53 Die Verband tussen Gesproke en Geskrewe Taal van Leergestremdes Idillette Qosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uys Departement Kommunikasiepatologie, Universiteit van Pretoria OPSOMMING Die ondersoek het dit ten doel gehad om die verband tussen gesproke taal, geskrewe taal en fonologiese prosessering te bepaal. Die empiriese opname is deur middel van 'n beskikbaarheidseleksie op nege Afrikaanssprekende taalleergestremde leerlinge in graad-twee uitgevoer. Ooreenkomstig voorafbepaalde doelstellings is gesproke taalparameters, geskrewe taalparameters en fonologiese prosesseringsparameters geidentifiseer. Die proefpersone se peil van funksionering op die onderskeie parameters, sowel as die verwantskap tussen die parameters is kwalitatief en kwantitatief ontleed en beskryf. Die resultate van hierdie empiriese opname toon dat betekenisvolle korrelasies tussen gesproke taal, geskrewe taal en fonologiese prosesseringsvaardighede by die betrokke taalleergestremde proefpersone voorgekom het. ABSTRACT The aim of this study was to explore the interrelationship between spoken language, written language and phonological processing. The empirical study was administered on nine Afrikaans-speaking, language-impaired children in grade two by means of accidental sampling. Conformable to predetermined objectives, spoken language parameters, written language parameters, and phonological processing parameters were identified. The subjects' level of functioning with regard to each parameter, and the interrelationship between these parameters were qualitatively and quantitatively analysed and described. The results of this study indicated significant correlations between spoken language, written language and phonological processing abilities of the selected language impaired subjects. SLEUTELWOORDE: taalleergestremdheid, gesproke taal· I Geletterdheid, geletterdheidsontwikkeling en voorlopers tot geletterdheid is tans van die mees kontensieuse onderwerpe binne die vakgebied van Spraak-Taalpatologie. 'n Herorientasie in navorsers en beroepslui se siening van geletterdheid het gedurende)die afgelope eeu en veral gedurende die afgelope dekade plaasgevind. Voor 1970 is leesprobleme as 'n uitval in visueel-perseptuele prosesse beskou. Johnson en Myklebust (1967) het egter die grondslag gele vir die perspektief- dat leesprobleme, en gevolglik ook skryfprobleme, 'n taalgebaseerde uitval is en nie noodwendig 'n refleksie van kognitiewe of visueel- perseptuele beperkinge nie (Kamhi & Catts, 1991). Hierdie verandering in siening van navorsers en beroepslui bring mee dat taal as vertrekpunt vir die ontwikkeling van gesproke en geskrewe taalvermoens beskou word. Die verandering stel opnuut uitdagende en opwindende eise aan die spraak-taalterapeut. Juis vanwee die spraak-taalterapeut se besondere kennis van taalont- wikkeling en taalprobleme, speel lede van hierdie beroep η kardinale rol in diagnose en intervensie van die kind met gesproke en geskrewe taalprobleme. Die Suid-Afri- kaanse Vereniging vir Spraak-Taal-Gehoor (SAVSTG) (1990: 2) ondersteun die standpunt dat die spraak- taalterapeut 'n belangrike rol speel tydens diagnose en intervensie van beide gesproke taalprobleme en geskrewe geskrewe taal, fonologiese prosessering. taalprobleme. Dit blyk dat vanwee die feit dat die spraak-taalterapeut 'n onmiskenbare rol by beide gesproke en geskrewe taal speel, dit noodsaaklik geword het om weg te beweeg van 'n diskrete-puntbenadering waar gesproke taal alleen aangespreek word, 'n Breer en dus holistiese benadering word aanbeveel waar die kind in totaliteit gesien word en beide gesproke en geskrewe taalprobleme as uitvloeisel van 'n onderliggende taalprobleem behandel word. Die noue interaksie tussen gesproke en geskrewe taalprobleme bestaan en die feit dat die spraak-taaltera- peut gevolglik albei di£ komponente tydens diagnose en intervensie by die leergestremde kind behoort aan te spreek, impliseer dat groter eise en hoer vaardigheids- vlakke aan beroepslui gestel word. Dit is van kardinale belang dat navorsing oor taalprobleme, en die gevolg van taalprobleme, voortgesit moet word sodat resente bevindings by die bestaande databasis gevoeg kan word (Klecan-Aker & Kelty, 1990). As gevolg van ontwikkeling in die vakgebied, ontstaan daar voortdurend nuwe vraagstukke wat navorsing vereis. Nuwe kennis moet voortdurend by bestaande kennis gevoeg word, sodat die spraak-taalterapeut 'n teoretiese basis kan formuleer wat as grondslag kan dien vir effektiewe diagnosering en intervensie by die taalleergestremde kind. Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 54 Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uys In die lig van resente navorsingsbevindinge word die spraak-taalterapeut gekonfronteer met vraagstukke soos wat die spesifieke aard van die verband tussen gesproke en geskrewe taalprobleme werklik is (Stackhouse, 1990). Dit is vir verantwoordbare beroepsoptrede noodsaaklik dat die spraak-taalterapeut kennis moet dra van hierdie vraagstukke. Vanwee die.noue verwantskap tussen gesproke taalfunksionering en geskrewe taalfunksionering kan gesproke taal en geskrewe taal nie as sodanig in isolasie benader word nie. In die verlede is die rol van die spraak-taalterapeut afgebaken en beperk tot evaluering, diagnose en inter- vensie van gesproke taalprobleme. Hierdie fragmentariese beskouing het tot gevolg gehad dat daar tans 'n leemte in kennis oor die spesifieke verwantskap tussen gesproke en geskrewe taal bestaan. Bo en behalwe dat gesproke taal en geskrewe taal as interafhanklike vaardighede beskou word, word daar tans gespekuleer oor die invloed van fonologiese prosessering op beide hierdie vaardighede. Daar word in resente publikasies (Stackhouse, 1990; Kamhi & Catts, 1991) gehipotetiseer dat gesproke en geskrewe taalprobleme moontlik die manifestasie van dieselfde onderliggende fonologiese prosesseringsprobleem is. Stackhouse (1990) beskryf pertinent die moontlikheid van spraak-, lees- en spelprobleme as verskillende manifestasies van dieselfde onderliggende fonologiese prosesseringsprobleem. Waar kinders met gesproke en geskrewe taalprobleme presenteer, ontstaan die vraag of 'n onderliggende fonologiese prosesseringsprobleem kan bydra, of selfs die primere oorsaak van beide gesproke taalprobleme en geskrewe taalprobleme, kan wees. Indien laasgenoemde wel die geval is, impliseer dit dat 'n verbetering in fonologiese prosesseringsvermoens 'n verbetering in beide die gesproke taalvaardigheid en geskrewe taalvaardigheid teweeg sou kon bring. Die behoefte om meer inligting oor die spesifieke aard van die verwantskap tussen gesproke en geskrewe taal te verkry, asook of 'n onderliggende faktor, naamlik fonologiese prosesseringsprobleme 'n oorsaak van beide gesproke taalprobleme en geskrewe taalprobleme is, is in die literatuur geidentifiseer (Van Kleeck, 1990 en 1992; Kamhi & Catts, 1991). Dit blyk egter sinvol te wees om resente vraagstukke rakende gesproke en geskrewe taalprobleme binne die leergestremde populasie te ondersoek, aangesien leergestremde kinders 'n hoe-risiko- populasie is om met beide gesproke en geskrewe taalprobleme te presenteer (Reid, Hresko & Swanson, 1991; Klecan-Aker & Kelty, 1990). Reid et al. (1991) ondersteun die standpunt dat navorsing oor die leergestremde populasie ten spyte van uitgebreide studie steeds geregverdig word. Hul meen dat beperkte aandag aan basiese navorsing en aan die ontwikkeling van teoriee geskenk word, en dat navorsing oor leergestremdheid uiters swak georganiseer is. Daar word voorgestel dat intensiewe gekoordineerde wetenskaplike navorsing sal bydra tot die oplossing van fundamentele probleme rakende leergestremdheid (Reid et al., 1991). Nye, Foster en Seaman (1987) beklemtoon die belang van navorsing, asook die waarde van intervensie by die leergestremde populasie. Hul motiveer hul siening deur wetenskaplik te bewys dat taalleergestremde kinders se taalfunksionering merkwaardige verbetering getoon het nadat 'n intensiewe taalintervensieprogram met hulle gevolg is. Dit blyk dat die taalvaardigheidsvlakke van die taalleergestremde kinders betekenisvolle verbetering getoon het, en dat navorsing op hierdie spesifieke populasie soveel te meer sinvol blyk te wees wanneer daar na hul vorderingsmoontlikhede gekyk word. Beroepsfunksies van die spraak-taalterapeut impliseer die hantering van kommunikasie- afwykings (Uys, 1993), Kommunikasie-afwykings sluit onder andere taalprobleme in wat presenteer op beide gesproke taalvlak en geskrewe taalvlak. Wanneer fonologiese prosesseringsvaardighede as voorvereiste vir effektiewe funksionering op geskrewe taalvlak en gesproke taalvlak beskou word (Stackhouse, 1990), word fonologiese prosessering onomwonde deel van kommunikasie-afwykings wat onder andere deur die spraak-taalterapeut hanteer word. Alhoewel die spraak-taalterapeut as lid van die trans- professionele span betrokke is by evaluering, diagnose en intervensie van leergestremde leerlinge, word die spraak- taalterapieberoep as sodanig met kommunikasie- afwykings (wat kommunikasie-afwykings van leerge- stremdes insluit) geassosieer. Die doel van hierdie studie is gevolglik om meer inligting in te win aangaande die aard van die verband tussen gesproke en geskrewe taalvermoens van leergestremde leerlinge aangesien dit waardevolle kliniese riglyne vir evaluering, diagnosering en intervensie by die leergestremde populasie verskaf. Meer effektiewe bemoeienis rakende gesproke en geskrewe taalprobleme kan uit die beskikbaarheid van hierdie inligting voortvloei. METODE As agtergrond tot die ondersoek is doelstellings geformuleer. DOEL Die doel van die ondersoek is om die funksionering van 'n groep taalleergestremde leerlinge in onderskeidelik gesproke taalfunksionering, geskrewe taalfunksionering en fonologiese prosessering te ondersoek asook om die aard van die verband tussen gesproke taalvermoens, geskrewe taalvermoens en fonologiese prosesseringsvermoens te bepaal. Die volgende subdoelstellings is geformuleer om die doel te bereik: 1. Identifikasie van die onderskeie gesproke taalpara- meters, geskrewe taalparameters en fonologiese prosesseringsparameters. I 2. Bepaling van proefpersone se peil van funksionering op die onderskeie parameters. 3. Ondersoek na die verwantskap tussen die onderskeie parameters. NAVORSINGSONTWERP Hierdie studie is in die vorm van 'n kwalitatiewe en kwantitatiewe gestruktureerde beskrywende opname uitgevoer (Leedy, 1989). / PROEFPERSONE Proefpersone is d e u / m i d d e l van die beskikbaar- heidseleksie (Leedy, 1989) gekies en het aan die volgende kriteria voldoen: The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) Ο) S> bo φ 73 CI φ ο Μ >. PQ τ 3 2 ι 'S ΪΗ U 00 Α * .2 ο. 0Q Φ γ" I* fe Φ 00 φ 3 ft Φ Λ XI t- Η Φ ώ Φ ·ΓΗ 2 α. S 0 1 ft Φ CQ -Β p j e Verband tussen Gesproke en Geskrewe Taal van Leergestremdes Afrikaans moet die moedertaal of dominante taal wees. ' fyj o r m ale visuele en ouditiewe vermoens moet voorkom. 3 S e r e b r a l e gestremdheid mag teenwoordig wees. 4 Spesifieke leergestremdheid moet by alle proefpersone gediagnoseer wees. 5 p r o e f p e r s o n e moet graad twee skoliere wees in 'n skool ' vir Buitengewone Onderwys. g p r o e f p e r s o n e moet oor ' n gemiddelde o f bo-gemiddelde intelligensie beskik. 'n Ibtale aantal van nege proefpersone is in hierdie empiriese studie betrek. Die inligting vir proefpersoon- beskrywing word volledig in Tabel 1 saamgevat. MATERIAAL ENAPPARAAT Die apparaat en materiaal word in drie afsonderlike afdelings bespreek, naamlik: 1. Meetinstrumente om gesproke ttial te evalueer Meetinstrumente wat geselekteer is om gesproke taal te evalueer word opsommend in Tabel 2 weergegee. 2. Meetinstrumente om fonologiese prosessering te evalueer Aangesien daar nog geen gestandaardiseerde toets bestaan wat fonologiese prosesseringsvermoens evalueer nie, het die navorser na deeglike literatuurverkenning (Van Kleeck, 1992; Stackhouse, 1990) 'n eie toets ontwerp (vergelyk Bylae A), wat spesifiek die segmentering van die akoestiese stroom evalueer. Die toets bestaan uit drie subtoetse, naamlik - subtoets een wat die segmentering van 'n sin in sy afsonderlike woordkomponente evalueer, - subtoets twee wat die segmentering van 'n woord in sy afsonderlike sillabes evalueer en - subtoets drie wat die segmentering van 'n woord in sy afsonderlike klankkompohente evalueer. Die subtoetse is so geformuleer dat verskillende klankkombinasies wat in Afrikaans voorkom, deur die subtoetse gedek word. ! i 3. Meetinstrumente om geskrewe taal te evalueer Meetinstrumente wat geselekteer is om geskrewe taal te evalueer word opsommend in Tabel 3 weergegee. OPNAME PROSEDURES Die prosedure is soos volg toegepas: 1. Data-insamelingsprosedure Die volgende prosedure is gevolg: - Toestemming is van die skoolhoof verkry om die betrokke empiriese studie op die graad twee leerlinge uit te voer. " 'n Profielblad met identifiserende inligting rakende alle proefpersone is deur die navorser vir elke proefpersoon voltooi. 1 55 φ s => a Ο - ο 5"® Vh φ β fls « ύ s a ο cu w ^ I—I « bfl i l l λ s ® > 2 ω rt CI • S 3 -Μ '3 ^ S h i-i Ο Ĵ +J φ bo bo BJ δ ft CI cη Μ g cq bo ϋ ci ci 3 Ο a-s a nj O J U1 ϋ CI I φ φ .g -aΪ CO < J ο 2 CI •ΓΗ ιa bo CI ••e β •a BJ 73 CI BJ < CI Φ δ h£ φ Φ I — I α φ Λ ft Μ < 3 3 Tf Ο (Ν (Ν CO (Ν Ο Ο 00 ΙΟ Ο ο (Ν 00 00 (Ν 00 <35 (Ν Ο 00 κ κ κ Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 56 - Proefpersone is aan spraak-taalterapeute en 'n remedierende onderwyseres toegeken vir uitvoering van diagnostiese toetsing. Spesifieke voorskrifte is gevolg ten opsigte van uitvoering van toetse. - Akkurate beskrywing van data is op gefotostateerde vorms aangeteken. - 'n Statistikus is geraadpleeg vir dataverwerking. Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uy 2. Data-analise Om doelstelling een te bereik is alle veranderlikes in dj data-definisie gedefinieer (vergelyk Bylae B) e* gekategoriseer onder gesproke taalparameters, geskre^ taalparameters en fonologiese prosesseringsparameters Om die tweede doelstelling te bereik is die volgend stappe beplan (Leedy, 1989): 6 TABEL 2: Meetinstrumente wat geselekteer is om gesproke taal te evalueer Evaluasie-area Meetinstrument Motivering vir keuse van toets Bron I Taalinhoud * Peabody Picture and Vocabu lary Test (PPVT) (Vertaald( Afrikaanse Weergawe) - * Die PPVT gee 'n verbale intelligensiekwosien! wat effektief met verbale tellings, soos gemeet deur die JSAIS (Madge, 1981) of SSAIS (Madge, 1983) vergelyk kan word. Die PPVT is verder geselekteer aangesien die Afrikaan- se Reseptiewe Woordeskattoets (ARW), nog nie beskikbaar is nie. * Oorspronklike samesteller -Lloyd, 1959 * Test for Auditory Comprehen- sion of Language (TACL-R) (Vertaalde Afrikaanse Weer- gawe) * Inligting met betrekking tot die proefpersoon se reseptiewe taal word in 'n kort tyd verkry. Inligting behels naamlik - woordklasse en relasies, - grammatikale morfeme en - uitgebreide sinne. 'n Ouderdomspeil word verkry wat intertoets- relasies en interproefpersoonrelasies verge- maklik. * Oorspronklike samesteller -Carrow-Wool- folk, 1985 II Taalvorm * Die Afrikaanse Semantiese Taal-evalueringsmedium (AST) -Subtoets 2: Woorddefinisies * Die AST is 'n resente toets wat ekspressiewe uitinge (woordbeskrywing) op 'n maklike en informele wyse evalueer. Die omskakeling van die roupunt na 'n ontwikkelingsvlak word op 'n tabel afgelees, en langdradige verwer- kings van resultate word gevolglik daardeur uitgeskakel. Deur middel van die ouderdoms- vlak kan effektiewe interproefpersoon en intertoetsrelasies afgelei word. * Pretorius, 1989 * Toets vir Mondelinge Taal- produksie (TMT) * Die TMT verskaf metings vir 16 fasette van taalproduksie wat saam produktiwiteit, sintaktiese kompleksiteit, korrektheid, vlotheid en inhoud dek. Stanege-tellings kan effektief in statistiese vergelykings gebruik word. * Vorster, 1980 I III Taalgebruik * Pragmatiek-evaluasie * Hierdie vraelys bestaan uit 'n kort en bondige metode waardeur verskeie aspekte van prag- matiek geevalueer word. Direkte terapie- leidrade word verder deur die vraelys verkry. Die roupunt uit 20 kan effektief met di6 van ander leerlinge vergelyk word. * Creaghead, 1984 ,' IV Ouditiewe prosessering * Pendulum Die volgende areas word getoets, naamlik -ouditiewe storiegeheue, •ouditiewe opeenvolgende geheue, ouditiewe sluiting, ouditiewe analise en ouditiewe sintese. * Die Pendulum is gekies aangesien die toets maklik uitvoerbaar is. 'n Pertinente ouder- doms- en standerdpeil word ook verkry, wat effektief in statistiese vergelykings gebruik kan word. Tallal (1980 in Stackhouse, 1990) beklemtoon ook die verband tussen lees- en ouditief-perseptuele probleme, met die gevolg dat ouditiewe prosessering noodwendig deel van die toetsbattery moet uitmaak. "Struwig, 1984 / / y The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) Verband tussen Gesproke en Geskrewe Taal van minimum- en maksimumwaarde word vir alle * n nderlikes bepaal. Hprlikes met negatiewe tellings word omgeskakel * V e r a o s i t i e w e tellings sodat hoer toetstellings, beter n a L s i e by die toetsling impliseer. η s k a l e r i n g vind plaas m e t ander woorde, alle * raiiderlikes word getransformeer na 'n nul-een- V t e r v a l s k a a l sodat alle veranderlikes met mekaar m g e l y k b a a r kan wees, en toetsresultate word op 'n u litatiewe wyse beskryf om sodoende die moontlike v e r b a n d e en verklarings vir die verbande uit te wys, al dan nie. Om die derde doelstelling te bereik, is die volgende stappe beplan (Leedy, 1989): • Pearson se parametriese korrelasietegniek word toegepas om sodoende die korrelasie-koeffisient te bepaal. • Na aanleiding van die waarde van Pearson se korrelasiekoeffisient kan daar bepaal word of betekenisvolle verbande tussen gesproke taalpara- meters, geskrewe taalparameters en fonologiese prosesseringsparameters bestaan, al dan nie. • S p e a r m a n se nie-parametriese korrelasietegniek word toegepas om sodoende die korrelasiekoeffisient te bepaal na aanleiding van die waarde van Spearman se korrelasiekoeffisient wat rangordekorrelasies bepaal. RESULTATE EN BESPREKING Die resultate word vervolgens aangebied. Leergestremdes 57 I. IDENTIFIKASIE VAN ONDER SKEIE PARAM- ETERS OP GESPROKE TAALVLAK, GESKREWE TAALVLAK EN FONOLOGIESE PROSESSE- RINGSVLAK Die toepaslike veranderlikes word vir die doel van die studie in Tabel 4 weergegee. //. UITEENSETTING VAN PROEFPERSOON- FUNKSIONERING OP DIE ONDERSKEIE PARA- METERS Die parameters wat 'n betekenisvolle verskil met kronologiese ouderdom van die groep proefpersone aandui, word in Tabel 5 saamgevat. III. BESPREKING ENVERKLARING VAN DIE AARD VAN DIE KORRELASIES WAT TUSSEN GESPROKE TAALPARAMETERS, GESKREWE TAALPARAMETERS EN FONOLOGIESE PROSESSERINGSPARAMETERS GEIDEN- TIFISEER IS Die aard van die korrelasies tussen gesproke taalparameters, geskrewe taalparameters en fonologiese prosesseringsparameters word in Tabel 6 saamgevat. Alhoewel outeurs verskil oor die spesifieke aard van gesproke taaluitvalle, geskrewe taaluitvalle en fonologiese prosesseringsuitvalle by taalleergestremdes, asook oor die verband tussen hierdie vaardighede, is outeurs en navorsers dit eens dat taalleergestremde leerlinge 'n hoe- risiko-populasie is, omdat hulle met uitvalle op hierdie TABEL 3: Evaluasie-areas en meetinstrumente wat geselekteer is om geskrewe taal te evalueer Areas wat geevalueer word Meetinstrument Motivering vir keuse van toets en afleidings wat gemaak kan word uit die verkree toetsresultate Bron I. LEESVERMOE - Individuele diagnostiese leestoets (Prosalees en begrip) - Inligting word verkry aangaande 'n leerling se visuele begrip, aangesien hul self'n voorgeskrewe stuk moet lees en daarna mondelinge antwoorde op vrae moet gee. - Inligting word ook verkry aangaande 'n kind se visuele storiegeheue. - Grove & Haupt- fleisch (1984) - Een-minuut- leestoets - Inligting aangaande die kind se leesspoed word verkry. - Afleidings kan gemaak word m.b.t. hul sintesevermoe en begrip. - Leerlinge met 'n hoe IK is geneig om hulself te korrigeer. - Transvaalse Onderwys- departement (ongedateer) II. SPELLING- VERMOE - K3 Skolastiese toets - Bo en behalwe inligting oor 'n leerling se spelling- vermoe kan afleidings gemaak word aangaande die kind se begrip van stillees. - Transvaalse Onderwysdeparte- ment (ongedateer) - - IPV Spelling- toets - Inligting aangaande die leerling se spellingvermoe word verkry in terme van woorde wat progressief moeiliker gegradeer is. - Universiteit van Wes-Kaapland (ongedateer) - TOD taaltoets 1 - Inligting word verkry aangaande stillees-begrip. - Inligting word met betrekking tot spelling en begrip verkry aangesien vrae skriftelik beantwoord moet word. - Transvaalse Onderwysdeparte- ment (ongedateer) Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 58 Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uy c ο t-pa σι in σι 13 £ σι in σι 13 £ Μ § Ο 1 I * 2 m 5 °° « OS Ο Ή Μ a ο I I * ο Η m a °° Ο Ή Ο I ι * ο Η in S 0 0 13 c ce φ ce bo t- φ φ * cn ce Φ CO α cd φ ce w φ >>2 ο I •S * cd t- Du > 2 ® . 2 ® - CO S CO β c φ 2 Λ s Φ Je a ^ Ο φ Ο 13 φ bo ce a α cd J φ bo ce a α ce J ω bo ce a α cd hJ «τ-ο α ο φ * cd bo tH Φ Φ 2 ω « s φ 2 <2 ce Φ Μ S ^ Ο φ Ο ^ "ί « tH I CO < ώΕΗ. C C φ cd β s φ η Χ! « Λ s >> cd Κ 0 3 ο -υ -S tn tH t co < φ λ a ^ Ο φ Ο ^ is ce CO < Φ Μ a ^ ο φ ο 2 >»"ΐ3 jh cd tH • CO < ω Λ S ^ ο φ o ^ b ce ο • - t-£ « 13 in < Ρ Ρ Ρ Ρ Ρ Ρ Ρ s s § § § § § E-i Ε-ι Ε-ι Ε-ι Ε-ι ΕΗ ρ φ φ _φ φ φ 'ω *0Q '3 'S '3 '3 "3 Λ Λ Λ Μ Λ Λ Λ "3 Λ Ρ 3 Ρ Ρ 9 13 13 13 13 13 13 13 ο Ο Ο ο ο Ο ο t H t H t H t H t H t H t H J5* J5* α . α , 3 "ce "ce "ce 13 "ce ce cd ce cd ce ce cd Ε-ι Ε-ι Ε-ι Ε-ι Ε-ι Ε-ι Η φ ω ω φ φ φ φ bo bo bo bo bo bo bo β β β .β β _β β • t-l *·-ι "•Η •Η "ω φ Φ " φ Φ " φ "ω 13 13 13 13 13 13 13 β β β β β β β ο Ο Ο Ο ο ο ο § s § § § § t H t H t H t H t H t H t H 'Ρ 'Ρ 'Ρ 'Ρ V CO CQ CO CQ CO CO αϊ -Μ φ ω φ ω ω ω Φ β β β β a ο 13 tH Φ 13 Ρ Ο 03 13 β ce -Μ CO tH C :φ •t-l 03 Ο ^ Λ φ '«3 β bo a a ι •s a m a φ R 3 0 0 'φ CQ m Ο bo-S Κ 3 £ cc a p φ § • s g Φ Μ 'φ CO φ Ρ 92 κ 3 ID cο a ρ a a •FN a (Μ ω ο Cο β ω 13 13 tH Ο I a ρ a CO Λ ce a φ ο -Μ •9 Cο β ω 13 13 tH Ο I ω 13 tH Ο ο β ce ce φ̂ ω XI β ω φ t-ω α. φ 13 tH Ο ο β ce ce "ω 13 13 a ω Ο ω XI β φ φ •2 ^ ce tH I β ω Λ ω ^ ι φ α. & U ω α, φ 13 tH Ο ο ι pa φ XI β ω ω t- φ Ο. ω CO tH Ο ί? ω XI β φ ω t- φ Ο. φ 13 tH Ο ο I t- φ * ω 13 φ bo $ a ^ I -c - ο β ο fa co a 03 cd φ t- CQ cd ο o< ft φ ^ ω t-Μ CO φ ο Ui £ Λ ω s s S 2 ce o. S δ Ο ' Φ ftl S S - 2 ο a Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ Χ χ X β ce is > Γ3 Φ h u φ· H I δ -1 ^ Φ Λ > 00 a ο fc ο (Μ The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) Die e Verband tussen Gesproke en Geskrewe Taal van Leergestremdes 59 c ο t-pa ο ο ο ο ο ο ο Ο ο 00 00 00 00 00 00 00 00 00 σι σι σι σι σι σι σι σι σι τ-Ι τ-Ι τ-Ι τ-Ι τΗ τ-Ι τ-Ι τ-Ι τ—I tT Li tT tn" tn" tn" φ . t j φ φ Φ 8 8 ' " 8 8 - 2 CQ CO CO CQ υι αϊ 01 CO CO LH μ, t- u u tH U (Ν £ £ £ £ ί? £ iS i? •ψ 00 σ ι t-® . <§§ ® m > S" 5 1 co ® T 3 •a I I ® £ β β β φ Φ φ αϊ ΐΩ tT ti tn" Φ Φ Φ " 3 > o. 0 0 -S "β > rt β Ό φ il lit Qpa Qpa a φ β s Η Φ Φ Ε—< Ε—< Ε—< § § § Ε—< Ε—< Ε—< ω Λ τ 3 ο >- 73 & φ I " φ τ 3 β ο >- φ •fl ω •3 τ 3 ο >-J3" 73 £ φ υο c •fl "φ τ 3 β ο § >- Ε-ι Ε-ι § § b b φ Φ 3 -9 1 τ 3 ο >- 73 & φ I " φ τ 3 β ο >- τ 3 ο >- 73 £ φ υο β τ 3 Ο >- α. 73 £ φ υο β φ φ φ r o r o _© Ε-ι Ε-ι Ε-ι •3 -S β β ο ο 53 § >- >-03 CO -W -W φ Φ β S Ε-ι Ε-ι § § Ε-ι Ε-ι · ® *03 Μ τ 3 Ο >- 73 £ φ υο β 1 β ο § >- φ Μ τ 3 Ο >- Ο. 73 £ φ ω β 1 β ο § >- φ Ε-ι Ε-ι 53 § Ε-ι Ε-ι φ -t-l CO Λ τ 3 ο >- α. CO Λ τ 3 Ο >- Ο. 73 & & β "φ τ 3 β ο >- φ CO j>> φ CS •a 6: ce £ φ ω .β "φ τ 3 β ο >- φ a co β •*» a I I S Co Φ 73 ce φ XI ω ce φ t- ο 3 Ρ β β φ W ω β φ α. cο ι φ ο ο Μ CΟ Ρ? Φ Ο CO Φ Φ CO ο a 2 " φ ρ 73 β φ 5 73 ce ^ Q Ο Η ΟΙ αϊ ΐΩ φ φ φ 2 Ο ΐΩ 03 ΐΩ bo bo bo β β β " β Έ Χ φ φ Φ οι 03 οι οι οι 03 φ φ Φ οι οι ΐΩ ο ο Ο £ £ £ φ φ φ οι ΐΩ οι φ φ φ •a •a •a ο ο " ο " ο ο β β β ο ο ο fa fa >- φ -μ φ a ce t- ce -e· φ Μ Τη -s β ce tH u β ce > ω β u Μ CO φ pa Λ Λ uu I β « co ce φ >- co ce 2 o. .3 13 Φ XI β φ φ φ XI β φ φ >- φ α, co •a β ce > t- 2 2 Η φ XI β φ φ >- φ ο. co ω β α, >- £ t-φ ο. co ω β φ Ή 'ο ο "ο > β Ο φ XI β φ φ >- φ ο. 03 ω β Χ φ ^ φ ΐ φ 6 ρ λ I CO β •FN CΟ Φ XI β φ ® - Η Εη 3 ΛΛ >- Φ α. CO β5 χ φ φ ΐ φ > φ CO ρ φ Λ 73 tH Ο I t- φ α. CO ω α 73 χι tH ^ 73 tH Ο I φ φ t- φ ο. CO ω β 1 φ ο β φ pa φ •a φ φ Ε̂ t- φ Ο. Μ Φ Τ3 β φ XI Φ Φ t- 7* ο Λ I Λ ce tH β Χ ! Ο < Λ φ ce tH CL, 73 φ ο ο. τΩ co Φ Φ hJ ω β φ α, cο ω β φ ο. Cο α, "Β φ Χ! β Φ ΐΩ φ φ 73 CO ο t- CL, "Β φ Χ! Φ Φ CC φ β β β ® I« ^ φ 69 β β Ο •C Λ φ a « I I f Cο ? φ Χ! ce φ Τ3 tH ο ο ^ β ce > ω β Χ φ β φ φ Cο φ ce a β •t-l φ 73 tH Ο ο > ω β Χ φ β φ φ cο φ »Η ε φ > -W Φ Η $ h ce β 01 δ Ο ι Φ & 2 S ω 3 « g ο. β ce ^ is i ί Φ > ί 9 β „ ce ο ^ a ο fc (Μ (Μ CO (Μ (Μ W (Μ CO (Μ (Μ 00 (Μ σ ι (Μ Ο CO CO ιη •Ψ CO (Μ W CO w Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 60 Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uy vlakke presenteer (Reid et al., 1991; Klecan-Aker & Kelty, 1990; Stackhouse, 1990; Van Kleeck, 1992). Volgens die resultate van di6 studie toon slegs ses van die 35 gei'dentifiseerde parameters 'n betekenisvolle verskil op 'n 5% en 10% betekenispeil met die kronologiese ouderdom van die groep proefpersone. Hierdie verskille is van so 'n aard dat dit die implikasie het dat die spesifieke groep proefpersone bo hul kronologiese ouderdom presteer met betrekking tot begrip vir woordklasse en verhoudings, begrip vir grammatikale morfeme, totale aantal woorde per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980), woordherhalings per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980), stillees-begrip, en segmentering van 'n sin in afsonderlike woorde. Bogenoemde resultate is egter teenstrydig met navorsingsresultate en menings van outeurs wat beweer dat taalprobleme 'n sentrale deel van leergestremdheid, en gevolglik ook van taalleergestremdheid uitmaak (ASHA, 1982; Klecan-Aker & Kelty, 1990). Hierdie a-tipiese resultate bevestig egter die siening van Nye et al. (1987) wat beweer dat taalleergestremde kinders se taalfunksionering 'n merkwaardige verbetering kan toon nadat intensiewe taalintervensieprogramme met hulle gevolg is. Die vraag ontstaan nou egter of die tydstip waarop vroee intervensie toegepas is, moontlik die funksionering van die proefpersone kon bei'nvloed. Die proefpersone in hierdie studie is reeds vanaf drie- jarige ouderdom in die kleuterafdeling van die betrokke skool ingeskakel. Tydens hierdie pre-geletterdheidsfase het die proefpersone reeds spraakterapie, fisioterapie en/ of arbeidsterapie ontvang. Die proefpersone het intensiewe langtermyn terapie in die kritieke taalaanleerperiode ontvang. Die trans-professionele insette op voorskoolse vlak kon moontlik tot die proefpersone se voordeel gestrek het, aangesien taalopleidingsprogramme soos in hoofstroomonderwys toegepas word, nie noodwendig kompenseer vir die verlies aan stimulasietyd, wat leerlinge met uitvalle wat eers op skoolvlak geidentifiseer is, ondervind nie (Cole, 1982). Alhoewel verskeie outeurs die waarde van vroee intervensie beklemtoon (ASHA, 1988; Louw, 1990), bestaan daar tans verskille tussen outeurs rakende die siening of hoe-risiko-kinders eventueel met spraak- en/of taal- probleme gaan presenteer, al dan nie. Menyuk, Liebergott, Schultz, Chesnick en Ferrier (1991) het bewys dat daar nie 'n verskil bestaan tussen die taalontwikkeling en kognitiewe ontwikkeling van hoe-risiko-kinders (prema- ture babas) en nie-hoe-risiko-kinders (voltermyn-babas) wat as proefpersone in hul studie gedien het nie. Aram, Hack, Hawkins, Weissman en Borawski-Clark (1991) het bewys dat meer nie-hoe-risiko-kinders (voltermyn-babas) met spraak- en taalafwykings presenteer, as kinders in die hoe-risiko-groep. Aangesien daar tans meningsverskille in die literatuur en navorsing bestaan rakende die invloed van vroee intervensie op latere ontwikkeling, kan daar nie sonder meer aanvaar word dat die a-tipiese resultate van die proefpersone op van die gesproke taalparameters, geskrewe taalparameters en fonologiese prosesse- ringsparameters, nie die resultaat is van vroee intervensie nie. Oosthuizen (1994) is van mening dat vroee intervensie wel die proefpersoonfunksionering positief bei'nvloed het, in die opsig dat vroee inkortings van spraak- en taalontwikkeling, voorlopers vir latere leerprobleme kan wees (Aram & Nation, 1980). Indien die vroee ingryping deur die trans-professionele span nie noodwendig as primgre rede vir die proefpersone se funksionering aangevoer kan word nie, moet hul insette noodwendig die uitkoms van die leerprobleme minimaliseer (Nye et al. 1987). Aard van die korrelasies wat tussen gesproke taal- parameters, geskrewe taalparameters en fonologie- se prosesseringsparameters geidentifiseer is. Volgens Tabel 6 toon die proefpersone se taalbegrip vir woordklasse en relasies 'n positiewe verband met beide stillees-begrip, asook met die vermoe om sinne in afson- derlike woorde te segmenteer. Die positiewe korrelasie wat statisties by die genoemde parameters geidentifiseer is, kan moontlik gei'nterpreteer word in die lig daarvan dat begrip vir woordklasse en relasies verband hou met die tipe begripsvrae wat aan die proefpersone gestel is, nadat hulle die stillees-leesstuk voltooi het. Indien die proefpersone nie goeie begrip getoon het vir die betekenis van woordklasse en relasies nie, kon hul moontlik 'n inkorting gehad het om sinne in afsonderlike woorde te segmenteer, aangesien die sin eerder as 'n geheelboodskap gei'nterpreteer is, as bestaande uit 'n aantal individuele woorde. Alhoewel die verband tussen fonologiese prosessering en gesproke taalfunksionering by hierdie groep proefpersone geidentifiseer is, word verdere navorsing steeds benodig om vas te stel of fonologiese prosessering die oorsaak van gesproke taalfunksionering is, soos deur Stackhouse (1990) beweer word. Dit blyk dat die proefpersone se vermoe om uitgebreide sinne te begryp 'n positiewe verband met begripsvermoe van 'n prosaleesstuk aangetoon het. Hierdie resultate kan moontlik verklaar word na aanleiding daarvan dat indien die proefpersone nie oor die vermoe beskik om 'n enkele uitgebreide sin soos byvoorbeeld: "Die man praat met die dogtertjie se ma wat in die kar sit" te verstaan nie, hulle nie begrip sal toon vir 'n prosaleesstuk, wat uit 'n hele aantal uitgebreide sinne saamgestel is nie. Woorddefinieringsvermoe het 'n negatiewe korrelasie met leesspoed en fonologiese prosessering getoon. Hierdie prestasie kan moontlik verklaar word op grond van die medium (ouditief of visueel) waardeur die proefpersone getoets is, naamlik dat gesproke taal in hierdie geval deur die ouditiewe medium (ouditiewe opdrag), en geskrewe taal deur die visuele medium (geskrewe leesstuk) geevalueer is. Dit blyk dat die spesifieke meetinstrument wat gebruik word, die resultate kan bei'nvloed. Die negatiewe korrelasie tussen verbale ekspressie en die vermoe om sinne in individuele woorde te segmenteer kan moontlik verklaar word op grond daarvan dat verbale ekspressie in hierdie geval deur die proefpersone se woorddefinierings- vermoe bepaal is. Die fonologiese prosesseringsvaardig- heid daarenteen, word geevalueer deur vooraf geformu- leerde sinne wat deur die remedierende onderwyseres aan die proefpersoon gestel is, waarvan die fonologiese, morfologiese en sintaktiese sinstrukture nie noodwendig aan die proefpersoon bekend is nie. Hierdie resultate bevestig die standpunt van Stackhouse (1990) en Van Kleeck (1992), naamlik dat taalleergestremde leerlinge met fonologiese prosesseringsprobleme kan presenteer. Dit blyk dat die proefpersone 'n omgekeerde verband toon tussen die totale aantal woorde wat in ekspressiewe taal gebruik word en stillees-begrip. Taalleergestremde leerlinge toon dikwels ernstige en permanente uitvalle in die begrip en gebruik van meer abstrakte taal (Myers & The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) Verband tussen Gesproke en Geskrewe Taal van Leergestremdes 61 0 ο ο -*-» a ο Ό h Φ Ό 9 Ο 0) Χ » •a ο Ο α ο 0) a £ •3 α 0) Ό ·Ρ4 9 Ό » 42 1 ε 0) 0) a 2 α ft, «ο ι-ί W a St at is ti es be du id en d op 'n 5 % p ei l +0 ,0 31 3 St at is tie s be du id en d op 'n 1 0% p ei l va n be te ke ni s +0 ,0 74 2 +0 ,0 54 7 +0 ,0 54 7 +0 ,0 74 2 +0 ,0 74 2 +0 ,0 54 7 F on ol og ie se pr os es se ri ng s- pa ra m et er va n be te ke ni s G es kr ew e ta al - pa ra m et er X G es pr ok e ta al - pa ra m et er X X χ X B es ki yw in g va n M ee ti ns tr um en t pa ra m et er B eg ri p vi r Te st f or A ud it or y C om pr eh en si on o f L an gu ag e (T A C L -R ) w oo rd kl as se V er ta al de A fr ik aa ns e w ee rg aw e (C ar ro w -W oo lfo lk , 19 85 ) en v er ho ud in gs B eg ri p vi r Te st f or A ud it or y C om pr eh en si on o f L an gu ag e (T A C L -R ) gr am m at ik al e V er ta al de A fr ik aa ns e w ee rg aw e (C ar ro w -W oo lfo lk , 19 85 ) m or fe m e To ta le a an ta l To et s vi r M on de lin ge T aa lp ro du ks ie ( T M T ) ( V or st er , 19 80 ) w oo rd e in ek sp re ss ie w e ta al W oo rd he rh al in gs To et s vi r M on de lin ge T aa lp ro du ks ie ( T M T ) (V or st er , 19 80 ) pe r T- ee nh ei d Pr ag m at ie k - Pr ag m at ie k- V ra el ys ( C re ag he ad , 19 84 ) St ill ee s- be gr ip TO D t aa lt oe ts (T O D , on ge da te er ) Se gm en te ri ng v an Fo no lo gi es e pr os es se ri ng st oe ts (D ie s kr yw er , si en B Y LA E A ) si nn e in w oo rd ko m po ne nt e «β a "ο Μ φ * φ (Β a ο ο Μ α> Φ α> a ο ο Μ Φ Φ a «β ϋ ο. φ ο. •Ρ* Η ί» V Η αϊ Β E h .§ ® a "S © Β ® οί Λ S © h Ο U β fe Ο, Ο, 2 · £ (β ® β3 ^ ft ® 8Τ3 ® « 5 8 ® Λ JD « ο b h 2 h ft ft ® S i ® ϋ 5 a χ X X a ο ** ο Μ 2 > a ο ο Μ φ Λ Μ Μ ® C ? Λ 3 5 «β I * α .9 w •α £ λ αϊ Ιη Ο Ο 2 ο a S · - ο ,3 » S 6 « t> in CO in CO TH ο ο ο ο Tf Tf (Μ Ο a ο ο Μ φ φ * a ο ο Μ φ Ό (β * Φ α> Φ Έ Φ a I .2 β «ι « IS 1 bS ® ο ο b Λ Λ CO OO CO Tf t> OO σι CO CO t> ο ο fl 2 α 5 » :« a « - a ® ε « ft ο ο 03 Ji Λ Ο 00 CO CO t> fl φ φ a ο ο Μ α> Φ JD •W4 ΐ Φ Ό fl « I α> h φ -*-» φ a (β u ce & « φ a φ φ αϊ αϊ 3 « >: ω is b a. Si ·&_Φ a ' f s s Φ ce = Λ -S3 Η co φ Ό s § s £ Ί § ϋ ce •φ 73 W φ Φ c S & s 2 s a - 1 ? 'S a § c SP 3 > φ Ό • r H ® V φ ^ SP « '3 <35 > ft "So of a ο § C co Φ φ a Si j a £ > 3 Φ co .S EH Ό : φ Ο a Ι* Φ > CO α. "fi φ Μ Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 62 Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uyg α a ο 3 « a Jg "o Μ « m a ο I tn V a !β is α ν α Ρ 1— 09 « Μ V £5 g S S Ο «ι j j TS 4) β fl Ο 2 «3 fa a α S • £ g fl) Η δ rt U •ίί-βΊ $ Λ β a ® • -Μ Λ ο it h ! h α α α) δ 2 ® a w Ο χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ χ a ja ο Μ u a jg ο Μ φ Μ Μ •FN • S i 00 "β CO Μ 2 8 » * tf Μ IB h Ο Ο τ-Η (Ν τ-Η ι—Ι > > CO OJ CO τ-Η CO Ο Ο θ" Ο* •Ψ CO CO ο 00 CO a,® a «•a Λ 8 S w h > 1—' '—· ι> l> (Ν (Ν (Ν (Ν ο ® θ" θ" 10 OS i—l •ψ CO CO 0 0 0 0 00 Ο •ψ ο > •—· ν / CO CO (Ν 00 (Ν ΙΟ ΙΟ Ο t> t> ο" ο" ιο CO 00 00 IN 00 Ο 00 CO CO 00 0 0 a .2 fl rt 5 :φ a ® S ® & φ α ο ο go -Μ -Μ T-H I N i - l 1-1 > > Ο Ο 00 CO CO CJl CJ1 CO CO CO •ψ 0 0 0 CO 00 TH α 73 ® c r 1 § > φ α · 3 ' 6 φ Ε-ι ^ ^ β φ φ ft m Ό Ο ^ S Α Ι ' 5 * ce φ α* * S ce ® Ά ® 2 ® ® 73 t- φ α. φ -Β ΙΗ ο S· ο CO £ ^ β >-. φ S ® ι > φ 0 φ _ φ s ^ β S 3 ft φ s - ι - φ ιο S φ 3 ® μ C C φ ο , Q. (β Η φ ce φ ^ β β Ο " Φ i l l φ * •S φ BS S a g ο _ - ο· α m a 3 ® ο < τ3 Μ ce iH φ ft CO ,-ν bp co 5 ^ rt φ b o 0 S § —I ' 2 T3 β S 2 Ο 5 ο· to ο ί-α, β φ • d Φ Φ Χ CO Ε-ι ^ ^ β ftS a l β > IJ5 3 S g S αϊ bo β - ν Φ ^ 2 ® JS.g φ C-2 I Ι :φ & Ο φ Φ >· αϊ β rS Φ αϊ :φ Φ 2 * Η 'Ή Ε > 3 CO β bo ο β ,® C ο3 J . S β τ-Η ο ιο •CO 1 u3 φ β ίο Κ φ φ 5 (Ν ΙΟ β Ε Ό 9 C φ > φ φ 3 - 2 c ο ® i bo ? β φ •Μ ^ Φ τι ft Φ OJ τ) α ο _ S Ώ ΙΟ .s s "S Ό ο !> > ι* c Φ I s ι Ι gs -θ Λ β ^ φ α bo ® β φ a Μ ft Φ OJ Ί3 ΙΟ β "" c— φ J f β > β 5 φ -Τ3 β S ο. I I , a φ S3 •9 "Β CO Φ φ " β S § oj c3 φ S •3 I φ a Ό Φ t- I- . φ φ ce > ^ φ « > Β ϋ w * The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) Verband tussen Gesproke en Geskrewe Taal van Leergestremdes Die tfammill, 1990). Tydens evaluering van die proefpersone b e g r i p ' v a n ' n stillees-leesstuk word beide konkrete en s® t r a k t e taal as deel van die toetsinhoud voorgele. Die 2 ole is dat 'n diskrepansie tussen die toetsprestasies van die p r o e f p e r s o n e op hierdie onderskeie twee vaardighede kan bestaan, aangesien spontane gesprekvoering deur middel van konkrete taal kan geskied, terwyl die stillees- b e g r i p s t o e t s uit beide konkrete en abstrakte taalelemente kan bestaan. Dit blyk dat die proefpersone se funksionering 'n n o s i t i e w e verband tussen die gemiddelde aantal woorde wat hul gebruik het, en hul begrip vir 'n prosa-leesstuk a a n g e t o o n het. Hierdie korrelasie blyk sinvol te wees want hoe groter die woordeskat van die proefpersone is, hoe meer woorde behoort hulle in die prosa-leesstuk te begryp. V a n w e e die positiewe aard van die korrelasie, bei'nvloed hierdie twee vermoens mekaar wedersyds. Dit blyk dat die proefpersone se gesproke taalvermoe 'n verbetering sal toon indien g e s k r e w e taal 'n v e r b e t e r i n g toon en o m g e k e e r d . Volgens die resultate van die empiriese ondersoek blyk dit dat daar 'n positiewe verband bestaan tussen die aantal mede-werkwoorde wat die proefpersone per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) gebruik en spoedleesvermoe, asook tussen die aantal mede-werkwoorde wat die proefpersone per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) gebruik en die proefpersone se vermoe om sinne in onderlinge woorde te segmenteer. 'n Moontlike verklaring vir die positiewe korrelasie tussen die aantal mede-werkwoorde wat die proefpersone per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) gebruik het en hul spoedleesvermoe, kan wees dat werkwoorde dikwels die kernwoord van 'n sin vorm. 'n Goeie leser lees gevolglik nie noodwendig elke woord in die sin, om die voile boodskap te begryp nie (Leaf, 1994). Aangesien die proefpersone goeie begrip vir mede-werkwoorde toon, en hul spontane spraak as sodanig gekenmerk word deur die gebruik van mede-werkwoorde, kan hul spoedleesvermoe moontlik hierdeur bevoordeel word, deurdat hul in staat is om die mede-werkwoorde en werkwoorde in 'n leesstuk of individueel, te lees en te begryp. 'n Moontlike interpretasie van die geidentiflseerde positiewe korrelasie wat bepaal is tussen die aantal mede-werkwoorde wat die proefpersone per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) gebruik het en hul vermoe om sinne jin onderlinge woorde te segmenteer, kan wees dat die gebruik van werkwoorde en mede-werkwoorde alreeds 'n hoer linguistiese vaardigheid impliseer as met die gebruik van selfstandige naamwoorde (Myers & Hammill, 1990). Aangesien die proefpersone alreeds hierdie vlak van linguistiese v a a r d i g h e i d bemeester het, is hul in staat om te begryp dat 'n sin uit afsonderlike woordkomponente bestaan wat eventueel 'n kommunikasieboodskap weergee. Volgens hierdie ondersoek (Tabel 6) blyk dit dat 'n negatiewe korrelasie geidentifiseer is tussen die aantal woorde wat die proefpersone per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) weglaat en leesspoed en die aantal woorde wat die proefpersoon per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) weglaat en begrip vir 'n prosa-leesstuk. Dit blyk dat hoe minder woorde die proefpersone per T-eenheid (TMT: Vorster, 1980) weggelaat het, hoe beter hul leesvermoe was. Hoe beter 'n persoon se taalvaardigheid ontwikkel het, hoe minder sal weglatings van woorde in spontane spraak plaasvind. Aangesien 'n persoon met min of geen weglatings van woorde in spontane spraak, alreeds 'n gevorderde vlak van linguistiese ontwikkeling bereik het 63 (Myers & Hammill, 1990), blyk dit moontlik te wees dat die genoemde vaardigheid verband kan hou met leesspoed, aangesien leesspoed ook 'n bepaalde vlak van linguistiese en visueel-perseptuele maturasie vereis. Net so kan die aantal woorde wat 'n proefpersoon in spontane spraak weglaat met begrip vir 'n prosa-leesstuk verband hou. Hoe beter 'n persoon se woordeskat ontwikkel is, hoe minder woorde sal hul in spontane spraak weglaat, en hoe beter kan hul begrip moontlik vir 'n prosa-leesstuk wees, aangesien hul bekend is met 'n goed ontwikkelde woordeskatkennis. Alvorens die proefpersone in staat kan wees om selfkorreksies in spontane spraak te kon toepas, moes hul noodwendig tot 'n gevorderde vlak van linguistiese oordeel ontwikkel het, om tussen korrekte en foutiewe uitinge te kon diskrimineer. Net so verg die vermoe om woorde in afsonderlike klankkomponente in te deel 'n gesofistikeerde a a n v o e l i n g vir die k o m p o n e n t e w a a r u i t 'n w o o r d saamgestel is (Van Kleeck, 1992). Volgens die resultate (Tabel 6) blyk dit dat daar 'n positiewe verband bestaan tussen die proefpersone se abstraheringsvermoe en hul spellingvermoe en die proefpersone se abstraheringsvermoe en hul vermoe om woorde in afsonderlike sillabes te segmenteer. Die rede dat die proefpersone se abstraheringsvermoe met beide hul s p e l l i n g v e r m o e en hul v e r m o e om w o o r d e in afsonderlike sillabes te segmenteer geassosieer word, kan moontlik verklaar word na aanleiding van die verskillende ontwikkelingstadia wat alreeds in 1953 deur Piaget beskryf is (Myers & Hammill, 1990). Die vermoe om op 'n abstrakte vlak te funksioneer impliseer 'n gevorderde vlak van kognitiewe en linguistiese funksionering. Die resultate van die studie lewer voldoende bewys dat daar 'n verband tussen gesproke taalfunksionering, geskrewe taalfunksionering en fonologiese prosessering by die proefpersone bestaan. Verskeie verklarings kan aangevoer word vir die geidentiflseerde korrelasies, naamlik vlak van linguistiese maturasie, bewussyn van fonologiese struktuur van taal, modaliteitsvoorkeur (visueel of ouditief) en die tipe voorkennis wat benodig word alvorens 'n bepaalde vaardigheid uitgevoer kan word. Net so impliseer 'n goed ontwikkelde spellingvermoe, asook die vermoe om woorde in afsonderlike sillabes te segmenteer, dat die proefpersoon reeds 'n bewussyn gekweek het van die onderliggende fonologiese strukture w a a r u i t taal b e s t a a n (Van K l e e c k , 1992). Die geidentiflseerde korrelasies hou dus beide verband met hoer taalfunksies, naamlik abstraheringsvermoe en die vermoe om taal in onderlinge eenhede te segmenteer. Volgens die resultate (Tabel 6) blyk dit dat daar 'n positiewe korrelasie bestaan tussen spellingvermoe en die vermoe om sinne in afsonderlike woorde te segmenteer. Hierdie resultate bevestig die siening van outeurs (Stackhouse, 1990; Kamhi & Catts, 1991) dat geskrewe t a a l v e r m o e en fonologiese p r o s e s s e r i n g s v e r m o e interverwant is. Hierdie korrelasie hou moontlik verband daarmee dat spellingvermoe as sodanig, 'n vermoe impliseer wat die analise en sintese van grafo-foneme behels (Westby & Costlow, 1991). Hierdie vermoe hou verband met die vermoe van die proefpersone om sinne in afsonderlike woorde te kan segmenteer. Beide hierdie vermoens hou verband met 'n eksplisiete kennis van taal, naamlik 'n bewussyn van die fonologiese kennis, sowel as 'n aanvoeling vir foneem-grafeem en alfabetiese kennis (Westby & Costlow, 1991). Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 64 Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel Uys Dit blyk dat daar 'n positiewe verband is tussen begrip vir 'n prosa-leesstuk en die vermoe om 'n sin in afsonderlike woordkomponente te segmenteer (Tabel 6). Die positiewe korrelasie wat tussen begrip vir 'n prosa-leesstuk en die vermoe om sinne in afsonderlike woordkomponente te segmenteer verkry is, dui eerstens daarop dat, indien die proefpersone 'n voorgeskrewe stuk self gelees het en vrae rakende die leesstuk korrek beantwoord het, hul ook vaardig is om sinne in afsonderlike woordkomponente te segmenteer. Hierdie korrelasie kan moontlik verklaar word deurdat beide hierdie parameters met geheue verband hou (Grove & Hauptfleisch, 1984; Van Kleeck, 1992). In 'n poging om vrae rakende die prosa-leesstuk te kan beantwoord, moes die proefpersone oor 'n goeie visuele storiegeheue beskik, net so moes die proefpersone oor goeie ouditiewe geheue beskik tydens die fonologiese prosesseringstoets, aangesien 'n gesproke sin op ouditiewe vlak herroep moes word, alvorens die sin in woordkomponente verdeel kon word. GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS Die resultate van hierdie ondersoek lewer voldoende bewys dat daar betekenisvolle korrelasies tussen gespro- ke taalfunksionering en geskrewe taalfunksionering van die proefpersone bestaan. Hierdie inligting noop die spraak-taalterapeut om die grense van haar dienslewering in heroenskou te neem, in die opsig dat gesproke taalprobleme nie in isolasie aangespreek kan word nie. 'n Moontlike oplossing vir hierdie probleem kan die volgende insluit: - Die opleiding van die spraak-taalterapeut behoort verbreed te word na 'n in-diepte-opleiding rakende intervensie van alle kommunikasievaardighede wat beide gesproke en geskrewe taalprobleme impliseer. - 'n Noue trans-professionele benadering behoort gevolg te word, waar die spraak-taalterapeut, remedierende onderwyseres, arbeidsterapeut en opvoedkundige sielkundige as span saam die taalleergestremde kind hanteer. Die proefpersoonresultate lewer bewys van die verband tussen fonologiese prosessering met beide gesproke en geskrewe taal. Alhoewel die resultate van di6 studie 'n korrelasie tussen fonologiese prosessering en gesproke en geskrewe taalfunksionering bewys het, kan daar nie sonder meer aangeneem word dat fonologiese prosessering die onderliggende oorsaak vir gesproke en geskrewe taal- funksionering is, soos deur Stackhouse (1990) beweer word nie. Die korrelasie wat in die empiriese studie tussen fonologiese prosessering en gesproke en geskrewe taal bepaal is, noodsaak die spraak-taalterapeut om fonologiese prosessering as deel van die toetsbattery van geletterdheidsfunksionering by die taalleergestremde kind te implementeer. Aangesien geen gestandaardiseerde evalueringsmedium tans bestaan om fonologiese prosessering in Afrikaans te evalueer nie, behoort toekomstige navorsing daarop gerig te wees om die ontwikkeling van 'n gestandaardiseerde toetsbattery vir fonologiese prosessering daar te stel. In die lig van die voorafgaande gevolgtrekkings word die volgende aanbevelings geformuleer, naamlik: - Alhoewel die resultate die korrelasie tussen fonolo- giese prosessering en geletterdheidsfunksionering by die proefpersone bevestig, word verdere navorsing steeds benodig om te bepaal of fonologiese prosessering as basiese voorvereiste vir geletterdheidsfunk- sionering beskou kan word, soos hipoteties deur Stackhouse (1990) beweer word. - Die ontwerp en ontwikkeling van kultuurvrye gestandaardiseerde evalueringsmedia, waardeur fonologiese prosessering volledig geevalueer word, behoort daadwerklike aandag in navorsing te geniet. Evalueringsmedia behoort dus voorsiening te maak vir die multikulturele en multilinguistiese opset in die RSA. - Daar word aanbeveel dat fonologiese prosessering by intervensie van die taalleergestremde kind ingesluit word om as deel van kommunikasievaardighede aangespreek te word (Catts, 1991). - Aangesien resente publikasies, asook bevindinge van di£ empiriese studie, die noue verwantskap tussen gesproke en geskrewe taal erken en bevestig, behoort die kurrikulum waarvolgens spraak-taalterapeute opgelei word in heroenskou geneem te word, om te verseker dat in-diepte kennis rakende intervensie van geskrewe taalprobleme as deel van die opleidings- program realiseer. - Navorsing binne die multikulturele en multilinguis- tiese domein word aanbeveel, sodat wetenskaplik gefundeerde intervensiebeplanning kan geskied met betrekking tot die hantering van geletterdheidsfunksio- nering en fonologiese prosessering van die bevolking van die RSA. - Alhoewel hierdie studie die evaluering van gesproke taal, geskrewe taal en fonologiese prosessering beklemtoon, behoort verdere navorsing daarop gerig te wees om terapeutiese hulpverleningsprogramme daar te stel. Hierdie programme behoort daarop gerig te wees om habilitasie en rehabilitasie van gesproke taalprobleme, geskrewe taalprobleme en fonologiese prosesseringsprobleme van taalleergestremde leerlinge te bewerkstellig. BIBLIOGRAFIE American Speech-Language-Hearing Association ](1988). Prevention of communication disorders: Position statement. American Speech and Hearing Association, 30(3), 90.| American-Speech-Language-Hearing Association (Committee on Language Learning Disabilities) (1982). "Position statement on language-learning disorders." American Speech and Hearing Association, 24(11), 937-944. Aram, D.M., Hack, M., Hawkins, S., Weissman B.M. & Borawski- Clark, E. (1991). Very-low-birthweight children and speech and language development. Journal of Speech and Hearing Research, 34(5), 1169-1172. Aram, D. & Nation, J. (1980). Preschool language disorders and subsequent language and academic difficulties. Journal of Communication Disorders, 13, 159-170. Carrow-Woolfolk, E. (1985). Test for auditory comprehension of language (TACL-R). Texas: DLM, Teaching Resource. Catts, H.W. (1991). Facilitating phonological awareness: Role of the speech-language pathologists. Language, Speech and Hearing Services in Schools, 12, 196-203. / Cole, P.R. (1982). Language disorders in preschool children. New Jersey: Prentice-Hall. Creaghead, N.A. (1984). Strategies for evaluating and targeting pragmatic behaviors in young children. Seminars in Speech and Language 5(9), 241-250. Fick, M.L. (1939). An individual scale of general intelligence for The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) e Verband tussen G e s p r o k e e n G e s k r e w e Taal van Leergestremdes 65 South Africa. Council for Educational and Social Research. Pretoria: Human Sciences Research Council. Grove, M.C. & Hauptfleisch, H.M.A.M. (1984). Remedierende onderwys in die primere skool. Pretoria: HAUM. J o h n s o n , D.J. & Myklebust, H.R. (1967). "Learning disabilities. Educational principles and Practices" In: Kamhi, A.G. & Catts, H.W. (1991). Reading disabilities. A developmental language perspective. United States: Little Brown and Company. Kamhi, A.G. & Catts, H.W. (1991). Reading disabilities. A developmental language perspective. United States: Little Brown and Company. K l e c a n - A k e r , J.S. & Kelty, K.R. (1990). An investigation of the oral narratives of normal and language-learning disabled children. Journal of Childhood Communication Disorders, 13(2), 207-216. Leaf, C. (1994). "Mind Mapping Approach." Seminaar: Pretoria. Leedy, P.D. (1989). Practical research. Planning and design. United States of America: Macmillan Publishing Company. Lloyd, M.D. (1959). Peabody picture vocabulary test. Minnesota: AGS. Louw, B. (1990). HoSrisiko-kinders. Vroee programme blyk nodig. Bulletin, 2(1), 4-5. Madge, E.M. (1981). Junior Suid-Afrikaanse individuele skaal. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Menyuk, P., Liebergott, J., Schultz, M., Chesnick, M. & Ferrier, L. (1991). Patterns of early lexical and cognitive development in premature and full-term infants. Journal of Speech and Hearing Research, 34(1), 88-94. Myers, P.I. & Hammill, D.D. (1990). Learning disabilities. Austin, Itexas: Pro-ed. Nye, C., Foster, S.H. & Seaman, D. (1987). Effectiveness of language intervention with the language/learning disabled." Journal of Speech and Hearing Disorders, 52(4), 348-357. Oosthuizen, J.I. (1994). Die verband tussen gesproke en geskrewe taal van leergestremdes. Ongepubliseerde M(Log)- verhandeling, Universiteit van Pretoria. Pretorius, A. (1989). Die Afrikaanse semantiese taalevalueringsmedium. Pretoria: A. Pretorius. Reid, D.K., Hresko, W.P. & Swanson, H.L. (1991). A Cognitive approach to learning disabilities. Texas: Pro-Ed. SAVSTG. (1990). "The role of the Speech-Language-Hearing Therapist in the assessment, remediation, planning and management in Language-Learning Individuals." SAVSTG Seminaar: Universiteit van Pretoria. Stackhouse, J. (1990). Phonological deficits in developmental reading and spelling disorders. In P. Grunwell (Ed.), Developmental Speech Disorders. Singapore: Longman Singapore Publishers. Struwig, P. (1984). Handleiding van die Pendulum-toets vir ouditiewe persepsie en konseptualisering. Pretoria. Transvaalse Onderwysdepartement. (Ongedateer). Een-minuut- leestoets; K3 Skolastiese Toets; TOD Taaltoets. Transvaalse Onderwysdepartement: Pretoria. Universiteit van Wes-Kaapland. (Ongedateer). IPV: Spel- evalueringstoets. Kaapprovinsie: Universiteit van Wes- Kaapland. Uys, I.C. (1993). Kommunikasiepatologie:. Onderrig vir die toekoms. Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasie- afwykings, 40, 3-9. Van Kleeck, A. (1990). Emergent literacy: Learning about print before learning to read. Topics in Language Disorders, 10(2), 25-45. Van Kleeck, A. (1992). "Language assessment and intervention in children: An overview and special focus on preliteracy." SASLHA: Workshop. Department of Speech Pathology and Audiology. University of Pretoria. Vorster, J. (1980). Toets vir Mondelinge Taalproduksie. Pretoria: Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. Westby, C.E. & Costlow, L. (1991). Implementing a whole language program in a special education class. Topics in Language Disorders, 11(3), 69-84. BYLAE A Fonologiese Prosesseringstoets S U B T O E T S 1 S E G M E N T E R I N G V A N SINNE IN W O O R D K O M P O N E N T E 1. Sy sit die brood op die tafel. (Antwoord: 7) i 2. Water tap uit 'n kraan. (Antwoord: 5) 3. Die druiwe is op die stoof. (Antwoord: 6) 4. Die olifant, perd en kat word deur die zebra gejaag. j (Antwoord: 10) j 5. Sy voer die b a b a m e t die lepel. (Antwoord: 7) 6. Die e m m e r is vol klippe. (Antwoord: 5) 7. Die seuntjie drink. (Antwoord: 3) 8. H y spring op sy fiets. (Antwoord: 5) 9. Die gogga eet blare. (Antwoord: 4) 10. Die skoene kos baie geld. (Antwoord: 5) 11. H y speel gholf. (Antwoord: 3) Punte behaal Maksimum punte 11 S U B T O E T S 2 S U B T O E T S 3 S E G M E N T E R I N G V A N W O O R D E S E G M E N T E R I N G V A N I N S I L L A B E S W O O R D E I N K L A N K E 1. vurk (Antwoord: 1) 1. j a s (Antwoord: 3) 2. kwas (Antwoord: 1) 2. prop (Antwoord: 4) 3. piesang (Antwoord: 2) 3. huis (Antwoord: 3) 4. sjokolade (Antwoord: 4) 4. glas (Antwoord: 4) 5. b o o m (Antwoord: 1) 5. trein (Antwoord: 4) 6. knoop (Antwoord: 1) 6. gras (Antwoord: 4) 7. vliegtuig (Antwoord: 2) 7. swem (Antwoord: 4) 8. seep (Antwoord: 1) 8. boks (Antwoord: 4) 9. spons (Antwoord: 1) 9. berg (Antwoord: 4) 10. vingers (Antwoord: 2) 11. rok (Antwoord: 1) 12. stryk (Antwoord: 1) 13. masjien (Antwoord: 2) 14. neus (Antwoord: 1) 15. skryf (Antwoord: 1) 16. mielie (Antwoord: 2) 17. skrik (Antwoord: 1) 18. pleister (Antwoord: 2) 19. sleutels (Antwoord: 2) 20. wolke (Antwoord: 2) Punte behaal M a k s i m u m punte 20 Punte b e h a a l : M a k s i m u m punte Die Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Kommunikasieafwykings, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2) 66 BYLAE Β: Data-definisie Idilette Oosthuizen, Brenda Louw en Isabel U y s Nommer van Beskrywing van veranderlik Gebied waarin Kolomme veranderlike roupunt kan voorkom Veranderlike 1 Respondentnommer 1-9 01 Veranderlike 2 Kaartnommer 1 02 Veranderlike 3 Verstandsouderdom (PPVT) 067-149 03-05 Veranderlike 4 Intelligensiekwosient (PPVT) 070-126 06-08 Veranderlike 5 Subtoets 1 minimum (TACL-R) 069-097 09-11 Veranderlike 6 Subtoets 1 maksimum (TACL-R) 083-119 12-14 Veranderlike 7 Subtoets 2 minimum (TACL-R) 082-113 15-17 Veranderlike 8 Subtoets 2 maksimum (TACL-R) 095-119 18-20 Veranderlike 9 Subtoets 3 minimum (TACL-R) 066-119 21-23 Veranderlike 10 Subtoets 3 maksimum (TACL-R) 070-999 24-26 Veranderlike 11 Woorddefinisie minimum (AST) 084-120 27-29 Veranderlike 12 Woorddefinisie maksimum (AST) 089-125 30-32 Veranderlike 13 Kronologiese ouderdom (mnde) 097-122 33-35 Veranderlike 14 Tbtale woorde (TMT) 1-9 36 Veranderlike 15 Woorde per Τ eenheid (TMT) 1-9 37 Veranderlike 16 Tipe tekenratio (TMT) 1-9 38 Veranderlike 17 Bywoorde (TMT) 1-9 39 Veranderlike 18 Voorsetsels (TMT) 1-9 40 Veranderlike 19 Medewerkwoorde (TMT) 1-9 41 Veranderlike 20 Weglatings (TMT) 1-9 42 Veranderlike 21 Vervangings (TMT) 1-9 43 Veranderlike 22 Verplasings (TMT) 1-9 44 Veranderlike 23 Onvoltooid (TMT) 1-9 45 Veranderlike 24 Sinstruktuurverbetering (TMT) 1-9 46 Veranderlike 25 Woordkeuseverbetering (TMT) 1-9 47 Veranderlike 26 Woordherhaling (TMT) 1-9 48 Veranderlike 27 Benoemings (TMT) 1-9 49 Veranderlike 28 Onsin (TMT) 1-9 50 Veranderlike 29 Abstrak/konkreet (TMT) 1-9 51 Veranderlike 30 Creaghead - pragmatiek vraelys 00-25 52-53 Veranderlike 31 Analise 1 minimum (Pendulum) 076-152 64-56 Veranderlike 32 Analise 1 maksimum (Pendulum) 079-155 57-59 Veranderlike 33 Sintese 1 (Pendulum) 080-152 60-62 Veranderlike 34 Sintese 2 (Pendulum) 083-155 63-65 Veranderlike 35 Storiegeheue 1 (Pendulum) 084-152 66-68 Veranderlike 36 Storiegeheue 2 (Pendulum) 087-155 69-71 Veranderlike 37 Opeenvolgende geheue 1 (Pendulum) 076-116 72-74 Veranderlike 38 Opeenvolgende geheue 2 (Pendulum) 079-119 75-77 , Veranderlike 39 Respondentnommer 1-9 01 Veranderlike 40 Kaartnommer 2 02 Veranderlike 41 Sluiting 1 000-132 . 03-05 ί Veranderlike 42 Sluiting 2 072-135 06-08 1 Veranderlike 43 1-minuut spoedtoets (TOD) 01-16 09-10 Veranderlike 44 Spelling (IPV Spellingtoets) 01-16 11-12 | Veranderlike 45 Skriftelike taal (K3 Skolastiese toets) 01-16 13-14 ; Veranderlike 46 Prosalees en begrip (Grove en Hauptfleisch) 01-16 15-16 Veranderlike 47 Stillees en begrip (TOD taaltoets) 01-16 17-18 Veranderlike 48 Verbaal (IK toets) 078-114 19-21 Veranderlike 49 Nie-verbaal (IK toets) 086-128 22-24 Veranderlike 50 Totaal (IK toets) 087-121 25-27 Veranderlike 51 Fonologiese Prosessering Subtoets Fonologiese 00-10 28-29 . • Veranderlike 52 Prosessering Subtoets 2 Fonologiese Prosessering 00-19 30-31 Veranderlike 53 Subtoets 3 0-5 / 3 2 * Alle subtoetse en toetse waarna verwys word, is onderskeidelik in TABELLE 2 en 3 volledig bespreek en uiteengesit. The South African Journal of Communication Disorders, Vol. 42, 1995 R ep ro du ce d by S ab in et G at ew ay u nd er li ce nc e gr an te d by th e P ub lis he r (d at ed 2 01 2)