia spawaczy na dymy i gazy, wyd. Instytut Medycyny Pracy im. J. Nofera, Łódź 2003. [10] Ferenc K., Ferenc J.: Spawalnicze gazy osłonowe i palne, WNT, Warsza- wa, 2013. [11] Bieńkowski M.: Filtry i pochłaniacze gazów stosowane w spawalnictwie, Magazyn Przemysłowy nr 6/2011. [12] Chmielewski T., Golański D.: Napawanie brązu berylowego stellitem me- todą MCAW, Przegląd Spawalnictwa, vol. 83 nr 10, s. 23-27, 2011. [13] Drabarz M., Chmielewski T.: Wpływ tlenu resztkowego w gazie formują- cym na wybrane właściwości grani złącza stali 304L spawanego TIG or- bitalnie, vol. 89 nr 1, s. 45-50, 2017. [14] Chmielewski T.: Projektowanie procesów technologicznych – Spawal- nictwo, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2013 [15] Sałaciński T.: SPC-Statistical process control, Oficyna Wydawnicza Poli- techniki Warszawskiej, Warszawa 2015. [16] Sałaciński T., Sosnowski W.: System nadzorowania jakości procesów spawalniczych zgodny z wymaganiami ISO 3834 w oparciu o standardy ISO 9001. Cz. 2, Przegląd Spawalnictwa, vol. 87, nr 4, s. 10-13, 2015. z PN-Z-04472:2015-10 i PN-Z-04472:2015-10/Ap1:2015-12. Dla frakcji wdychalnej nie odnotowano przekroczeń normy (0,2 mg/m3), ale i tak pomiar wykazał dwukrotnie mniejsze stężenie NDS na stanowisku nr 1 (0,042 mg/m3) w porówna- niu do 0,082 mg/m3 uzyskanego na stanowisku nr 2. Ma to szczególne znaczenie, ponieważ w świetle badań prowadzonych w ostatnich kilku latach potwierdza się nad- zwyczaj szkodliwy wpływ manganu i jego związków nie- organicznych na zdrowie ludzi. Metaliczny czysty mangan uznaje się za nieszkodliwy, natomiast jego związki z tlenem działają toksycznie – tym silniej im większy stopień utlenie- nia, np. tlenki manganu są wyraźnie mniej trujące niż jego nadtlenki. Długotrwałe narażenie na działanie manganu pochodzącego z oparów spawalniczych powoduje zabu- rzenia neurologiczne, spowolnienie ruchowe i trudności w mówieniu, objawy podobne do choroby Parkinsona. Ryzy- ko zatrucia manganem oceniła Międzyresortowa Komisja do spraw Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Czynni- ków Szkodliwych dla Zdrowia w Środowisku Pracy, okre- ślając maksymalne dopuszczalne stężenia manganu i jego związków, które jak już wspomniano, wynoszą dla frakcji wdychalnej 0,2 mg/m3 i dla frakcji respirabilnej 0,05 mg/m3. Istotne jest, że badania prowadzono na stali zwykłej jakości o zawartości Mn – 0,6%. Należy się spodziewać, że proces może być tym bardziej niebezpieczny, jeśli wziąć pod uwa- gę spawanie stali nierdzewnych albo wysokowytrzymałych, drobnoziarnistych stali ferrytycznych o zawartości manga- nu przekraczającej 2%. W tych gatunkach stali jest on po- wszechnie stosowany ze względu na swoje właściwości. Zwiększa twardość i wytrzymałość, a także odporność stali na ścieranie, częściowo zastępuje drogi nikiel. Rys. 1. Wyroby wykonane w trakcie eksperymentu Fig. 1. Items made in the experiment