Toruńskie Studia Międzynarodowe MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI EKONOMICZNE NR 1 (3) 2010 Grzegorz Górniewicz Piotr Siemiątkowski pRZYcZYNY ZMIAN MIĘDZYNARODOWEj pOZYcjI INWESTYcYjNEj pOlSKI STRESZCZENIE Przedmiotem niniejszej publikacji jest międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski (na- zywana również bilansem aktywów i pasywów zagranicznych). Wskazuje ona, czy kraj jest wierzycielem, czy dłużnikiem netto w stosunku do zagranicy. W swojej istocie międzyna- rodowa pozycja inwestycyjna stanowi różnicę pomiędzy wielkością zagranicznych aktywów i pasywów. REASONS fOR chANgES IN ThE INTERNATIONAl INvESTMENT pOSITION Of pOlAND SUMMARY The subject of this publication is Polish international investment position (also called the balance of foreign assets and liabilities). It indicates whether a country is a net creditor or debtor in relation to the rest of the world. In its essence, the international investment posi- tion is the difference between the size of foreign assets and liabilities. WpROWADZENIE W ostatnich dziesięcioleciach ogromną rolę w globalnej gospodarce zaczęły odgry- wać międzynarodowe przepływy kapitału. Przepływy te ewaluowały co do swej for- my od międzynarodowych kredytów długookresowych i pożyczek do przepływów w postaci inwestycji zagranicznych. Obecnie wyróżnia się dwie podstawowe formy inwestycji zagranicznych: portfelowe oraz bezpośrednie. Zagraniczne inwestycje portfelowe (ZIP), nazywane inaczej inwestycjami port- folio, polegają między innymi na zakupie przez podmioty zagraniczne dłużnych 88 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski papierów wartościowych emitowanych przez dany kraj. Inwestycje te mają często charakter spekulacyjny. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ) natomiast pole- gają na zakupie udziałów w przedsiębiorstwach działających na terenie danego kraju przez podmioty zagraniczne lub na tworzeniu przez te podmioty nowych przed- siębiorstw w kraju innym niż ich kraj macierzysty. Mają one z reguły charakter długookresowy1. Przedmiotem niniejszej publikacji jest międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski (nazywana również bilansem aktywów i pasywów zagranicznych). Wskazuje ona, czy kraj jest wierzycielem, czy dłużnikiem netto w stosunku do zagranicy. W swojej istocie międzynarodowa pozycja inwestycyjna stanowi różnicę pomiędzy wielkością zagranicznych aktywów i pasywów. Ogólnie można powiedzieć, że zagraniczne aktywa Polski stanowią polskie inwe- stycje portfelowe i bezpośrednie ulokowane za granicą. Zagraniczne pasywa Polski są to natomiast inwestycje portfelowe i bezpośrednie dokonane przez podmioty zagraniczne na terytorium Polski. DANE STATYSTYcZNE Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski na koniec 2006 roku była ujemna i wyniosła 123,3 mld EUR. Oznacza to, że Polska w stosunku do zagranicy była dłużnikiem netto. W ciągu 2006 roku międzynarodowa pozycja inwestycyjna po- gorszyła się o 15,3 mld EUR, a jej relacja do PKB wyniosła 45,4%. O wzroście długu netto zadecydował głównie wzrost pasywów zagranicznych o 28,4 mld EUR, który był wyższy aniżeli wzrost aktywów – 13,1 mld EUR. Skumulowana wartość zagranicznych inwestycji w Polsce wyniosła na koniec 2006 roku 214,2 mld EUR, a stan polskich inwestycji za granicą w tym samym czasie ukształtował się na po- ziomie 90,9 mld EUR2. W latach 1997–2006 międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski permanent- nie pogarszała się. Omawiane zjawisko było spowodowane przede wszystkim ponad czterokrotnym wzrostem pasywów (szczególnie bezpośrednich inwestycji zagranicz- nych). Z kolei przyrost polskich aktywów był zbyt wolny. Niepokoić musi szczególnie okres 2002–2003, gdy zanotowano nawet ich spadek. Dopiero w latach 2005–2006 polskie podmioty zaczęły chętniej inwestować za granicą. Może to świadczyć o więk- szej integracji polskiej gospodarki z gospodarką światową, w szczególności z Unią Europejską, a tym samym o łatwiejszym dostępie jej podmiotów do zagranicznych rynków finansowych. 1 Zob. P. Siemiątkowski, Bezpośrednie inwestycje zagraniczne a inwestycje portfelowe, „Studia Ekono- miczne i Finansowe”, Wyższa Szkoła Bankowa, Toruń 2006, s. 199–200. 2 Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 r., Departament Statystyki NBP, Warszawa 2007, s. 7–14. Ta be la 1 . Z m ia ny m ię dz yn ar od ow ej p oz yc ji in w es ty cy jn ej P ol sk i ( w m ln E U R ) W ys zc ze gó ln ie n ie 19 97 19 98 19 99 20 00 20 01 20 02 20 03 20 04 20 05 20 06 M ię dz yn ar od ow a po zy cj a in w es ty cy jn a –2 7 64 0 –3 5 78 0 –4 8 91 5 –5 9 47 0 –6 5 44 5 –7 0 10 5 –7 3 13 9 –9 4 17 2 –1 07 5 72 –1 23 3 17 O gó łe m a kt yw a 28 8 85 32 8 77 39 9 03 48 0 22 55 8 09 49 3 75 48 6 22 58 1 99 77 8 07 90 9 06 1. P ol sk ie in w es ty cj e be zp oś re dn ie z a gr an ic ą 61 4 99 7 10 19 10 95 13 09 13 90 14 95 24 01 53 05 12 3 75 2. P ol sk ie in w es ty cj e po rt fe lo w e za g ra ni cą 75 9 93 7 11 38 16 92 14 83 26 07 32 04 49 21 74 11 10 5 04 3. P oz os ta łe in w es ty cj e za gr an ic zn e 81 36 67 35 10 5 66 15 7 10 22 9 49 16 9 27 16 8 29 23 9 10 28 6 99 30 7 77 4. O fic ja ln e ak ty w a re ze rw ow e 19 3 76 24 2 08 27 1 80 29 5 25 30 0 68 28 4 51 27 0 94 26 9 67 35 9 71 36 8 33 O gó łe m p as yw a 56 5 25 68 6 57 88 8 18 10 7 49 2 12 1 25 4 11 9 48 0 12 1 76 1 15 2 37 1 18 5 38 0 21 4 22 3 1. Z ag ra ni cz ne in w es ty cj e be zp oś re dn ie w P ol sc e 13 2 05 19 2 31 25 9 47 36 7 92 46 6 86 46 1 39 43 8 27 63 5 05 76 6 45 94 6 03 2. Z ag ra ni cz ne in w es ty cj e po rt fe lo w e w P ol sc e 10 2 52 11 6 94 14 5 45 19 4 10 21 3 86 22 9 56 25 9 86 41 5 32 60 3 82 66 1 41 3. P oz os ta łe in w es ty cj e za gr an ic zn e 33 0 68 37 7 32 48 3 26 51 2 90 5 3 18 2 50 3 85 51 9 48 47 3 34 48 3 53 55 0 12 Ź ró dł o: M ię dz yn ar od ow a po zy cj a in w es ty cy jn a Po lsk i w 2 00 3 ro ku , D ep ar ta m en t S ta ty st yk i N B P, W ar sz aw a 20 04 , s . 2 6– 27 o ra z M ię dz yn ar od ow a po zy cj a in w es ty cy jn a Po lsk i w 2 00 6 ro ku , D ep ar ta m en t S ta ty st yk i N B P, W ar sz aw a 20 04 , s . 8 . 90 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski pOlSKIE AKTYWA ZAgRANIcZNE Na polskie aktywa zagraniczne składają się przede wszystkim aktywa rezerwowe, inwestycje bezpośrednie i portfelowe. Te pierwsze wywołują trwałe skutki dla go- spodarki kraju przyjmującego. Inwestycje portfelowe nie wiążą się z procesem po- dejmowania decyzji w danej jednostce gospodarczej i zwykle mają krótkookresowy charakter3. Oznacza to, że równie szybko, jak napływają, mogą odpływać. Rysunek 1. Struktura polskich aktywów zagranicznych (stan na koniec 2006 roku) Źródło: opracowanie własne na podstawie Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Warszawa 2007, s. 14. Na przełomie XX i XXI wieku notowano nieustanny wzrost polskich aktywów za granicą. Główną przyczyną tego zjawiska było prawdopodobnie otwarcie gospodarki dokonane wraz z rozpoczęciem na początku lat 90. procesów transformacyjnych oraz integracyjnych. Dzięki nim polska gospodarka zaistniała w sposób znaczący w świe- cie. Dokonujące się procesy globalizacyjne będą prawdopodobnie nadal stymulować ten proces w przyszłości. Jak widać na rys. 2 w latach 1997–2006 wzrastały intensywnie zarówno BIZ, jak i inwestycje portfelowe dokonywane przez Polskę za granicą. Większe wartości przypadały na ogół (z wyjątkiem 1998 roku) na inwestycje typu portfolio. Sytuacja zmieniła się w ostatnim analizowanym roku. W tym czasie wypłynęło z Polski więcej BIZ (12,3 mld EUR) niż inwestycji portfelowych (10,5 mld EUR). 3 E. Chrabonszczewska, L. Oręziak, Międzynarodowe rynki finansowe, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2000, s. 133; G. Górniewicz, Konsekwencje międzynarodowych przepływów kapitału dla go- spodarki światowej ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wiel- kiego, Bydgoszcz 2007, s. 12–13. 91Przyczyny zmian międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski Rysunek 2. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne a inwestycje portfelowe Polski w latach 1997–2006 (w mln EUR) Źródło: opracowanie własne na podstawie Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2007, s. 8. Tabela 2. Polskie inwestycje bezpośrednie za granicą w latach 1997–2006 (w mln EUR) Wyszczególnienie 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Ogółem 614 997 1019 1095 1309 1390 1701 2364 5440 12 375 Kapitał własny i refinansowane zyski 575 768 808 936 1130 1207 1285 1624 4077 10 458 Pozostały kapitał 39 229 211 159 179 183 416 740 1363 1917 Źródło: Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2005 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2006, s. 8 oraz Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warsza- wa 2007, s. 9. Tabela 2 ilustruje wspomniany wzrost polskich bezpośrednich inwestycji za gra- nicą. Polskie podmioty najczęściej inwestowały w akcje i udziały firm zagranicz- nych, w rezultacie kapitały własne wzrosły w 2006 roku o ponad 6,5 mld EUR (tj. o 165,3%) w stosunku do roku poprzedniego. Jednocześnie pozostałe składniki polskich BIZ (głównie należności z tytułu udzielonych kredytów) wykazują również stałą tendencję wzrostową4. 4 Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2007, s. 11. 92 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski Tabela 3. Polskie inwestycje portfelowe za granicą w latach 1997–2006 (w mln EUR) Wyszczególnienie 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Ogółem 759 937 1138 1692 1483 2607 3285 4921 7410 10 504 Udziałowe papiery wartościowe 2 8 28 50 122 180 182 547 1412 3967 Dłużne papiery wartościowe 757 929 1110 1642 1361 2427 3103 4374 5998 6537 Źródło: Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2005 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2005, s. 9 oraz Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warsza- wa 2007, s. 11. Z wyjątkiem 2001 roku, cały czas wzrastała także wielkość polskich inwestycji portfelowych (zob. tab. 3). Podobnie jak w przypadku BIZ, szczególnie znaczący wzrost odnotowano w 2005 roku (nieco ponad 50%). Również w ostatnim anali- zowanym roku zanotowano zwiększenie polskich ZIP o ponad 41%. Podobnie jak w poprzednich latach, głównym składnikiem inwestycji portfolio okazały się papiery dłużne (62,2%), których łączna wartość wyniosła ponad 6,5 mld EUR. Jednak począwszy od 2004 roku można zaobserwować pewien spadek udziału papierów dłużnych w całkowitej wartości ZIP. Jeszcze w 2005 roku stanowiły one ponad 80% inwestycji portfelowych. Wysoka dynamika charakteryzuje wzrost war- tości inwestycji rezydentów w zagraniczne udziałowe papiery wartościowe. Wartość portfela tych papierów na koniec 2006 roku wyniosła ponad 3,9 mld EUR i w po- równaniu z poprzednim rokiem wzrosła o 180,6%5. Na koniec 2006 roku pozostałe polskie inwestycje za granicą wyniosły ponad 30 mld EUR, co stanowiło 33,9% wartości aktywów zagranicznych. Największy udział miała kategoria „gotówka, rachunki bieżące i lokaty” (około 20,5 mld EUR). Inwestycje te wiązały się między innymi z przeprowadzonymi przez banki opera- cjami, których przedmiotem były pochodne instrumenty finansowe, stanowiące zabezpieczenie transakcji. Należy również wspomnieć o stanie oficjalnych aktywów rezerwowych. Na koniec 2006 roku wyniósł on 36,8 mld EUR. W porównaniu z poprzednim rokiem oznacza to wzrost o 2,4%6. Podsumowując tę część pracy, należy zastanowić się nad konsekwencjami in- westowania za granicą. Z pewnością udzielenie konkretnej odpowiedzi, przede wszystkim ze względu na ogromną złożoność zjawiska, wydaje się trudne. Ocena dotycząca zasadności lokowania przez Polskę inwestycji za granicą jest tym bardziej 5 Ibidem, s. 11–12. 6 Ibidem, s. 12–13. 93Przyczyny zmian międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski problematyczna ze względu na relatywnie mały kapitał krajowy, który mógłby zostać wykorzystany na własnym rynku7. pOlSKIE pASYWA ZAgRANIcZNE Drugą stronę międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski stanowią pasywa za- graniczne. Jak wyżej wspomniano, do pasywów zagranicznych zalicza się wszelkie inwestycje dokonane w Polsce przez podmioty zagraniczne. Rozpatrzeć należy zatem zagraniczne inwestycje bezpośrednie oraz portfelowe dokonane w Polsce, a także pozostałe inwestycje. Rysunek 3. Struktura pasywów zagranicznych polskich podmiotów (stan na koniec 2006 roku) Źródło: opracowanie własne na podstawie Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Warszawa 2007, s. 14. Dostępne najnowsze dane wskazują, że zagraniczne pasywa Polski wyniosły na koniec 2006 roku 214 223 mln EUR. W porównaniu z rokiem 2005 ich stan zwiększył się o 15,3%, tj. o 28,4 mld EUR. Wśród tych inwestycji można wyróżnić trzy najważniejsze składniki (zob. rys. 3): – inwestycje bezpośrednie, które wyniosły 94 603 mln EUR (44,2% pasywów ogółem), 7 G. Górniewicz, P. Siemiątkowski, Wprowadzenie do międzynarodowych przepływów kapitału, TNOiK, Toruń 2006, s. 162 i n. 94 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski – inwestycje portfelowe, które wyniosły 64 141 mln EUR (29,9% pasywów ogółem), – pozostałe inwestycje – 55 012 mln EUR (25,7%). Rysunek 4. Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Polsce a zagraniczne inwestycje portfe- lowe w latach 1997–2006 Źródło: opracowanie własne na podstawie Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Warszawa 2007, s. 14. Inwestycje portfelowe w Polsce to przede wszystkim zakupy dłużnych rządowych papierów wartościowych przez zagraniczne podmioty. Do pozostałych inwestycji za- licza się w omawianym bilansie głównie kredyty otrzymane przez polskie podmioty od podmiotów zagranicznych. Zmiana stanu pasywów pomiędzy rokiem 2005 a 2006 wywołana została przede wszystkim znacznym wzrostem inwestycji bezpośrednich – o prawie 18 mld EUR (ponad 63% całego wzrostu pasywów). Wzrostowi temu towarzyszył jednoczesny wzrost wartości zagranicznych inwestycji portfelowych w kraju – o 3,8 mld EUR (13,2% wzrostu pasywów zagranicznych). Jak już wspomniano, zobowiązania z tytułu zagranicznych inwestycji bezpośred- nich w Polsce na koniec 2006 roku wyniosły prawie 94,6 mld EUR. Na tę sumę składały się dwie podstawowe wielkości: wartość kapitałów własnych polskich przed- siębiorstw bezpośredniego inwestowania przypadająca na zagranicznych inwestorów bezpośrednich – 74 365 mln EUR (78,65%), oraz kwota zobowiązań spółek z tytułu kredytów otrzymanych od udziałowców zagranicznych, pomniejszona o wartość na- 95Przyczyny zmian międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski leżności spółek z tytułu kredytów udzielonych wspólnikom zagranicznym – 20 238 EUR (21,4%) (zob. tab. 4). Wspomniany wcześniej wzrost wartości zagranicznych inwestycji bezpośrednich w Polsce pomiędzy rokiem 2005 a 2006 spowodowany był głównie wzrostem war- tości zobowiązań wobec inwestorów zagranicznych w kapitały własne – o 20,5%, a także wzrostem wartości pozostałych inwestycji, głównie kredytów pomiędzy fir- mami powiązanymi kapitałowo – o 35,5%. Tabela 4. Zagraniczne inwestycje bezpośrednie w Polsce w latach 1997–2006 (w mln EUR) Wyszczególnienie 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Ogółem 13 205 19 231 25 947 36 792 46 686 46 139 45 896 63 505 76 645 94 603 Kapitał własny i refinansowane zyski 9166 13 753 18 893 27 253 35 100 34 365 33 239 50 821 61 712 74 365 Pozostałe inwestycje 4039 5478 7054 9539 11 586 11 774 12 657 12 684 14 933 20 238 Źródło: Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2005 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2005, s. 9 oraz Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warsza- wa 2007, s. 15. Jako główną przyczynę wzrostów powyższych wartości wskazuje się wzrost warto- ści transakcji rejestrowanych w bilansie płatniczym (nabycie udziałów, reinwestowa- ne zyski oraz dodatnie saldo obrotów kredytowych). Stan zagranicznych inwestycji bezpośrednich zwiększył się także dzięki dodatnim różnicom kursowym. Tabela 5. Zagraniczne inwestycje portfelowe w Polsce w latach 1997–2006 (w mln EUR) Wyszczególnienie 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Ogółem 10 252 11 694 14 545 19 410 21 386 22 956 27 271 41 532 60 382 64 141 Udziałowe papiery wartościowe 2419 4254 4956 5751 4868 4200 5316 10 047 15 869 17 137 Dłużne papiery wartościowe 7833 7440 9589 13 659 16 518 18 756 21 955 31 485 44 513 47 004 Źródło: Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2005 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2005, s. 9 oraz Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warsza- wa 2007, s. 16. 96 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski Jak wcześniej wspomniano, wartość zagranicznych inwestycji portfelowych wzro- sła w roku 2006 w stosunku do roku 2005 o 6,2%. Główną część tych inwestycji stanowiły papiery dłużne (w większości długoterminowe), których wartość wyniosła na koniec 2006 roku 47 004 mln EUR, czyli 73,3% stanu zagranicznych inwestycji portfelowych (zob. tab. 5). Znaczącą część ZIP w Polsce stanowią udziałowe papiery wartościowe – 17 137 mln USD – 26,7%. Jeżeli chodzi o konkretne przyczyny wzrostu inwestycji portfelowych, to były nimi zakupy długoterminowych obligacji rządowych. Łączna ich wartość znajdująca się w rękach inwestorów zagranicznych na koniec 2006 roku wyniosła 41 512 mln EUR. Obligacje wyemitowane na rynkach zagranicznych stanowiły 52,9% tej kwoty. Właśnie ta część przyrosła najbardziej w rozpatrywanym okresie. Poza powyższymi rodzajami można wskazać jeszcze jeden, mianowicie obligacje polskich przedsię- biorstw emitowane na rynkach zagranicznych. Pewien wzrost względem 2005 roku wykazały również pozostałe inwestycje za- graniczne w Polsce8. Wzrosły one w 2006 roku o ponad 13,7%. Przyczyną takiej sytuacji był przede wszystkim wzrost zobowiązań z tytułu kredytów handlowych oraz wartości depozytów nierezydentów w polskich bankach. W 2006 roku największą część pozostałych inwestycji zagranicznych w Polsce stanowiły pozostałe kredyty i pożyczki otrzymane – ponad 68%. ATRAKcYjNOść INWESTYcYjNA pOlSKI NA TlE INNYch KRAjóW REgIONU W ostatnich latach Polska straciła pozycję lidera w zakresie napływu inwestycji z za- granicy, jaką przez stosunkowo długi czas utrzymywała wśród krajów Europy Środ- kowo-Wschodniej. Jako przyczyny tej sytuacji podaje się na przykład spowolnienie gospodarki w latach 2001–2002, wyczerpanie się ofert prywatyzacyjnych w atrak- cyjnych sektorach czy wreszcie lepsze postępy w restrukturyzacjach gospodarek po- zostałych krajów Europy Środkowej i Wschodniej. Powtarzane są także opinie, że konkurenci lepiej prezentują ofertę, jak również, że stosują korzystniejsze zachęty inwestycyjne (np. obniżają podatki). Obecnie spadkowa tendencja z lat 2000–2004 w zakresie napływu inwestycji zagranicznych, szczególnie bezpośrednich, została zahamowana. Wszelkie prognozy wskazują, że w najbliższych latach utrzyma się znaczny wzrost wartości inwestowa- nego w Polsce kapitału. Głównie ze względu na integrację z Unią Europejską oraz ze związaną z tym faktem restrukturyzacją i przyspieszonym rozwojem gospodarki. Oceniając atrakcyjność inwestycyjną kraju, bierze się przede wszystkim pod uwa- gę stabilność gospodarki oraz perspektywy jej rozwoju. W tym zakresie Polska jest 8 Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Departament Statystyki NBP, Warszawa 2007, s. 17. 97Przyczyny zmian międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski oceniana wyjątkowo dobrze, szczególnie pod względem wzrostu gospodarczego, któ- ry od kilku lat kształtuje się na stosunkowo wysokim poziomie i w latach kolejnych ma oscylować około 5%, tak więc będzie znacznie wyższy od średniej dla całej Unii Europejskiej. Szacunki takie potwierdzają liczne międzynarodowe raporty9. Kolejnym wyznacznikiem atrakcyjności inwestycyjnej gospodarki jest jej pozycja we wszelkiego rodzaju rankingach publikowanych przez renomowane instytucje ra- tingowe czy też przez organy międzynarodowych organizacji. Wydaje się, że w klu- czowych z nich w ostatnich latach Polska pogorszyła swoją pozycję. Przykładowo w rankingu najbardziej konkurencyjnych krajów w latach 2003–2004, przygotowa- nym na potrzeby światowego forum ekonomicznego, Polskę sklasyfikowano ogólnie na 47. miejscu. Oznaczał to utrzymanie pozycji z roku poprzedniego. Ten sam raport zawierał także ranking krajów pod względem konkurencyjności wzrostu, w którym to nasz kraj poprawił pozycję o jedno miejsce – awansował z 46. na 45. Z krajów regionu Europy Środkowej i Wschodniej najwyżej oceniono we wspomnianym ran- kingu Estonię, Łotwę i Słowenię – odpowiednio na 28., 29. i 30. miejscu10. Niestety, w rankingu z roku 2008 Polska znalazła się dopiero na 74. pozycji, co oznacza ogromny spadek. Najgorzej oceniono obszar wydawania licencji – 156. miejsce. Bardzo słabo oceniono także rozpoczynanie działalności gospodarczej – 129. miejsce, oraz płatności podatków – 125.11 Dla porównania warto zaznaczyć, że inne kraje regionu znajdują się w omawianym rankingu znacznie wyżej niż Polska. Dla przykładu Estonia sklasyfikowana została na 17. miejscu, Łotwa na 22. miejscu, a Litwa na 26. miejscu. W obliczu choćby takich danych należy uznać, iż Polska wykazała znaczący regres, przesunęła się w stronę krajów zacofanych. Znalazła się w otoczeniu takich krajów jak Kenia, Kiribati czy Pakistan. Jeszcze lepiej Polska wypadała w przeszłości w rankingu agencji A.T. Kearney, który bada atrakcyjność dla inwestorów zagranicznych krajów rozwiniętych i rozwi- jających się według własnego wskaźnika zaufania (FDI Confidence Index). Wskaźnik ten jest konstruowany na podstawie opinii menedżerów z około tysiąca największych korporacji międzynarodowych na świecie i dotyczy prawdopodobnych kierunków inwestowania w najbliższych trzech latach. W raporcie z jesieni 2003 roku na pierw- szym miejscu znalazły się Chiny, które wyprzedziły Stany Zjednoczone oraz Meksyk. Polska znalazła się na 4. miejscu, awansując o 7 miejsc względem poprzednich lat12. Niestety, w ciągu kilku lat pozycja Polski pogorszyła się dość znacznie – w 2007 roku spadła na 22. pozycję13. Z krajów regionu wyżej znalazła się tylko Rosja – 9. miejsce. 9 P. Ważniewski, Ocena atrakcyjności Polski dla inwestorów zagranicznych na tle krajów Europy Środ- kowej i Wschodniej, [w:] Inwestycje zagraniczne w Polsce. Raport roczny, B. Durka (red.), IKiCHZ, Warszawa 2004, s. 162–163. 10 Ibidem, s. 165. 11 Doing Business 2008, World Bank, Washington 2007, s. 144. 12 Ibidem, s. 166. 13 New Concerns in an Uncertain World, The 2007 A.T. Kearney Foreign Direct Investment Con- fidence Index, s. 2. 98 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski We wspomnianych rankingach i raportach wskazuje się także na główne ba- riery, z jakimi borykają się inwestorzy zagraniczni, oraz na zagrożenia dla rozwoju poszczególnych krajów. Także pod adresem Polski padają ostrzeżenia i wskazówki. Powszechnie uważa się na przykład, że koniecznym warunkiem dalszego rozwoju jest reforma finansów publicznych. Krytycznie ocenia się jakość instytucji publicznych oraz makroekonomiczne otoczenie biznesu. Wskazywane są przyczyny niepowodzeń w przyciąganiu dużych inwestorów, którzy często wybierają Czechy czy Słowację. Są to na przykład biurokracja, korupcja czy zły stan infrastruktury. Podkreśla się także, że spektakularne porażki w przyciąganiu dużych zagranicznych inwestorów negatywnie wpływają na wizerunek Polski jako miejsca lokalizacji inwestycji. Omawiana w niniejszym opracowaniu ujemna międzynarodowa pozycja inwe- stycyjna jest pomimo wszystko dowodem wysokiej atrakcyjności Polski dla zagra- nicznych inwestorów. Jak bowiem już wyżej wspomniano, suma ich lokat w Polsce znacząco przewyższa inwestycje polskich podmiotów dokonane za granicą. Z drugiej jednak strony może oznaczać, że polskie przedsiębiorstwa nie osiągnęły jeszcze na tyle wysokiego stopnia rozwoju oraz silnej pozycji rynkowej na rynku krajowym, aby dokonywać większych inwestycji na rynkach zagranicznych. Rysunek 5. Stosunek pozycji inwestycyjnej do PKB w wybranych krajach Europy Środko- wo-Wschodniej Źródło: opracowanie własne na podstawie Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 roku, Warszawa 2007, s. 23. Z drugiej jednak strony, kiedy porówna się sytuację pozostałych krajów Europy Środkowo-Wschodniej, przynajmniej w kilku przypadkach wygląda ona podobnie (Słowacja, Litwa). Biorąc pod uwagę Czechy, można powiedzieć, że ich ujemna po- 99Przyczyny zmian międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski zycja inwestycyjna jest najlepsza – 25% PKB. Negatywnie w tym zakresie wyróżniają się Węgry. Ich ujemna pozycja inwestycyjna była większa od PKB o ponad 4%. WNIOSKI Ujemna międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski nie jest zjawiskiem zaska- kującym. W krajach o gospodarce otwartej, które znajdują się w fazie szybkiego rozwoju, na ogół ze względu na znaczny import kapitału z zagranicy, występuje deficyt na rachunku bieżącym. W innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej międzynarodowa pozycja inwestycyjna jest również ujemna. Można przypuszczać, że w najbliższych latach sytuacja taka utrzyma się, głównie ze względu na wzrost atrak- cyjności polskiej gospodarki pod wpływem jej dalszej restrukturyzacji, stymulowanej środkami strukturalnymi z Unii Europejskiej. Zachęceni taką sytuacją inwestorzy zagraniczni zapewne stopniowo będą zwiększać zaangażowanie kapitału w Polsce. Jednocześnie w perspektywie średniookresowej można przypuszczać, że dzięki otwarciu rynków „starych” krajów unijnych, szczególnie na produkty rolne, znacznie zwiększy się zaangażowanie polskiego biznesu za granicą. Pierwsze tego symptomy, choć chwilowo dotyczy to głównie przedsiębiorstw małych i średnich, widoczne są już dziś na przykład w Berlinie, gdzie kilkakrotny wzrost rejestracji nowych podmio- tów gospodarczych przeszedł najśmielsze oczekiwania urzędników14. Tak więc na wyraźne polepszenie międzynarodowej pozycji inwestycyjnej Polski trzeba będzie jeszcze poczekać. Dla jej poprawy niezbędna jest przede wszystkim so- lidna podstawa w postaci stabilnej, zdolnej do szybkiego rozwoju gospodarki. Prze- kłada się to z kolei na silne przedsiębiorstwa, będące w stanie stawić czoła światowej konkurencji, inwestując za granicą i oferując konkurencyjne produkty czy usługi. lITERATURA Chrabonszczewska E., Oręziak L., Międzynarodowe rynki finansowe, Szkoła Główna Han- dlowa, Warszawa 2000. Doing Business 2008, World Bank, Washington 2007. Górniewicz G., Konsekwencje międzynarodowych przepływów kapitału dla gospodarki światowej ze szczególnym uwzględnieniem Polski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkie- go, Bydgoszcz 2007. Górniewicz G., Siemątkowski P., Wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych na świecie ze szczególnym uwzględnieniem Europy. Zagrożenia i korzyści, [w:] Problemy integracji euro- pejskiej, t. 2, Bydgoski Dom Wydawniczy MARGRAFSEN s.c., Bydgoszcz 2004. Górniewicz G., Siemiątkowski P., Wprowadzenie do międzynarodowych przepływów kapitału, TNOiK, Toruń 2006. Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2003 r., Departament Statystyki NBP, War- szawa 2004. 14 D. Walewska, P. Jendroszczyk, Przyczółek Berlin, „Rzeczpospolita” 2005, nr 33, s. B1. 100 Grzegorz Górniewicz, Piotr Siemiątkowski Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2005 r., Departament Statystyki NBP, War- szawa 2006. Międzynarodowa pozycja inwestycyjna Polski w 2006 r., Departament Statystyki NBP, War- szawa 2007. New Concerns in an Uncertain World, The 2007 A.T. Kearney Foreign Direct Investment Confidence Index. Przybylska K., Determinanty zagranicznych inwestycji bezpośrednich w teorii ekonomicznej, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Kraków 2001. Siemiątkowski P., Bezpośrednie inwestycje zagraniczne a inwestycje portfelowe, Studia Ekono- miczne i Finansowe, Wyższa Szkoła Bankowa, Toruń 2006. Walewska D., Jendroszczyk P., Przyczółek Berlin, „Rzeczpospolita” 2005, nr 33. Ważniewski P., Ocena atrakcyjności Polski dla inwestorów zagranicznych na tle krajów Europy Środkowej i Wschodniej, [w:] Inwestycje zagraniczne w Polsce. Raport roczny, B. Durka (red.), IKiCHZ, Warszawa 2004.